Тақырыбы: Қоршаған табиғи ортаны халықаралық-

құқықтық қорғау.

Жоспар:

1.Қоршаған ортаны халықаралық-құқықтық қорғаудың түсінігі, обьектілері мен субьектілері.

2. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық келісімдер, конвенциялар, шарттар.

3. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастық.

Лекция мақсаты: Қоршаған ортаны халықаралық-құқықтық қорғаудың түсінігі, обьектілері мен субьектілерін, қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық келісімдер, конвенциялар, шарттарын, қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастықты студенттерге түсіндіру, оқыту.

Лекция мәтіні.

1. Әлемде 60-жылдардан бастап өнеркәсіп пен ауыл ша-рулшылығының, энергетиканың дамуында өзгеріс болып, коршаған ортаға кері өсерін тигізді және ғаламдық көлемде нүлдіруші сипат ала бастады. Осыған байланысты әлемдік клуымдастық қоршаған ортаны халықаралық қүқықгық к.орғаудың қажет екенін үғынды.

1972 ж. Стокгольм Декларациясының 1-тарауының 6-гармағында қоршаған ортаға қамқорлық көрсете отырып, біз бүкіл әлемде өз өрекеттерімізді реттеуімізге тиісті кезең кслді делінген. Түсінбестікпен немесе немқүрайдылықпен і..ірау арқылы біз жер шарына орасан зор және түзелмейтін Эвлал келтіруіміз мүмкін. Осы мәтіннен бүл әрекеттің чллықаралық қүқықты қүрайтын халықаралық-қүқықтық реттеу екендігі түсінікті. Сондай-ақ, Стокгольм Деклара-циясының осы тарауының 7-тармағыңда бүл әрекет түріне ерекше мән берідді. Қоршаған ортаға байланысты үдеп ксле жатқан барлық проблемалар аймақтық және халық-лралық сипатты иеленетін болғандықтан немесе олар ісалпы халықаралық аяға әсер ететін болғандықтан, жалпы мүдде үшін халықаралық үйымдар тарапынан шаралар қолдану мен мемлекеттер арасындағы кең ынтымақтас-п.іқты талап етеді. Осының барлығынан мынадай түжырым шығаруға болады, халықаралық немесе аймақтық деңгейде қоршаған ортаны қорғау мақсатында әлемдік қауымдастық і.штымақтастықтан күткеннен асып түскен нәтиже алу үшін ӨЗ қызметін ретке келтіруге тырысуда.

Заң тілімен айтқанда, бүл қоршаған ортаны қорғау ;іясындағы халықаралық қатынастарды халықаралық-қү-қықтық реттеу болып табылады.

Қоршаған ортаны халықаралық қорғау қүқығы үғымы (бүдан былай ХЭҚ) үғымына сәйкес келеді. Бүл жердегі бірінші үғым ағылшынның Ішегпаііопаі Егмгоптеш. Ьа\у сөзінен аударылған, ал екінші үғым Кеңес әдебиеттерінде пайдаланылған жөне Ресей өдебиеттерінде, сондай-ақ бізде де жиі қолданылады. Сондықтан бүл екі үғым бірдей түсінік береді.

Қазіргі Халықаралық қүқық мемлекеттер арасындағы немесе халықаралық үйымдар арасындағы халықаралық үйымдар мен мемлекеттер арасындағы әр түрлі қатынас-тарды реттейді. Қарастырылып отырған қоршаған ортаны халықаралық қүқықтық қорғау — қоршаған ортаны қорғау аясындағы қатынастарды реттейді (реттеу пәні). Егер нақты айтар болсақ, пәні болып халықаралық экологиялық қа-тынастар, яғни табиғи ортамен тікелей немесе жанама байланыстағы қатынастар.¹ Халықаралық экологиялық қү-қықтың мақсаты — қоршаған табиғи орта мен қоғамның өрекет жасау аясындағы халықаралық қатынас субъек-тілерінің жөне мемлекеттердің күқықтары мен міндеттерін екіжақты түрде қалыптастыру арқылы адамзаттың жүріс-түрысын занды қүралмен реттеуге қызмет ету.

ҚОХКҚ — бүл қоршаған ортаны қорғау және экология саласындағы халықаралық жалпы қүқық субъектілерінің арасындағы қатынастарды реттеуші халықаралық күқық қағидаттары мен нормаларынан түратын халықаралық көпшілік қүқықтың бір бөлігі.

