2.2 Зейнетақы қорларының қазіргі күндегі инвестициялық жобаларды қаржыландыру жағдайы

Еліміздің экономикалық-әлеуметтік жағдайын тез дамыту үшін қарасырылған толық шешімдер комплексі елбасының халыққа жолдаған соңғы жолдауынан көруге болады. Барлық салаларға арналған нақты міндеттер және мақсаттар қаралған. Осыларды шешуі үшін нақтылы шаралар да Президенттің жолдауында белгіленген. Осы экономикалық саладағы мақсаттарды жүзеге асыру үшін тек өндірісті және оның үнемі жаңалануы, жаңа инновациялық технологияларды енгізген кезде жүзеге асады. Осындай міндеттерді жүзеге асыру үшін едәуір мөлшердегі қаражат керек. Бір жағынан қарағанда экономиканың қажеттіліктері жоғары мақсатпен тағайындалған. Ал басқаша көзбен қарасақ бүкіл қаржылық жүйенің ресурстарының бір бөлігі болып зейнетақылық жүйенің қаражаттары болып табалады. Осы жерде салымшылардың зейнетақылық қорлардағы қаржыларының қорғау механизмі ерекше басты сұрақ болып табылады. Олар мемлекеттік-жекеше серіктестік, секъютеризация, мемлекет және т.б кепілгер болғандағы инфрақұрылымдық қағаздардың дамуы.

Мемлекеттік реттеу органының талабына сәйкес 2010ж. 1 қаңтарына қараған уақытта мемлекеттік бағалы қағаздардың (МБҚ) инвестициялық портфельдегі үлесі 30% болуы керек. Бұл шара инвестициялық портфельдің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін бағытталған және кепілденген 2-6% пайыз мөлшерінде жыл сайын кіріс алып отыру. Барлық зейнетақылық қорлар уақытылы міндеттерін орындады, ал екі қор әлі өзінің өздерінің портфельдерін құрылым қайта өзгерту мүмкіндіктері жоқ. Қорлар сонымен қатар үлкен ынтамен мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып ала бастады. Зейнетақылық қорлар бастапқы кездері шиеленіскен қаржылық дефицит кезінде жұмыс істеген. Уақыт өте келе зейнетақылық активтерді Қазақстанның ірі кәсіпорындарынң бағалы қағаздарына орналастыру практикасын дамыту ойластырылуда. Бұндай шара экономиканың дамуна, жаңа орындарының көбеюіне және осының себебінен зейнетақылық бөлінетін ақшалардың зейнетақылық қорларға бөлінуі көбейеді.

ЖЗҚ ресурстары жоғары қарқынмен өсті және тұрақтылық сақтады.

Өтімділігі жоғары және сенімді бағалы қағаздарға деген сұраныс жыл санап өсіп отыр. Бірақ зейнетақы қорларына мемелекеттің экономикасын дамытуға стратегиялық қажетті компаниялардың қағаздары қол жетімді емес. Жыл санап зейнетақы қорларының акцияларды алуға қызығушылығы артуда. Олар «көгілдір фишкалар». Және де мемлекеттік кепілдігімен инфрақұрылымдық жобаларды қаржылданыру артуда. Қазір қаржылық құралдар өтімділігі жоғары мемлекеттік бағалы қағаздардың мәртебесіне тең. Олардың мақатуға тұрарлық сыйақылық ставкасы зейнетақы қорларының және отандық қорлар нарығының ең маңызды қажеттілігі болып отыр. Бұндай қаржылындару мемлекет пен зейнетақы қорларының екіжақты қызығушылығын көрсетеді. Мемлекет елдің инфрақұрылымдық даму проблемаларын шешеді, бірақ үлкен мөлшердегі қарыздық жүктемені мойнына алмайды. Зейнетақылық қорлар өтімділігі жоғары бағалы қағаздардың құралдырымен портфельдерін толықтырады. Бірақ екіжақтылық пайда болу үшін, ең алдымен мемлккеттік кепілдік беру механизімін келісілген түрде түбегейлі қарастырып, пысықтау. Бұл өте маңызды, өйткені халықтың зейнетақылық жинағы пайдаланылады. Ежелгі заманнан бері көптеген елдерде халықты қамсыздандыру қаражаттары қол сұқпайтын қаражат болып есептелген. Мемлекет өзінің кепілдігімен зейнетақылық қорлардың қаражатын инфрақұрылымдық жобаларға тартуды толғымен қарастыруда.

Инфраструктуралық жобаларды жүзеге асыру үшін жинақтаушы зейнетақы қорларының қаражатын тарту көзделіп отыр. Бұл мемелекеттік мекемелер мен ЖЗҚ қатысушыларының ортақ шешімі.

