5. Темірбетонды бағана астына таяз орналастырымды бөлек тұрған діңгекті іргетасты есептеу

Егер жоғарғы қатпарларда (тереңдігі 3 м) көтеру қабілеті жеткілікті ( кемінде 130 кПа тең болса) топырақтар жатса, сондай жағдайда таяз орналастырымды іргетас нұсқасын қолдануға мүмкіндік болады. Жоғарғы қатпарларда әлсіз топырақтар болған жағдайда, таяз орналастырымды іргетасты есептеуде тәжірибені жинау мақсатында негіздік топырағының физикалық-механикалық қасиеттерін жасанды өзгертуді жүргізу қажет.

Есептеу қосады:

а) іргетасты салу тереңдігін таңдау;

б) іргетастың алдын ала өлшемін тағайындау;

в) негіздіктің шөгуін есептеу, оларды шекті мәндермен салыстыру;

г) басып сыныуына және жарылуына есептеуден іргетас өлшемдері жеткіліктілігін тексеру;

д) іргетастың табаны мен стақаны бойынша қажетті арматураны есептеу.

5.1 Іргетастың салу тереңдігін анықтау

Іргетасқа бағананы қатты бекіту және іргетасты салу тереңдігі шарттарына сүйене іргетас биіктігі қабылданады.

Іргетастың салу тереңдігі тегістеу деңгейінен немесе жертөле еденінен іргетас табанына дейін есептеледі және келесіні:

-ғимараттың мақсаты мен құралымдық ерекшелігіне байланысты (жертөле, жерасты коммуникациялар);

-құрылыс алаңының геологиялық пен гидрогеологиялық жағдайын;

-топырақтың маусымдық тоң тереңдігін ескеріп анықтайды.

а) Ғимараттың құралымдық ерекшелігінің әсері. Жертөлесіз ғимараттар үшін іргетастың салу тереңдігі оның биіктігіне байланысты. Бір- және көпқатарлы қаңқалы ғимараттар үшін іргетасты топырақта сенімді бекіту шартынан қабылданған темірбетонды бағаналар астына темірбетонды біртұтас іргетастың ең аз биіктігі м, ал салу тереңдігі – 1,65 м тең.

Жертөлесі бар ғимараттарда іргетас табаны оның еденінің белгісінен кемінде 0,5 м төмен тереңдітіледі.

Металды бағананың негізін орнату үшін іргетастың жоғарғы жиегі еден деңгейінен 0,7 немесе 1,0 м тереңдікте орнатылады. Металды бағана іргетасының биіктігі есептеумен анықталатын анкер болттарының ұзындығына байланысты, және оның ең аз мәні 1,0 м тең қабылданады. Осыған байланысты іргетас табаны 1 қатар немесе жертөле едені деңгейінен 1,7 м немесе 2,0 м тереңдікте болу керек.

Іргетастың салу тереңдігін оның ең аз биіктігінен анықтауды 3 суретте берілген сүлбелер бойынша орындауға болады.

Сурет 3. Іргетастың ең аз биіктігінен салу тереңдігін анықтау үшін сүлбелер [7]: а) металл бағанар астына іргетастар; б) құрастырмалы темірбетон бағана астына іргетастар; в) таспалы темірбетон іргетастар; г) үштопсалы рамалар астына құрастырмалы темірбетон іргетастар

б) алаңының геологиялық пен гидрогеологиялық жағдайының әсері.

Мұнда топырақтың сығылуын, қатпарлануының сипаттамасын, жерасты сулар деңгейін ескеру қажет. Бөлек іргетастарға жүктемесі 2000÷4000 кН ғимараттар үшін іргетастың салу тереңдігін таңдағанда көтеру қатпары ретінде деформация модулі кемінде 10÷20 МПа, жүктемесі аз ғимараттар үшін -деформация модулі 5÷10 МПа топырақтарды пайдалану керек. Көтеру қатпарына іргетасты тереңдету кемінде 0,3 м қарастырылады, және іргетас табаны жерасты сулар деңгейінен жоғары орналасу керек.

в) топырақтың маусымдық тоң тереңдігінің әсері.

Іргетас табанының салу тереңдігі топырақтың есептік тоң тереңдігін және жерасты сулар деңгейінің орналасу тереңдігін ескеріп кесте 3 сәйкес қабылдайды. Топырақтың маусымдық есептік тоң тереңдігін формула бойынша анықтайды

(7)

мұнда ғимараттың жылыту тәртібі әсерін ескеретін коэффициент, кесте 1 [20, 48 б.] бойынша қабылданады; топырақтың норматитік тоң тереңдігі 2.26 мен 2.27 нұсқаулары бойынша [20, 48 б.], [1, 92 б.] немесе [3, 104 б.] берілген сүлбелік карта бойынша анықталады, құмдар мен құмдақтар үшін карта бойынша табылған мәнді 1,2 коэффициентке көбейту керек.

