- •14.1. Дәрістік сабақтар
- •Белок құрамына кіретін амин қышқылдары
- •Полярсыз бейтарап амин қышқылдары
- •Полярлы бейтарап амин қышқылдары
- •Амин қышқылдарының химиялық қасиеттері
- •1. Нингидриннің қатысуымен реакция.
- •Полипептидтер
- •Ковалентті дисульфидтік байланыс – s – s – .
- •Белок молекуласында n-және c-соңғы амин қышқылдарын анықтау.
- •Белоктар құрылысының деңгейлері
- •Брініші реттік құрылым
- •Екінші реттік құрылым
- •Үшінші реттік құрылым
- •Төртінші реттік құрылым
- •Белоктардың физикалық-химиялық қасиеттері Молекулалық масса
- •Белоктардың электрофорездік қасиеті
- •Белоктардың ерігіштігі
- •Белоктарға сапалық (түрлі-түсті) реакция жасау
- •Белоктардың қызметі
- •Белоктардың классификациясы
- •Қарапайым белоктар
- •Күрделі белоктар
- •Нуклеин кышкылдарынын химиялык курамы
- •Дезоксирибонуклеин кышкылы
- •Химиялык курамы
- •Молекулалык массасы
- •Днк молекуласынын курылымы
- •Днк биосинтези мен репликациясы
- •Генин химиялык табигаты
- •Рибонуклеин кышкылдары рнк биосинтези
- •Рибосомдык рнк жане рибосома курылымы
- •Информациялык (матрицалык) рнк
- •Транспорттык рнк
- •Фермент деген не?
- •Ферменттердің химиялық құрамы және құрылымы
- •Никотинамиднуклеотидті немесе пириндік коферменттер
- •Фад және фмн флавиндік коферменттер
- •Тпф немесе гдф коферменті
- •Кобамидтік кофемент
- •Пиродоксиндік коферменттер
- •Фолаттық коферменттер
- •А коферменті –ацетильдеу коферменті
- •Липой қышқылы ферменті
- •Q коферменті –убихинон
- •Ферменттер атаулары және классификациясы
- •Оксидоредуктазалар
- •Трансферазалар
- •Гидролазалар
- •Лиазалар
- •Изомеразалар
- •Лигазалар (синтетазалар)
- •Ферметтердің практикалық маңызы
- •Ферменттік реакциялардың кинетикасы
- •Ферменттің қасиеттері
- •4. Фермент акиваторлары мен ингибиторлары ( тежегіштер)
- •Ферменттер әсерінің теориясы
- •1 Кесте
- •Химиялық табиғаты мен биологиялық маңызы
- •В2 витамині (рибофлавин)
- •Рр витамині (в5 витамині никотин қышқылы)
- •Химиялық табиғаты мен биологиялық маңызы
- •Д витамині (кальциферол, антирахиттік витамин)
- •Химиялық табиғаты мен қасиеттері.
- •Е витамині (токоферол, антистерильдік немесе өсіп-өну витамині)
- •Химиялық табиғаты мен қасиеттері
- •К витамині (филлохинон, антигеморрагиялық витамин)
- •F витамині (қанықпаған май қышқылдары)
- •Химиялық табиғаты мен қасиеттері
- •Q витамині (убихинон)
- •Антивитаминдер
- •Көмірсулардың қызметі
- •Көмірсулардың классификациясы
- •Моносахаридтер
- •Гексозалар
- •Моносахаридтердің қасиеттері
- •Полисахаридтер
- •Майлардың физикалық қасиеттері
- •Майлардың химиялык қасиеттері
- •Қалқанша маңындағы бездерінің гормондары
- •Ұйқы безінің гормондары
- •Бүйрек үсті безінің гормондары
- •Ми затының гормондары
- •Бүйрек үсті қабығының гормондары
- •Гипофиз гормондары
- •17. Глоссарий.
Көмірсулардың қызметі
Көмірсулардың қызметі алуан түрлі және оларды басқа заттармен ауыстыруға болмайды.
Ең алдымен көмірсулар-өсімдіктер мен жануарлар клеткасы үшін энергия аккумуляторы,қуат көзі (глюкоза, крахмал, гликоген)
Бірқатар көмірсулар өсімдіктер мен бактерия клеткаларының қаңқасы (скелеті) қызметін атқарады. Мысалы, өсімдік клеткаларының қабығы целлюлозаның мықты талшықтарынан тұрады. Оны гемилюлоза, пектин және лигнин сияқты полисахаридтер бар, қатты да саңлаулы қабықтан құралады.
