- •Аңдатпа
- •Аннотация
- •Abstract
- •In part of calculation shown different methods , formulas and diagrams мазмұны
- •1.1 Конденсатор туралы жалпы мәлімет
- •Конденсатордың негізгі түрлері
- •Конденсатор параметрлері
- •2 Технологиялық бөлім
- •2.1 Электролитикалық конденсаторлардың сыйымдылығын өлшеу
- •2.2 Конденсатор параметрлерін өлшеу
- •2.3 Сыйымдылықтарды вольтметр-амперметр тәсілімен өлшеу
- •2.4 Тізбекті және параллельді микрофарадметрлер өлшеу схемасы
- •2.5 Бірдей өлшемді шкалалы микрофарадметрлер
- •2.6 Сыйымдылықты салыстыру әдісімен өлшеу
- •2.7 Айнымалы токты өлшеу көпірлері
- •2.8 Конденсатор параметрлерін өлшеудің көпірлік әдісі
- •2.9 Сыйымдылықты резонансты өлшеу әдісі
- •3 Есептеу бөлімі
- •3.1 Конденсатордың сыйымдылығын анықтайтын аспаптың негізгі параметрлерін есептеу
- •4. Экономикалық бөлім
- •4.1 Конденсатордың сыйымдылығын өлшегішті мультиметрге қосымшасымен жобалау
- •4.2 Конденсатор сыйымдылғын өлшегішті мультимтрге қосымша құруға кететін капиталды шығындар
- •4.3 Қосымшаны өндіруге кететін шығындар
- •4.4 Автоматты басқару жүйесін ендірудің экономикалық тиімділігін анықтау
- •5 Қауіпсіздік және еңбекті қорғау
- •5.1 Өндірістік жарықтану
- •5.2 Қауіпті және зиянды өндірістік факторларды талдау
- •5.3 Ұйымдастыру шаралары
- •5.4.1. Адамдарды өрт кезінде эвакуациялау
- •5.4.2 Өрт сөндірудің химиялық құралдары
- •5.4.3 Өртке қарсы су құралы
- •5.4.4 Өрт байланысы және дабыл беру
- •5.5 Жалпы техникалық талаптар
- •5.6 Үйлестірілген стандарттар тізімі:
- •Қорытынды
- •Пайдаланылған әдебиеттер
2.9 Сыйымдылықты резонансты өлшеу әдісі
Электр тербелістерінің жиілігін өлшеуден басқа, резонансты әдіс, аз сыйымдылықты және индуктивтілікті, төзімділікті, меншiктi немесе баптау резонанстық жиiлiкті және радиобөлшектердiң және тербелмелi жүйелердің басқа параметрлерiн өлшеу үшін қолданылады. Сыйымдылықты резонансты өлшеу схемасы (2.9.1 – сурет) әдетте жоғары жиілікті генераторды өзіне қосады, оның контурымен, тіректі индуктивті катушкадан және сыналып отырған конденсатордан тұратын, өлшеуіш контур әлсіз индуктивті қосылады.
Конденсатордын сыйымдылығын өзгерту арқылы генераторды, өлшеу кескінінің fо өзіндік жиілігі бар, резонансты көрсеткiшiнің экстремалды көрсетулері бар резонансқа келтіреді, мысалы V электронды вольтметр.
Генератордың баптауының белгiлi жиiлiгінде өлшенетін сыйымдылық мына формуламен анықталады:
Сх = 1/( (2∙π∙fо)2∙Lо ) ≈ 0,0253 /(fо2Lо) (2.9.1)
белгіленген Lо мағынасымен С конденсаторын Сх сыйымдылық мағынасын есептеу шкаласымен жабдықтауға болады.
Сыйымдылықты өлшеу шектеулері индуктивтіліктін мәнімен және генератордын жиілік диапазонымен анықталады. Мысалы, Lо = 100 мкГ және 160-3500 кГц генератор диапазонының мәнінде құрал он пикофарадтан бастап жуз микрофарадқа дейін сыйымдылықты өлшейді.Генератордың шектелген жиілік ауқымында сыйымдылықты өлшеу шектерін кеңейту үшін әр түрлі индуктивті бірнеше аусымды орауыштарды пайдаланады, сонымен қатар сыналып отырған кондесаторларды өлшеуіш кескініне сыйымдылығы белгілі конденсатормен біртіндеп қосады. 0,01-0,05 мкФ аса сыйымдылықтар әдетте резонансты әдіспен өлшенбейді, себебі төмен жиіліктерде тербелмелі кескіннің резонанстық қисықтары доғал болады, бұл резонанстың бекітуін қиындатады. Резонанстын индикаторы ретінде, өлшеуіш кескініне жұмыс істейтін, ток немесе кернеуге әсер ететін жоғары жиілікті сезімтал құралдарды қолданады, мысалы жебе тәрiздi немесе көрсеткiш электронды-жарықты индикаторы бар электрондық вольтметр, электронды сәулелі осциллограф, термоэлектрикалық приборлар және басқасы. Резонанс индикаторы өлшеу кескініне белгілі бәсендеуді кіргізбеу керек.
