3. Шаңұстаушы жүйелер

Барлық шаң ұстаушы қондырғылар тазалау принципі бойынша бөлінеді:

1. құрғақ шаң ұстаушы жүйелер;

2. ылғал шаң ұстаушы жүйелер;

3. электрофильтрлер;

4. фильтрлер.

Көбінесе тізбектей жалғанған 1-4 қондырғылар жүйесін қолданады.

Шаң ұстаушы жүйенің тиімділігін келесі сипаттамалармен бағалауға болады:

1. жалпы тиімділігі

ПӘК=(С_К-С_Ш)/С_К

мұнда ПӘК – пайдалы әсер коэффициенті, С_К және С_Ш – қоспалардың шаң ұстаушы жуйнлерге кірердегі және шығардағы массалық концентрациялары. Егер бірнеше қондырғы қолданылса:

ПӘК _ҚОС = 1-(1-ПӘК1)(1-ПӘК2)...(1-ПӘК_N)

2. фракциялық тиімділігі – ластаушының фракциясын есепке алғандағы пайдалы әсер коэффициенті.

3. Шаң ұстаушы жүйенің гидравликалық кедергісі

∆Р = Р_К-Р_Ш

мұндағы Р_К және Р_Ш – щаң ұстаушы жүйелерге кірердегі және шығардағы ауаның қысымы. Мына ұғымдар қолданылады: ∆Р_бас – бос шаң жинағыш және ∆Р_соң - тазарту керек кездегі.

4. Менш ікті шаң сыйымдылық шаң ұстаушының екі регенерація аралығындағы жинағыш шаң мөлшерін білдіреді.

5. К- шаңның стіп кету коэффициенті.

К = С_К/С_Ш

Шаңның мына қасиеттері шаң ұстаушы жүйенің тиімділігін анықтайды:

- физиалық-химиялық қасиеттері;

- Дисперсиалдық немесе фракциалық құрамы;

- Тығыздығы;

- Агдезиялық қасиеттері (бөлшектердің жабысқақтылығы);

- Ылғалдылығы;

- Электрленгендігі.

Билет №19

1. Биоценоздағы ағзалардың қарым қатынасы

Биоценоздағы ағзалардың қарым қатынасы бір біріне әсер бейтарап, жайлы немесежайсыз болуы мүмкін, сонымен қатар осылардың комбинациялары да жатады. Ол комбинациялар мынадай:

• Бейтараптылық – бір біріне ешқандай әсері жоқ;

• Бәсекелестік – азық, территория және орта үшін күрес. Бірдей түрлер осы факторлар үшін күресте бірге тіршілік ете алмайды, бір уақыт аралығында бір конкурент екіншісін ығыстырып шығады (Газе заңы);

• Мутуализм (симбиоз) – бір түр еікіншісі арқылы ғана дамиды, тіршілік етеді, мысалы ара мен гүлдер;

• Комменсализм – бірінің тіршілігі екіншісіне пана және азық болады; мысалы акула мен оның үнемі қасында болатын күтуші балықтар;

• Аменсализм – ьірінің екінші түрге еш пайдасыз, зиян алып келуі; масыла ағаш көлеңкесіндегі өсімдіктердің нашар өсуі;

• Паразитизм – біреу арқылы тіршілік ету;

• Жыртқыштық – ең кең тараған түр. Бірақ мұнсыз биосферада тіршілік гармониясы да болас еді.

2. Шелфордтың толеранттылық заңы (1913 ж.) (немесе максимум заңы)

Шелфордтың толеранттылық заңы (1913 ж.) (немесе максимум заңы) – экожүйенің жоқтығы немесе оның дами алмауы қажетті факторлардың жетіспеушілігінен ғана емес, олардың көп мөлшерде болуынан да болады. Мысалы, су көп мөлшерде бола берсе, өсімдік шіріп кетуі мүмкін.

Осы заңдардың орындалуын өсімдіктерге тәжірибе жасап қарастырайық. Әртүрлі камераларда абиотикалды факорларды бақылай отырып өсімдіктерді өсірейік. Осы кезде ір ғана факторды өзгертіп (мысалы температураны), қалғанын тұрақты ұстайық. Белгілі бір температура мәнінен бастап өсімдік өзінің ең биік мәніне жеткенше өте жақсы өсе береді. Ал енді температураны одан әрі арттыра берсек өсімдік өзін нашар сезіне бастайды да, ең соңында өліп қалады.

Нәтижелер көрсетіп отырғандай өсуге, көбеюге және тірі қалуға әсер етуші әр фактордың ыңғайлы мәні, стресс аумағы және аға өмір сүре алмайтын аумағы болады. Олар: оптимум аумағы, төзімділік аралығы, төзімділік шегі.