Қорлардың салымшыларын зейнетақылық жинақтауларға назарын аударту үшін не қажет екен? Бірінші ретте, мамандардың айтуынша, қарыздық бағалы қағазды ұстаушылар – инвестрлердің құқығын қорғайтын қолайлы жағдай жасалу қажет. Ол үшін инвестрлерге және эмитентерге заемдік қаражаттарды қайтаруға байлансты шарттары мен шаралары нақты жазылған жылдам зерттеп, дайындау және заң нормаларын енгізу керек. Зейнетақылық қорларға өте жағымды кепілдендірілген құралдар болады. Егер инвестрлардың құқығы бойынша заңнамалық кемшіліктер болса, онда олардың орны толтырылады. Бұл қорлардың ағымдағы инфрақұрылымдық жобалардың қаржыландырылған шығындарды өтеуге мүмкіндік береді. Ерекшелігі, АҚ «Батыс Транзит» және АҚ «Досжан темир жолының» құрылысына тартылған зейнетақылық қаражаттар инфрақұрылымдық облигацияларды шығару есебінен болды[8, 22-23Б].

Зейнетақылық жүйелердің қатысушыларының ойынша, мемлекеттік кепілдік жүзеге асыру механизмімен бекітілу керек. Кепілдік концессионердің қаржылық міндеттерінің барлық сомасын толығымен жабуы тиіс.

Зейнетақылық қорларға және инвесторларға да инфрақұрылымдық жобалар әрқашан бірнеше себептермен қызықты болған және болады да. Біріншіден ол ұзақ мерзімдік жобалар сол себепті ұзақ мерзімді қоры бар зейнетақылық қорларға қолайлы. Ондай қорларды «ұзақ» қаражатты қорлар дейді. Сонымен қатар бұл жобалар кепілдендірілген және мемлекеттік кепілдігі бар, ал бұл инвестицияларға деген сенімділікті арттырады. Бірақ бұл инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру үшін үлкен мөлшердегі қаржы бөлу тек зейнетақылық қорлардың қолынан келеді. Зейнетақылық қорлар айтарлықтай мол өтімділікті ұзақ мерзімдік қымбат жобаларға қаржы құю үшін жинақтаған.

Ең маңыздысы, инфрақұрылымдық жобалар – ол отандық экономиканы, құрылысты және елдің инфрақұрылымына және бізге қажетті тиімді пайдалануды ішкі қордың көмегімен қаржыландыру мүмкіндігін айтады. Бұл байланыс, жолдар, көлік, сумен, электр қуатымен және жылумен қамтамсыз ету, жаңа өндіріс, білім, денсаулық сақтау, мәдениет және т.б халықтың қажеттіліктері. Сарапшылардың ойынша, АҚ «ФНБ «Самұрық-Қазынаның»» ең негізгі артықшылығы мемлекеттің оның қорына қатысуында. Тек осы фактінің негізінде қордың несиелік сапасы жайлы қорытынды жасау қателік болар еді. Заңға сәйкес қор өзінің қызметін акционерлік қоғам ретінде атқарады, яғни басқа акционерлік қоғамдардан еш айырмашылығы жоқ. Айырмашылықтары тек қызмет ету өзгешелігінде және акционерлік қордың құрылымында. Қорлардың қызметі және басқа да акционерлік қоғамдардың қызметі жалпы заңнамалық нормаларға сәйкес белгіленеді. Осыдан мынадай қорытындыға келуге болады, «Самұрық-Қазына» қорына осыған ұқсас құқықтық тәуекелдер тән. Дәл сол себепті құжаттардағы негізгі ойлардың нақты жеткізілуіне аса көңіл аудару қажет. Ондай негізгі ойлар эмитенттердің құқығын және міндеттерін мемлекеттік қатысумен өз міндеттерін орындауын анықтайды. Инвесторларға аса маңыздысы, ол – бағалы қағаздардың бағасының деңгейі/кірістілгі эмитенттің несиелік сапасын сай бейнеленуі және менеджментті басқарудың пайдасыз тәуекеліін қоса алғанда. Өз кезегінде, осы немесе басқа да кірістілікті қабылдауға болатындығы әрбір инвестордың үмітінен және талабына байланысты болады.

