12.Саясаттанудың негізгі парадигмалары?

Саясаттанудың негізгі парадигмалары: әлеуметтік, психологиялық, биосаяси, теологиялық және натуралистік парадигмалар. Парадигма-үлгі деген мағына береді.

Теологиялық парадигма саясатты, билікті құдайдың құдіретімен түсіндіреді. Бұл парадигма саяси ғылымның алғашқы дами бастаған кезеңінде пайда болған. Ол кезде барлық әлеуметтік-саяси құрылыс, мемлекет құдайдың құдіретімен жасалады және дамиды делінген.

Натуралистік парадигма саясатты әлеуметтік сипаты жоқ табиғи себептермен, атап айтқанда, географиялық ортамен, биологиялық және психологиялық ерекшеліктермен түсіндіреді.

Әлеуметтік парадигма саясаттың табиғаты мен пайда болуын әлеуметтік факторлар арқылы түсіндіреді. Мысалы, марксизм саясаттың мәнін экономикалық қатынастардан шығарады. Ол қоғамның әрбір экономикалық базисі қажетті түрде әзіне сәйкес қондырма тудырады деді. Яғни, белгілі бір экономикалық базис негізінде саяси, құқықтық, философиялық, діни, этикалық, эстетикалық, т.с.с. көзқарастар мен идеялар пайда болып, дамиды.

Тиімді (рационалды) сыни парадигма саясаттың табиғатын оның өз ішіндегі себептермен, қасиеттермен, элементтермен түсіндіреді.

13. Тұлға саясаттың субъектісі мен объектісі

Тұлға – қоғамдық өмірдің нақтылы тарихи жағдайы қалыптастырған, саналы іс-әрекет ете алатын, өзінің жүріс-тұрысына жауап беретін, еңбек етіп, қарым-қатынас жасаушы, айналадағы танып білуші жеке адам. Тұлға – саясат субъектілерінің біріншісі (бастапқысы). 

Тұлға саяси субъект те, объект те бола алады. Адамдардың өз бойында мұндай қасиеттерді орнықтыруы үшін қоғамның құрылымында да қажетті өзгерістер жүзеге асуы тиіс. Адамның өзін еркін сезінуі, бостандығы тікелей заң жүзінде бекітілген құқығымен қорғалады. Адамның бостандыққа деген құқы іс жүзінде адамның жеке меншік құқымен өлшенеді. Адамның өмір сүруін қамтамасыз ететін жеке меншігі болмайынша, өзін емін-еркін сезіне алмайды. Қазір бізде меншікке деген көзқарастың өзгеруі, меншіктің түрлі формаларының өмір сүруіне еркіндік алуы азаматтық қоғамды қалыптастыруға қолайлы алғышарттар жасауда.

14. Жеке адамның құқықтары мен бостандықтары

Адамның саяси өмірге қатынасуға мүмкіндік беретін құқығы конститутциялық сипаттағы қарапайым демократиялық еркіндікке (бірлестіктер құруға, дінге кіруге, өз көзқарастарын ашық айтуға, жиналыстармен демонстрациялар сияқты жұрт алдында манифестация жасауға, сайлауға және сайлануға т.с.с құқылыққа) тікелей байланысты. Қазіргі  уақытта  жеке  адамның  құқықтары  негативтік, позитивтік, азаматтық , эканомикалық, мәдени  болып  жіктеледі.

Негативтік – бостандық, мемлекет  тарапынан  жеке  адамға  зорлықтың, шектеудің  жоқтығын  білдіреді. Бұл  еркіндік  үкімет тарапынан  адамды  қауіп-қатерден, бостандықты  бұзып, бұрмалайтын  жағдайлардан  сақтайды.

Позитивтік  құқықтар  таңдау, талғау  еркіндігін, ең  бастысы  адамның  өз  мақсатына  жете  алушылықты, жеке  дамуға  қабілеттігін  көрсете  білуді  білдіреді.Мұнда  мемлекеттің, ұйымдардың  азаматтарды  қайсібір  игіліктермен  қамтамасыз  етуі, белгілі  әрекеттерді  іске асыруға  мүмкіндік  жасауы  көрсетіледі.

Азаматтық  құқық – мемлекеттің  қол  астындағы  азаматтардың  барлық  құқықтарының  жиынтығы. Азаматтық  құқыққа  табиғи, адамнан  ажыратылмайтын, адамдардың  құқықтары кіреді. Оған  өмір  сүруге, еркіндікке  жеке  адамның  дербес  құқығы, ар-абыройы  мен  атағын, қадір-қасиетін  қорғау  қасиеті, айыпталушыны  қорғауға  бағытталған  әділ, тәуелсіз  және  ашық  сотқа  жазылған  хат және  телефон  арқылы  сөйлескен  сөздің  құпиялығы, бір жерден екінші  жерге  еркін  барып  келуі, тұрақты  қоныс  таңдау, оның  ішіне қандай  мемлекеттен болмасын  біржолата  кетуі  немесе қайтып  оралу  бостандығы  және  т.б. құқықтар  жатады. Экономикалық  құқыққа  жеке  адамның  тұтыну  заттары, жеке  меншігін, жұмыс  көзін, іскерлігін, еркін  пайдалана  алуы  жатады.

Мәдени құқық  адамның  рухани  дамуын  өрбітіп, өрістетуге  бағытталады. Оған  білім  алуға, мәдени  құндылықтарды  көруге, өнер  техникалық  жасампаздыққа, қоғамның  мәдени өміріне  еркін  араласуға  құқығы  және т.б.  жатады.