2. Экологиялық қүқықтың арнайы қағидаттары мен қай-нар көздері

Халықаралық экологиялық қүқықтың қағидаттары мен нормаларының жиынтығы халықаралық жария қүқық саласын қүрайды. Бүл халықаралық жария қүқықтың қайнар көздерінен көрінген тікелей материалдық қүқьіқ. Осылардың ең маңыздысы — әмбебап сипатта болатын халықаралық шарттар. Оларда халықаралық экологиялық қүқықтың негізгі қағидаттары бекітілген.

Халықаралық экологиялық қүқық қағидаттары — бүл халықаралық экологиялық қатынастарда басшылыққа ала-тын ережелер немесе негізгі бастамалар. Қағидаттарда нақты күштердің үлесі бар, олар саяси немесе моральдық, жоғары заңцы күштер болуы мүмкін. Егер халықаралық экологиялық қатынасқа қатысушы бір мемлекет осыларды

һасшьілыққа алмаса немесе оның әрекеті қағидатқа қайшы келсе, онда осы қатынасқа қатысушы басқа мемлекеттер ОДан ҚОХҚҚ қағидаттарына сәйкес келетін әрекеттерді орындауды талап етуге қүқылы.

Халықаралық экологиялық қүқықтың қағидаттары алғаш рет адамды қоршаған орта проблемалары жөніндегі 1972 ж. БҰҰ Стокгольм конференциясының декларациямен бекітілді.

Стокгольм декларациясының ең маңызды қағидаттары:

1. Мемлекет қоршаган орта проблемаларына жақындау- аагы өз үлттық саясатына сәйкес келетін өз ресурстарын ііайдалануға қүқылы. Оларға үлттық юрисдикция шегінен гі.іс қызметіне немесе басқа мемлекеттің не ауданның қоршаған ортасына залал келтірмеуді бақыламаса, жауап- ксршілік жүктеледі (21-қағидат);

2. Ауа, су, жер, флора, фаунаны және әсіресе табиғи жожүйелердің сипатты үлгілерін қоса, барлық табиғи ресурстар келешек үрпақтың игілігі үшін адам қызметін үқыпты жоспарлау және оны қажеттігіне қарай басқару колымең сақталуы тиіс (21-қағидат);

3. Қалпына келмейтін ресурстар — келешекте таусылу-іан қорғалуы қамтамасыз етілетіндей және олардың пайда-сын бүкіл адамзат көретіндей жасалуы тиіс (5-қағидат).

Бүл қағидаттар көптеген авторлардың пікірі бойынша, шындығында да маңызды болып табылады. Бірақ басқа-ларын да атап өту керек.

Қағидаттардың қалыптасуы БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдаған Бүкіләлемдік табиғат хартиясында жалғасты және 1988 ж. 28 қазандағы қарарда жарияланды. Онда бірқатар қашдаттар анықталады:

1. Биологиялық ресурстар, олардың табиғи қабілет- тілігінің қалпына келтірілу мүмкіндігі;

2. Топырақтың өнімділігі — эрозияның және кез келген оіін-өзі бүлдіретін басқа нысандарды болдырмайтын орга- пикалық заттардың үзақ уақытқа жемісті болуын және бүзылу процесін сақтап қалу шараларының нәтижесінде жақсарады;

3. Суды қоса есептегенде, дүркін-дүркін қолданылатын ресурстар қайыра немесе циркуляция түрінде пайдала-нылады;

4. Бір рет қана қолданылатын, қалпына келмейтін ре-сурстар олардың қорларын, оларды түтыну үшін қайта өндеудің үтымды мүмкіндіктерін және табиғи жүйе қызме-тін қолданудың біркелкілігін ескере отырып, қажеттілікке байланысты пайдаланылады;

5. Радиоактивті және улы қалдықтарды тастауға жол бермеу мақсатында ерекше шаралар қабылдануы тиіс;

6. Табиғатқа түзелмейтін залал келтіруге икемді әрекет-терден алшақтау қажет;

7. Адам қызметінің нәтижесінде азып-тозған аудандар олардың табиғи қуатына және осы аудан түрғындарының түрмыс жағдайы талаптарына сәйкес қалпына келтіруге жатады.

БҮҮ Бас Ассамблеясының 45-сессиясы дүниежүзілік қауымдастық климатты өзгерту жөніндегі шектеулі Конвен-цияны өңцеуді қарастырған. Онда "Қазіргі және болашақ үшін ғаламдық климатты сақтап қалу" жөніндегі 45/212 қарар мақүдданды. Конвенцияның мақсаттарына жету жо-лында тараптар мынадай қағидаттарды басшылыққа ала-тындарын атап өтті.

1. Тараптар қазіргі және келешек үрпақ үшін жауапкер- шіліктеріне сай жөне оларда бар мүмкіндіктер шегінде климаттық жүйелерді қорғауы керек. Соған байланысты дамушы елдердің тараптары климаттың өзгеруімен және оның жағымсыз салдарымен күресуде басты рөлді иеленуі керек.

Халықаралық қүқық мамандары осы Конвенцияны кли-маттық майдандағы жетістік деп санайды, өйткені ол бар-лық дүниежүзілік қауымдастық күшімен парникті нәти-желердің проблемаларын тәжірибелі түрде шешуге алып келеді. Бүл Конвенцияға барлық мүше мемлекеттер мен тараптары болып саналатын БҮҮ мемлекеттері қол қойды.