Резонансты әдіспен өлшеу қателіктері паразиттік байланыстын,өлшеу кескінінің параметрлеріне генератордың кейбір кескінінің әсерінен, резонанстын күйiн дәл бекiту қиындығына әсерінен 5-10 % жетеді; ол генератордын жиiлiк орнықтылығы мен және өлшеу қателiгiне бағынышты болады.
2.9.1 – сурет. Сыйымдылықты резонансты әдіспен өлшеу схемасы
Резонансты әдіспен орынбасу әдісін тіркестіргенде сыйымдылықты өлшеу нәтижесінің,генератордын жиілігін өлшеу дәлділігі мен паразитты байланыстан, тәуелділігі жоғалады, соның арқасында өлшеу қателігі 1% және одан кем азаяды.
Ол үшін өлшеу кескініне (2.9.1 – сурет) Со айнымалы сыйымдылыққа ие тірек конденсаторын қосады, және Со1максималды сыйымдылық кезінде генераторды кескіннің резонансты жиілік күйіне келтіреді. Содан соң Со конденсаторына параллель Сх конденсаторын қосады; бұзылған резонансты Со сыйымдылықты Со2 мәніне дейін кішірейту арқылы генератордын өзгеріссіз баптауымен қалпына келтіреді. Өлшенетін сыйымдылық келесі формуламен анықталады:
Сх = Cо1-Cо2 (2.9.2)
Ұқсас әдіспен өлшенетін сыйымдылықтардын жоғарғы шегі Со конденсатордын См максималды және Сн бастапқы сыйымдылықтарының айырымдарына тең.
Сыйымдылық мәні См- Сн мәнінен асатын конденсаторларды Сх белгілі сыйымдылығы бар тұрақты конденсатормен бірге біртіндеп кескінге қосуға болады. Бұл кезде өлшеу реті бұрынғы болып қалады, бірақ өлшенетін сыйымдылық келесі формуламен есептеледі:
Сx = С1 (Со1 - Со2)/(С1- Со1 + Со2) (2.9.3)
Мысалы, егер С1 = 600 пФ, Со1 = 500 пФ и Со2 = 100 пФ болса, Сx = 1200 пФ тең болады. Бірнеше әр түрлі номиналды ауысымды кондесаторларды қолдана отырып, өлшеу шектерінің қатарын алуға болады. Егер Сп өлшенетін сыйымдылықтардын жоғарғы шегіне берілсе онда Сx керекті сыйымдылығы мына формула арқылы есептеледі:
С1 = Сп(См-Сн)/(Сп-См + Сн) (2.9.4)
Мысалы, Сп = 2000 пФ, См = 500 пФ және Сн = 20 пФ болса, конденсатор С1 = 630 пФ сыйымдылығына ие болу керек.
Резонансты әдістердін әр түрлі нұсқалары арнайы өлшеу приборларында немесе жиілік шкаласы бар бір үлгідегі аз габаритті қосымшалары, радиоаппаратура арқылы жүзеге асырылады.
2.9.2 – сурет. Сыйымдылықты резонансты өлшеу схемасы
2.9.2 – суретте сіңіру көрінісіне негізделген сыйымдылықты резонансты өлшеу схемасы белгіленген.
Аспап үш нүктелі сыйымдылық схемасы бойынша, толқынды кескіні L2, С6, С7 өлшеу кескінімен индуктивті байланысқан, аз қуатты генераторға ие. Кескiндер арасындағы байланыс салыстырмалы мықты болып бекiтiледi. Мысалы, L1 және L2 катушкалар үшін ортақ ферриттік өзекшені пайдалану арқылы өндiргiштiң режимiне өлшеу кескiндiсінің белгілі әсерін қамтамасыз ету мақсатымен болады.
Резонанс индикаторы болып Т транзистордын негізгі тізбегіне қосылған, , mA тұрақты ток микроамперметрі қызмет етеді. Өлшеу кескінінің генератордын жиілігімен резонансқа ретке келтіру кезінде, кескін сіңіретін энергия ең үлкен болып табылады.