Зейнетақылық реформаны міндетіне кірген: қор нарығын қарқындату; монетарлық саясаттыға аралық (буферлік) қызметін және қазақстандық МБҚ өтімділігін қолдау; мемлекеттік бюджетке жүктемені біртіндеп қысқарту; зейнетақылық активтерін пайдалану есебінен Қазақстан Республикасын сыртқы қаржылық көздерінен тәуелділігін қысқарту; ірі қазақстандық серіктестіктерге зейнетақы активтерін инвесторлеу, бұл салықтың өсуіне, жаңа жұмыс орындарының құруна және еңбекшілердің кірісінің жоғарылауына жәрдем етеді; ұзақ мерзімдік жобаларды қаржыландыру. Осылардың барлығы жүзеге асырылатын міндеттер және осылардың біраз бөлігі іске асырылды, ал кейбірі әлі жүзеге асу үстінде. Зейнетақылық қорлардың инфраструктуралық жобаларды инвестициялауы – бұл өз еліне, барлық қазақстандықтарға пайда келтіру үшін зейнетақылық қаражатты тиімді пайдалану мүмкіндігі.

Ел экономикасын дамыту қолдау үшін зейнетақы активтерін тарту кезінде тәуекел туралы айтпауға болмайды. Осыған, орай зейнетақы активтерінің жобаларға тартылу механизмін, ЖЗҚ-ның ақшаларын тиімді пайдалану мониторингінің жүргізілу реті қарастыру қажет.

“Қорғау” ЖЗҚ-ның инвес­тиция тарту стратегиясы және инвестициялық портфелінің құ­рылымы құнды қағаздар үлесін, несиелі құнды қағаздар, екінші деңгейлі банктердегі салымдар, баламалы инвестициялар және қаржы құралдарын тарту сияқты әр түрлі актив кластарын тиімді үйлестіруге құрылған. “Қорғау” тиісті органдар белгілеген кестеге сәйкес өтімді қағаздарды сатып алып, қазіргі жағдайда сұранымы аз қағаздарды сатады. “Қорғау­дың” дағдарыс жағдайында зей­нетақы активін тиімді басқару арқылы бастапқы қаржылық қо­рын арттыруға барлық мүмкіндігі бар. Біздің қазіргі мақсатымыз зей­нетақы қорының дағдарыс ке­зеңіне дейінгі қол жеткізген же­тіс­тіктерін сақтау. “Қорғау” дағда­рыс жағдайына қарамастан жаңа салымшылар тартып, жаңа ин­вестициялық жобаларға қатысу ар­қылы одан әрі дамып келеді. Біздің стратегиямыз қаншалықты тиімді? Оған мына цифрлар жауап берсе керек: ҚҚА-ның ресми деректері бойынша “Қорғаудың” 2009 жылғы 1 қаңтарындағы та­бы­сының бастапқы коэффициенті (К2) 60,36 және 12 ай мерзім ішінде тиісінше 39,00, 25,68 және 7,43 пайызды құраған.

2012 жыл­дан бастап портфель таңдау құқы­ғы салымшыға беріледі. Мұндай жағдай қордың зейнетақы активі бойынша жалпы кірісті көбейтуге жағдай жасайды. Алайда, ол тек экономика тұрақты даму үрдісіне көшкенде ғана тиімді жұмыс іс­тейді. Сонымен бірге оны жүзеге асыру ЖЗҚ-дан да, Үкіметтен де жан-жақты дайындықты қажет етеді. Бұл ретте менің ойымша са­лымшылармен үлкен жұмыс жүргізу керек. Өзіңізге белгілі біз­дің салымшыларымыздың көп­шілігі қаржы саласының маман­дары емес. Сондықтан 2012 жылға дейінгі кезең дайындық жасау үшін толық жететін уақыт. “Қор­ғау” қоры бұрынғысынша Қазақ­станның әскери және құқық қор­ғау органдары сенім артқан бірден бір қор екенін атап өткім келеді. Сондай-ақ, Қазақстанның көпте­ген коммерциялық ұйымдары біздің қорға көшті. Оған қордың заңдық негіздерді бұлжытпай орын­дауы басты себеп болып отыр. Дағдарыс жағдайында са­лым­шылар өздерінің зейнетақы са­лымының жан-жақты қор­ғалуына мүдделі. Ал салымшы­лардың мүддесін қорғау біздің ең басты міндетіміз болып келді және болып қала бермек. Қордың атының “Қорғау” аталуы да оның айқын дәлелі болса керек.

Инвестициялық жобаларды қаржыландырудың баламалы нысандарын дамыту осы инвестициялық жобаларды қаржыландыру үшін шығарылған облигациялар бойынша мемлекеттік кепілдік бере отырып, осындай жобалардың тізімін заң жүзінде белгілеу жолыман жүзеге асырылады. Мемлекеттің кепілдіктер бойынша міндеттемелерді орындау жағдайы туындаған кезде, оларды кейін мемлекеттің меншігіне бере отырып, облигациялар эмитентінің акцияларын мәжбүрлеп шығару тетігі көзделуі мүмкін.