1.4.1. Денелердін өзара түйісуі.

Үйкелісін елемеуге олатын бетті жылтыр бет дейміз. Мұндай байланыс

дене қозғалысын жанасушы бетгерге жүргізілгенортақ нормаль (1.12-сурет) бағытында шектейді. Сондықтан жылтыр беттің реакциясы жанасушыбеттерге ортақ нормаль бойымен бағытталады жэнеосы реакция күшін нормаль реакция күші дегі атайды. Нормаль реакция күшінің шамасы (модулі) дененіңбайланысқа жасайтын қысымына тең жэне денеге жанасу нүктесіндетусіріледі. Егер дене тегіс жазықтың бетінде орналасса (1.13,а,б,в-сурет),

1.12-сурет

байланыс реакциялары бетке журпзшген нор- маль бойымен багытталады. Егер жана- сатын беттердщ 6ipeyi екінші бетке нукте немесе кабырга аркылы тірелсеайла- ныс реакциясы жанасу нуктесін eкінші дене бетшен жургізген нормаль бойымен багытталады

1.4.2. Иілгіш(керілгіш) байланыстар (жіп, аркан, шынжыр т.б.). Созылмайтын иілгіш жіп, аркан турінде берілген байланыстар дененің 6ip багытгагы (созылу, керілу багыты) козгалысын шектей- ді. Сондықтан байланысты бул түрінің реакциясы сол байланысты бойымен багытталады

(14-сурет).

1.4.3. Денелерді жылжымайтын цилиндрлік топсамен (шарнирмен) байланыстыру. Мысал ретінде тіреуге қозғалмастай болып бекітілген бұрандаға кигізілген төлкені (қуыс цилиндр тәрізді денені) топса (1.15,а- сурет) деп алуға болады. Төлке қуысының диаметрі бұранда диаметрінен сәл кендеу жасалған жэне осы төлке бекітілген дене сызба жазыктығына перпендикуляр орналасқан топса өсінен айналмалы қозғала алады. Төлке мен мен бұранданың жанасушы беттерінің арасындағы үйкелістерді көп жағдайларда ескермеуге болады. Мұндай идеал топсаның өс бойымен және айналу бағытындағы қозғалысы шектелмейді. Идеал топса төлкенің қозғалысын тек қана төлке мен бұранданың жанасу А нүктесі арқылы жүргізілген ортақ нормаль бағытта шектейді, яғни байланыс реакциясы осы нормаль бойымен бағытталады.

Әсер ететін белсенді күштердің шамасы мен бағыттарына байланысты төлке мен бұранданың жанасу нүктелерінің орны өзгеріп отыратындықтан, алдын ала байланыс реакциясының бағытын анықтау мүмкін емес. Бірақ жылжымайтын идеал цилиндрлік топсаның реакциясы топса

ө сіне перпендикуляр жазықтықта кез келген бағытта бағытталатынын айтуға болады (1.15,б,е-сурет). Бұл жағдайда R_A реакция күші топса центрі RA арқылы өтеді және оның шамасы мен

1.15-сурет

бағыты (а бұрышы) белгісіз болады. Сондықтан денені топсалы байла- ныстан босату кезінде R_A реакция күшін екі R_Ax,R_Ay құраушыларына жіктейді. Есептің шешімінде R_A реакция күшінің R_Ax,R_Ay ісұраушылары- ның таңбалары теріс болса, онда осы құраушылардың суреттегі бағыттары шынында да координаттар өстерінің оң бағыттарына қарама-қарсы бағытталады. Цилиндрлік топсаның толық реакциясының модулі мен бағыты мынадай формулалармен анықталады:

Мұнда і, j - тікбұрышты декарт координат өстерінің бірлік векторлары.

Кейбір жағдайларда цилиндрлік топса реакциясының бағытын бірден анықтауға болады. Мысалы, салмағы Р біртекті AD арқалығы А нүктесінде топса арқылы бекітіліп, ал В нүктесінде (1.16-сурет) қозғалмайтын бір дөңес бетке тірелсе, онда жылжымайтын тіреудің N_B реакциясы арқалығына перпендикуляр багытталады. Жылжымайтын А цилиндрлік топсаның реакциясын деп белгілейміз. Р,N_B жэне R_A күштері өзара теңескен күштер жүиесін күрайды және үш күш тепе-теңдігі туралы теорема бойынша осьі күштердің эсер ету сызықтары бір нүктеде қиылысатындықтан, R_A күшінің эсер ету сызығы Р жэне N_B күштерінің эсер ету сызықтары қиылысатын О нүктесі арқылы өтеді. Сондықтан RA реакциясы ОА түзуінің бойымен бағытталады.