Лекция - 6 Күн жүйесі құрылымы

Бұл бөлімді оқуға кірісуде Күннің эклиптика бойынан көрінерлік қозғалысы мен Жердің Күнді айналысын қайталау керек. Күннен қашықтығына қарай планеталардың орналасу ретін білу керек және Күн жүйесі планеталары мәліметтері туралы кесте құру керек.

Бөлімді оқытудың ең бастапқы мезетінен біз планета қозғалысын қозғалыстағы жерден бақылайтынымыызды ескеруіміз керек. Сондықтан планета қозғалысында Күнді айнала екі период болады – синодтық период, яғни планетаның екі бірдей конфигурациясы уақыт аралығы, және сидерлік период, яғни Күнді планетаның нақты айналу периоды. Біз Жерден тек синодтық периодты бақылаймыз, ал жұлдыздық период оқулықтардағы қарапайым формуламен есептеледі. Негізгісі осы екі период айырмашылығын түсінуде.

Планеталардың көрінерлік қозғалысы бақылаушының Жермен бірге қозғалуынан өзгерісте ұшырайды. Ғылым егер Жер қозғалмайды дегеннен бас тартпағанда планеталар және басқа аспан денелерінің нақты қозғалысын анықтай алмаған болар еді. Н.Коперниктің ғылымдағы үлкен еңбегі сол кезде Жердің Күнді айнала қозғалады деген ұсынысында және адамдардың дүниеге көзқарасында төңкеріс жасап, дінге соққы бергендігінде.

Алайда білімгерлерге кейбір ғылыми көпшілік әдебиеттерде кездесетін бір қателікті ескерту қажет. Қателік дегеніміз Н.Коперник Жер Күнді айналатындығын дәлелдеді дегендігінде. Шындығында, Н.Коперник дәлелдеген жоқ, және дәлелдей алмайды да, себебі ол кезде телескоп болған жоқ, ал онсыз Жердің айналысын дәлелдеу мүмкін емес, яғни жұлдыздардың жылдық параллаксын және жұлдыз жарығы аберрациясын анықтау мүмкін емес.

Бұл білімді оқытқанда міндетті түрде астрономия тарихы туралы айту маңызды. Дүниеге материалистік көзқарас пен дін арасындағы күрес туралы айтқанда Кеплер мен Галилей жұмыстары революциялық деуге боларлықтай. Кеплер заңдарынан кейін оқымыстыларға Күн орнының центрлік еместігін түсіндіруге мүмкін болды.

Сонымен қатар заңдары бойынша Күн айналасында тек планеталар ғана емес, массивті денелер айналасында барлық жеңіл денелер де айналатындығын ескерту керек. (Күн жүйесінің кіші денелері).

Аспан денелеріне дейінгі арақашықтықты анықтау әдістеріне де баса назар аудару қажет.

Лекция - 7 Айдың қозғалысы және фазасы, тұтылулар

Бұл бөлімді оқытуда аспан сфералыө координаттар жүйелерін және Күннің эклиптика аспан сферасында Жер орбитасы жызықтығын түзетіндігін ескерте отырып қайталау керек. Жаңа материалды бастағанда бірден Айдың көрінерлік қозғалысын жұлдыздар фонында эклиптика бойымен Күннің көрінерлі қозғалысымен қатар қойып қарастырылады.

Сағат тілі бағытында Айдың көрінерлік қозғалысын аспан сферасымен қоса Айдың Жерді айнала қозғалысымен шатыстырмау керек. Бірінші қозғалыс аспан сферасының тәуліктік айналысымен түсіндіріледі. Екінші қозғалыс Жүлдыздар фонында Айдың қозғалысын бақылау арқылы ғана байқалады: қандай да бір ақыт мезетінде Ай белгілі бір жұлдыздар маңында тұратын болса, бір сағаттан кейін Ай одан 0 5-қа сол жұлдыздан шығысқа қарайғы жақта тұрады, ал бір тәуліктен кейін сол жұлдыздан шығысқа қарай 13 -та тұрады. 27,32 тәуліктен кейін Ай сол жұлдызға қайта келеді, яғни бір айналым жасайды.

Ай фазалары өзгерісін түсіндіру үшін тәуліктің қараңғы кезеңінде орындалатын қарапайым тәжірибемен түсіндіруге болады. Үстел шамын электрлік шам көзі эксперименктитор деңгейінде тұратындай етіп одан 2-3 м қашықтықта орналастырады. Қолға теннис добын алып, оны қолда алға соз көтеріп, доп көлеңкеге түспейтіндей етіп өзін айналдырады. Сонда Ай фазасына ұқсас доптың фазасын көруге болады.

Ай орбитасы жер орбитасына 5 09 көлбеген, ал Айдың көрінерлік қимасы 0 5, яғни ай орбитасы көлбеулігінен әлдеқайда кіші. Сондықтан егер жаңа ай және толық ай Ай түйіндерінен қашықта болатын болса, онда Ай көлеңкесі Жерден тыс кетеді де, Айдың өзі жер көлеңкесіне түспейді. Бұндай жағдайда тұтылу болмайды.

Ай фазалары ауысу периоды 29,53 тәулік екендігіне назар аударатын болсақ, синодтық ай ұзақьығы сидерлік ай ұзындығынан үлкендігі Айдың Жерді айналу бағыт мен Жердің Күнді айналу бағыттары қарама-қарсы болса онда синодтық ай жұлдызды айдан қысқа болар еді.