Бүл анықтама қағидаттар мен нормалардың халық-аралық көпшілік күқықтағы сияқты, жеке қүқықта да бар екендігін білдіреді, ал қоршаған ортаны қорғау жөне экология саласындағы реттеу, қоғам мен табиғаттың тү-рақты даму саясатын және халықаралық аспектідегі эколо-гиялық қауіпсіздік пікірі бойынша қорғаудың ескертуші сипатын білдіреді. ҚОҚХҚ объектісі — адамның материал-дық әлемге нақты өсер ету шегіндегі ғарыштық кеңістік пен жер планетасының барлық табиғаты. Бірақ ішкі қор-

шаған орта ішкі қүрылыстық бөлімшелерді иеленетін ооліандықтан, оның элементтері мен қорғаушы объектілері

срекшеленеді.

Дүниежүзілік мүхит, жер шары бетінің 2/3 ауданын ІЛвДЫ. Дүниежүзілік мүхит үғымы жердегі барлық 4 — Лтлант, Үнді, Тынық, Солтүстік Мүзды мүхиты, сондай-ақ ОЛармен байланысты барлық теңіздерді қамтиды. Дүние-жүзілік мүхитқа материктер ішінде орналасқан, оқшау-ианғаң теңіздер жатпайды, мысалы, Каспий теңізі.

Қүрлықтар адамзат дамуы үшін негізгі және тікелей омірлік кеңістікті күрайды. Осы түсінікпен дәстүрлі түрде, жсрдің қүрлықтағы бетімен тығыз байланысты барлық габиғи комплекс, яғни топырақ, жер қойнауы, су ресурстарң, есімдіктер және жануарлар әлемі қамтылады. Длайда, соңғы жылдары халықаралық-қүқықтық қорғау лчсында табиғи объектілерді саралау пайда болды және ніртс-бірте халықаралық көлдердің және басқа қүрлықтық I уаттық, бір немесе бірнеше елге тиесілі табиғи байлықтың оіп.ектілерін қорғау ретінде жеке мойындалды.

Атмосфералық ауа — жер беті мен ғарыш кеңістігінің арасында жататын жер шарының газды қабығы. Атмос-фералық ауа қүрамы белгілі бір пропорцияда оттегінен, іЗОТтан, көмір қышқыл газынан, сондай-ақ табиғи зат .шмасу процестерінен қүралып, біршама түрақты болып

ілбылады.

Ғарыш — жердің немесе оның атмосферасының шегінде л лтатын барлық материалдық кеңістік. Ғарыш кеңістігі іпсксіз. Бірақ адамдардың әсер ету аясы жерге жақын ау-ілпдарда шектеулі болып келеді. Сондықтан қазіргі заман-ім дсңгейде адамның ғарышқа ену процесіне сүйенетін ипдірістік күштердің дамуы ғарыш бөліктері, оның ішінде жер маңындағы ғарыш кеңістігі, табиғи жер серігі — Ай, Күп жүйесі планетасы халықаралық-қүқықтық қорғауды к.лжет етеді.

Халықаралық жария қүқықта жаңа сала пайда болды және бөлініп шықты — ол халықаралық экологиялық қүқық. Осы құқық саласының пайда болуы мен дамуы, адамзаттың қоршаған табиғатқа орынды және ақылға қонымды әсер етуінің жалғасына айналды. Әсер ету адам мен табиғаттың экологиялық түрмысында жаңа үлгілер қүратын халықаралық үйымдарға, мемлекетке, адамның қызметіне ықпал етуге негізделеді.

Халықаралық экологиялық қүқық — қағидаттары мен нормалары ғаламдық экологиялық проблемаларды шешуді іздеудегі халықаралық үйымдар мен мемлекеттер арасын-дағы халықаралық ынтымақтастықта өте маңызды рөлді иеленуші халықаралық қүқықтың дамып келе жатқан саласы.

Халықаралық экологиялық қүқықтың объектісі әр түрлі, бірақ түтастай алғанда бүл барлық табиғи қоршаған орта ҚОХҚҚ объектісі әзірше таусылған жоқ. Жақын болашақта қоршаған ортаны қорғаудың жаңа объектілері пайда болуы мүмкін. Қазір өлем ғалымдары адамның денсаулық жағ-дайына электроқүрал сәулелерінің осер етуін оқып үйре-нуде, оларға компьютердің мониторы, компьютердің өзі, үялы телефон жатуы мүмкін.