Кесте 3 -Топырақтың аяздан ісіну шарты бойынша іргетастардың салу тереңдігі

мен орналасуы	Іргетас табаны астындағы топырақтар	салыстыру бойынша орналасуы
әрбір орналасуы	Тасты, ірі сынған, қиыршық тасты, ірі және ірілігі орташа құмдар	байланысты емес
	Ұсақ, шаңды құмдар және сазды топырақтар (құмдақтар, саздақтар мен саздар). көрсеткішіне тәуелді емес.
	ұсақ пен шаңды құмдар	байланысты емес
	саздақтар мен саздар
	саздақтар мен саздар

Бағананы қатты бекіту шартынан іргетас биіктігі. Бағананың іргетаста бекітілу шартынан оның ең аз биіктігі анықталады:

мм, (8)

мұнда стақанның тереңдігі, мм; 200 мм – құралымдық талаптар бойынша іргетаста стақан түбінің ең аз қалындығы.

Стақанның тереңдігі келесі шарттардан анықталады:

а) бағананы іргетас стақанында қатты бекіту;

б) бағананың көлдеңен тартылған жұмыс арматурасын анкерлеу.

Іргетас стақанында бағананы бекіту мәні кернеу күйіне, бағананың көлдеңен қимасының түрі мен өлшемдеріне байланысты. Көлдеңен қимасы тік төртбұрышты бағаналар үшін бекіту мәні қабылданады:

(9)

мұнда іргетас жиегі деңгейінде бағананың көлдеңен қимасының биіктігі.

Егер бағана екі тараулы болса, онда бекітудің мәні тең қабылданады:

- м болса, ;

- м болса, ; (10)

- м болса, м.

Екітарауды бағананың созылған тарауын бекіту тереңдігін біртұтастау бетонның түйісу жазықтығы бойынша тексеру қажет:

а) стақанның қабырғасын бетонмен формула бойынша

; (11)

б) бағана тарауы бетонмен- формула бойынша

, (12)

мұнда мен түйісу жазықтығы бойынша біртұтастау бетонның бетонмен ілінісу мәндері, [15, кесте 4] бойынша қабылданады; мен бағана тарауының өлшемдері; бағана тарауын созатын күш.

Кесте 4. Түйісу жазықтығы бойынша біртұтастау бетонның бетонмен ілінісу мәндері

Дере	Түйісу жазықтығы бойынша біртұтастау бетонның бетонмен ілінісу мәні
	Стақан қабырғалары	Бағана шыбықтары
ағаш
металл
Ескерту: мәні біртұтастау бетонға жатады.

Іргетас стақанына бағананы бекіту тереңдігін бағананың бойлық жұмыс арматурасын анкерлеу шартынан кесте 5 бойынша бетон мен арматура класына және арматура диаметріне байланысты қабылдайды.

Кесте 5. Іргетаста бағананың жұмыс арматурасын бекіту мәндері

Арматура класы	Бағананың көлдеңен қимасы	Бағананың бетоны класында іргетаста бағананың жұмыс арматурасын бекіту мәндері
		В15		В20 және оданда жоғары
		тартылған	сығылған	тартылған	сығылған
А-II	Төртбұрышты	25d1	15d1	20d1	10d1
	Екітараулы	30d1	15d1	25d1	10d1
A-III	Төртбұрышты	30d1	18d1	25d1	15d1
	Екітараулы	35d1	18d1	30d1	15d1

Бағананың бекіту мәніне байланысты стақанның тереңдігі формула бойынша анықталады

. (13)

Жобалағанда іргетас биіктігінің екі есептелген мәнінен – топырақтың маусымдық тоң тереңдігі немесе бағананың іргетас стақанына қатты бекіту бойынша – үлкені қабылданады. Іргетас биіктігін анықтағаннан кейін стақан өлшемдері қабылданады. Стақанның көлдеңен өлшемдері бағананың көлдеңен өлшемдері мен стақан қабырғасының қалындығына байланысты:

, м; , м (14)

мұнда иілдіргіш момент әсерінің жазықтығына параллелды орналасқан стақан қабырғасының қалындығы; иілдіргіш момент әсерінің жазықтығына перпендикулярлы орналасқан стақан қабырғасының қалындығы.

Егер стақан қабырғасының қалындығы 200 мм және асса немесе асса ( ), стақан қабырғасы құралмдық талаптар бойынша арматураланады.

Осы талаптар орындалмаса, стақан қабырғасы есептік бойлық пен көлдеңен арматурамен арматураланады. Бұл жағдайда стақан қабырғасының қалындығы 150 мм және кесте 6 берілген мәндерден кем болмау керек,

Кесте 6. Стақан қабырғасының қалындығы

Күштер бағыты	Стақан қабырғасының қалындығы
	Тік төртбұрышты бағаналарда тік күш эксцентриситетімен		Екітараулы
Иілдіргіш момент әсерінің жазықтығында
Иілдіргіш момент әсерінің жазықтығынан	мм	мм	мм
Ескерту: