10.Қоршаған орта факторын гигиеналық нормалау- алдын алу шаралар жүйесінің негізгі звеносы ретінде. Гигиеналық нормалаудың негізгі қағидалары.

Гигиеналық норматив- бұл адамның бүкіл өмірі бойына күнделікті әсер еткенде, оның денсаулығына және келешектегі ұрпақтарына тікелей немесе басқа орта арқылы қолайсыз әсер етпейтін заттар мен факторлардың концентрациялары , дозалары, деңгейлері.

Нормалаудың негізгі қағидалары:

1)Медициналық көрсетуі жағынан бірінші орында болу қағидасы.Бұл қағиданың негізінде, адамның денсаулығы мен оның өміріндегі санитарлық жағдайына фактор әсерінің бірінші дәрежелік маңыздылығы туралы жағдайлар жатыр. Бұл кез келген фактор үшін гигиеналық норматив орнатудың негізгі қағидасы және ешқандай мүлтіксіз орындалуы қажет.

2)Ағзаның биологиялық жауаптары дифференциялау қағидасы. Ағзаның химиялық заттардың әсеріне реакциясы үш көрсеткішке байланысты: заттың биологиялық белсенділігі; заттың дозасына; ағзаның қарсылық күшіне.

3) Қоршаған ортаның нысандарын бөлу қағидасы. Химиялық заттардың бір түрінің ортаның әр түрлі нысандарында адам денсаулығына тигізетін қауіптілігі әр түрлі.

4) Барлық қолайсыз әсерлерін ескеру қағидасы. Қандай да бір орта нысанында затқа орнатылған норматив адам ағзасынаи тигізетін әсерін ескеріп қоймай, ортаның өзіне де тигізетін әсерін ескеруі қажет.

5) Табалдырықтық қағидасы. Қазіргі кезде бұл сұрақтың гигиеналық мәңі бар, табалдырықты және табалдырықсыз деп аталатын екі концепциясы бар.

6) «Доза-уақыт-эффеки қағидасы. Химиялық заттардың әсер етуі кезінде организмнің биологиялық жауабы оның концентрациясына (дозасына) және әсер ететін уақытына тура пропорционалды.

7) Лабораториялық эксперимент қағидасы. Барлық көрсеткіштер бойынша заттың табалдырықтық әсерін анықтау, қатаң стандартталған және салыстыруғаи болатын жағдайға зертханаларда жүргізіледі.

8) ШРЕК-тің салыстырмалы түрде болу қағидасы.

9) Гигиеналық нормалауды сатылы түрде жүргізу қағидасы. Бұл қағида норматив дайындауға кететін уақытты қысқарту мақсатын көздейді, сөйтіп зерттелетін заттардың көп санын қамтуға мүмкіндік береді.

11. Атмосфералық ауа құрамындағы , жұмыс зонасының ауасындағы, судағы, топырақтағы, тағамдық азықтардың химиялық қосылыстарды нормалау қағидалары.

Ғылым мен техниканың жетілуі, өндірістің қарқындап дамуы, жерасты қазба байлықтарын кеңінен пайдалану, транспорт түрлерінің көбеюі қоршаған ортаны түрлі химиялық қосылыстармен ластауда.

Мұндай химиялық қосылыстардың көбінің токсиндік және концерогендік қасиеттері биосфералық тепе-теңдіктің бұзылуына, климаттың өзгеруіне, ауылшаруашылық өнімдер өнімділігінің төмендеуіне және халықтың денсаулығының нашарлауына әсерін тигізеді.

Токсиндік және концерогендік қосылыстар клетка құрамына еніп, ДНК молекуласына әсер етеді, хромосомаларын бұзып, нәтижесінде ағзалардың тіршілік ету қабілеттігін төмендетеді.

Адамзат баласы қазіргі кезде шамамен 70 мыңға жуық химиялық қосылыстарды пайдалануда, осы көрсеткішке жылына 500-1000-ға жуық химиялық қосылыстар қосылып отырады.

Әрине, бұл қосылыстар атмосфералық ауа, топырақ, су, өсімдік арқылы адам ағзасына қайта жинақталып, белгілі бір мөлшерде әсір ететіні белгілі.

Табиғи ортаны зиянды заттармен ластайтын орындардың бірі – ғарышқа зымырандар ұшыратын әскери-өндіріс кешендерінің жұмысы.

Тағаммен және сумен ағзаға түсетін радинуклидтерден ішкі сәулеленуге ұшырау дозасы орта есеппен, жылына 0,3 мЗв құрайды, ал кейбір зерттеушілердің мәліметтері бойынша, жылына 0,4 мЗв-дейін жетеді. Бұл жағдайда адам ағзасына түсетін табиғи радионуклидтердің жалпы мөлшерінің 85% аз емес бөлігі тағам өнімдерімен, ал ауыз сумен -15% дейін түседі деп саналады.

Көптеген жер текті радионуклидтердің ішінен адам ағзасына түскен кездегі тін дозасына, тек ең үлкен үлес қосатын радионуклидтерді қарастырумен ғана шектелеміз.

Қ.Р. санитарлық нормаларына сәйкес, бөлмелердегі родонның мөлшері- 200 Бк/м3(куб). Ол негізінен бөлмеге атмосфералық ауадан, су құбыры мен табиғи газды жаққанда түседі. Родонның судағы мөлшерінің нормасы – 60 Бк\кг құрайды.