2. Дамушы мемлекеттер болып саналатын, климаттың өзгеруі теріс зардаптар әкелетін әлсіз тараптардың нақты қлжсттілігі және ерекше жағдайлары толық мөнде ескерілуі

гиіс.¹

Қоршаған ортаны қорғау мен дамыту жөніндегі Рио-де-Жанейро Декларациясы (14 маусым 1992 ж.) ҚОХҚҚ қағи-даттарын дамыта жөне толықтыра отырып, 1972 ж. Стокго-лі>м Декларациясының қызметін жалғастырды.

Декларацияның 1-қағидаты Стокгольм декларациясында ((скітілгеніндей, қоршаған ортаға қолайлы қүқықтылық қа-гидаты. 2-қағидат — мемлекеттердің қоршаған ортаны кістағаны үшін жауапкершілігі және өткізілген эколо-гиялық саясатты ескере отырып, өз табиғи ресурстарын қолдануға төуелсіз қүқықтың бекітілуі туралы Стокгольм декларациясының 21-қағидатына сөйкес. 3-қағидат — пайықты көңіл бөлуге түрарлық, өйткені онда 70-жылдары үсынылған түрақты даму түжырымдамасы бар, бірақ ол жылдары тиісті дәрежеге жете алмады. 12-қағидат — мем-чскеттердің экономикалық және экологиялық ара-қатынас-тары, сондай-ақ экологиялық мүдделерге қысым келтір-мсйтін әлемдік экономикалық тәртіп саласындағы қарым-қлтынастарды орңықтырады. 14-қағидат — мемлекеттердің коңіл қоюын талап ететін экологиялық орта қауіптілігіне псгізделген халықаралық міндеттемелерге араласуына және қлрсыласуына жол беріледі. 15-қағидат — міндетті халық-аралық экологиялық қор, сондай халықаралық экология-ііық сақтандыру үйымын қүруға үсыныс жасалады, бүдан басқа қағидат экологиялық аудит жөніндегі халықаралық аудиторлық үйым қүруды қажет деп санайды. 19-қағидат — 'жологиялық қауіптілік және осы мәселе туралы кеңес беру женінде алдын ала хабарландыру түжырымдамасын қалып-тлстырады. 26-қағидат — халықаралық экологиялық даулар ВҮҮ жарғысына сөйкес бейбіт жолмен реттелуге жата-гынын көрсетеді, яғни халықаралық сот немесе төрелік сот росімі арқылы, сондай-ақ қүруға үйғарылған арнайы халықаралық экологиялық соттар арқылы реттеу де теріске шығарылған жоқ.

Нысан — бүл қүқықтың көрсетілу немесе рәсімделу тә-сілі, мысалы, халықаралық қүқықтық әдет-ғүрып шарт немесе басқа да келісім түрлері нысанында болады. Халық-аралық-қүқықтық нормалардың ресми, занды нысандары халықаралық қүқықтың қайнар көздері деп аталады.

Халықаралық қүқықтың екі түрлі қайнар көзі бар: "жүмсақ қүқықты" қүрайтын қайнар көздер және "қатаң қүқықты" қүрайтын қайнар көздер. "Жүмсақ қүқықтың" нақты үғымы өзірге жоқ, бірақ жалпылама түрде, міндетті күшті иеленбейтін нормалар немесе ереже, қағидаттар ретінде түсіндіріледі. Бүл нормалар қүқықтық базаға дейінгі немесе келісім қүқығы ретінде халықаралық қүқықта маңызды рөлді иеленеді. "Қатаң қүқық" — бүл міндетті заңды күшті иеленетін халықаралық күқық нормалары.

Халықаралық экологиялық қүқықтың ең басты қағидат-тары алғаш рет адамды қоршаған табиғи орта мәселелері жөніндегі 1972 ж. БҮҮ Стокголъм декларациясында қалып-тасты.

Стокгольм декларациясындағы қағидаттар .1992 ж. қоршаған ортаны қорғау және дамыту жөніңдегі Рио-де-Жанейро декларациясында жалғасын тапты.

Кайнар көздер — халықаралық экологиялық қүқықтың даму серпінін көрсетеді. Қазіргі кезде халықаралық екі-жақты шарттар басымдылыққа ие, бірақ соңғы уақыттарда халықаралық қүқықтың осы саласының дамуына халық-аралық конвенциялардың ықпалы зор. Бүл көзқарасты негіздеу үшін халықаралық конвенциялар халықаралық экологиялық күқықтың "қүрылымдық заңдары" болып табылатындығын, олардың негізінде басқа нормалар, мы-салы, осы конвенция хаттамаларының дамитындығын айтуға болады. Мемлекетаралық келісімдер мен шарттарға келетін болсақ, олар негізінен жергілікті деңгейде саяси мәселелерді шешеді және қоршаған ортаны аумақтық немесе өлемдік деңгейде қорғау мәселелерін іс жүзінде шешуге қабілетсіз болып келеді.

Қоршаған ортаны қорғауға байланысты халықаралық қүқықтық шығармашылық өте маңызды рөл атқарады. Бүл

ең алдымен халықаралық жауапкершілік институтының дамуына, сондай-ақ халықаралық қүқықты екіге: абсолютті, яғни қатаң (міңдетті) жөне жүмсақ (ресми заңды күш иеленбейтін) деп аталатын квази қүқық деп бөлуге байланысты.