Жануарлар белоктары мен липидтердің өздеріне тән ерекшелігі де көмірсуларға байланысты. Моносахоридтер және бірқатар дисахаридтер белоктармен ковалентті байланысып гликопродеитер, ал олар өз кезегінде илпидтермен өзара әрекеттесіп, гликолипидтер құрайды. Глипродеитер мен гликолипидтер кулетка мембриасының құрамына кіреді және оның ауыстырылмайтын бөлігі болып табылады. Кейбір гликопродеитер буын аралықтарын майлау қызметін атқарады және клетка аралық сұйықтар құрамында болады.
Көмірсулардың адам қанының қандай топқа жататынын анықтаудағы және клеткаларды ажыратып білудегі клетка сыртының рецепторлы қызметі өте маңызды. Нуклеин қышқылдарының және нуклеотидтердің құрамына кіретін рибоза мен дезосирибозаның маңызын ерекше атап өту қажет.
Көмірсулардың классификациясы
Молекулалардың күрделілігіне қарай көмірсулар 3 класқа бөлінеді. Олар моносахаридтер, дисахаридтер мен олигосахаридтер және полисахаридтер.
1. Моносахаридтер немесе жай қанттар. Моносахаридтер гидролизденбейді, оларға. Глюкоза,фруктоза,галактоза,манноза,рибоза,дезоксирибоза және т.б.
2. Дисахаридтер мен олигосахаридтер. Дисахаридтер гидролиз кезінде моносахаридтердің екі молекуласына ыдырайды. Олар: сахароза,лактоза,мальтоза,целлобиоза. Олигосахаридтер дегеніміз-әр молекуласы үш және одан да көп моносахаридтерден тұратын көмірсулар. Мысалы,рафиноза молекуласы глюкозаның,галактозаның және фруктозаның қалдықтарынан тұрады.
3. Полисахаридтер - молекулалық массасы жоғары күрделі заттар. Олар толық гидролизденген кезде n моносахаридтер молекуласына ыдырайды. Полисахаридтерге жататындар: крахмал, целлюлоза, гликоген, инсулин және басқалар.
Моносахаридтер
Моносахаридтер- ең қарапайым көмірсулар. Олар-құрамына бірнеше гидроксил топтары бар альдетидтер немесе кетондар,сондықтан альдозалар,не кетозалар деп аталады. Өзінің құрамына кіретін көміртегі атомдарының санына және гидроксильдік топтар санына қарамай , альдозаларда альдегидтік топ. Ал кетозаларда карбонильдік топфункцияналдық топтар болып табылады.Бұл топтардың реакцияласу қабілеті өте жоғары болады.Моносахаридтердің эмпириялық формуласы мұндағы n бүтін сан және 3-9 шамасындай.
Ең қарапайым моносахаридтерге триозалар ( n= 3), глицериндік альдегид (альдоза), дигидроксиацетон (кетоза) жатады.
Моносахаридтердің ішінде әсіресе көбірек таралғаны гексозалар (n= 6) мен пнетозалар (n= 5)
Гексозалар
Гексозалардың негізгі өкілдері: глюкоза (жүзім қанты), фруктоза (жеміс қанты), галактоза және манноза. Бұлардың ішінде тек фруктоза ғана кетозаға жатады, басқалары альиозалар.
Формуладан көрініп тұр, мальтоза-гектозада көміртегінің асимметриялық немесе хиралдық 4 атомы бар екен, олар жұлдызшамен белгіленіп көрсетіледі.
Ал кетоза-гексозада нодай атомдар саны-3. Демек, гексоза-альдозаның 2n =24=16, гексоза-кетозаның 2n=23=8 стереоизомерлері болады (мұнда) n көміртегінің асимметриялық атомдары санын көрсетеді.) Стереоизомерлер оптаикалық активті заттар - олар жарықтың поляризацияланған сәуле жазығын оңға немесе солға қарай айналдыратын изомерлер түрінде кездесуі мүмкін.
Әр стереоизомерлердің кеңістіктік құрылысын D және L әрпімен белгілейді. Стереоизомерлердің пішін үйлесімін салыстыру үшін бастапқы зат ретінде глицерин альдегиді қабылданған, ол екі антипод ретінде кездеседі.
Мұнда формуладан байқалғандай, С асимметриялық атомының –OH тобы оң жағындағысын D стереоизомер, OH тобы сол жағына орналасқанын L-стереоизомер атаған.
Гексоза-альдозалардың 16 стереоизомерлерінен табиғатта D глюкоза, D –галактоза, D-манноза кездеседі. Ал гексоза-кетозалардың 8 стереоизомерлерінде таралған D -фруктоза. Осы аталған стереоизомерлердің төменде формулалары берілген. Олармен салыстыру үшін төменде L-глюкозаның формуласы келтірілген.