Бұл микроамперметрмен өлшенетін ток базасын тұрақты құрайтынын күрт төмендеуін шақырады, ол резонанстың күйін айқын бекітуді қамтамасыз етеді. Аз сыйымдылықты өлшеу қателіктерін азайту үшін, өлшеу кескініне айнымалы (С6 және С7 2.9.2 – суретте) мысалы 500 және 50 пФ максималды сыйымдылыққа ие екі конденсатор қосуға болады [10].
Өлшеу алдында екі конденсаторды да максималды сыйымдылыққа орнатады, және катушкалардың бірінің икемдеуге арналған өзекшесі арқылы генератордын және өлшеу кескінінің резонансты реттеуіне жетеді. Содан соң кескінге Сх конденсаторын қосып, С6 немесе С7 конденсаторларының біреуінің шамаланған сыйымдылыққа тәуелділігін пайдаланып резонансты қалпына келтіреді. С6 және С7 конденсаторлар шкаласы бойынша есепті Сх сыйымдылығынын мәнімен тікелей орындаған жөн.
2.9.3 – сурет. Радиоқабылдағыш арқылы резонансты әдіспен
сыйымдылықты өлшеу схемасы.
Резонансты әдістін қарастырылған нұсқасы, ішкі магниттік антеннасы бар радиоқабылдағышқа қосылатын ең оңай қосымша арқылы жүзеге асырылады.
Қосымшада (2.9.3 –сурет) өздік жиілігі Со сыйымдылығының максималды мәніқабылдағыштың жиілікті төменгі диапазон шегінде болу керек.
Қабылдауышты осы төменгі диапазонның жақсы қабылданатын жіберуші радиостанцияларының бірінің жиілігіне келтіреді, содан соң L катушкасын магнитті антеннаға параллель, қабылдауыштың маңына орналастырады. Катушканың икемдеуге арналған өзекшесінің ең үлкен сыйымдылығында кескінді қабылдағышты баптау жиілігі бар резонансқа келтіреді, ол радиостанцияның дыбыстық сигналдарының естiнгiштiгiнiң әлсiреу бойымен мәлiм болады, содан соң орынбасу әдісімен Сх сыйымдылығын өлшейді.
Резонанстың жоғарғы дәлдiк бекiту күйi гетеродин (нөлдiк соғулар) әдiсiмен жетедi.Сыйымдылықты гетеродинді өлшеу әдісінде екі бірдей жоғары жиілікті гетеродин бар, телефонға жүктелген тербелістері детекторлы құламаларда араластырылады. Айнымалы негізгі контурлық конденсаторлардын максималды сыйымдылығында екі гетеродин де нөлдік соғыс арқылы бақыланатын бір жиілікте үндестіріледі.
Содан соң конденсаторлардың біріне, сыйымдылығы орынбасу әдісімен анықталатын Сx конденсаторын параллель қосады. Егер екі гетеродинді де бірдей орындаса, аспапты, айнымалы сыйымдылықты конденсаторлардын қосарланған және салынылған блоктерінің сыйымдылығын тегістеу үшін қолдануға болады. Ол үшін екі гетеродиннін кескініне конденсатордын тексерілетін блогының бір секциясын бір мезгілде қосады, және олардың еңгізілген максималды сыйымдылық кезінде нөлдік соғысқа жетеді. Егер екі секцияда бірдей болса, онда олардың сыйымдылықтарының кішірейту кезінде нөлдік соғыстар сақталады.
Генератордың тербелмелі кескіні мен қоздырылатын тербелістер жиілігінің арасындағы бірмәнді байланысы генератордан тұратын сыйымдылық өлшеуішін құруға мүмкіндік береді, оның кескініне Cx конденсаторы,Сх мәндерін тікелейт есептейтін жиілік өлшеуішті қосады.
Өлшеуiштiк сұлбаның алдын ала реттеуiнiң резонанстық әдiстi қолданудың барлық нұсқаларында өлшеу схемаларының алдын – ала реттеуін байланыс өткiзгiштерiмен өлшеу нысанының оған қосылған күйiнде орындау керек, олардың ұзындығы кішірек болу керек.
Менің жобаланған аспабым олар қолданған түйін құрамындағы оксидті конденсаторлардың сыйымдылығын өлшеу үшін арналған. Аспап тізбегіндегі тексерілетін конденсаторға қосылған кедергі, олардың элементтерінің және аспаптың өзінің бейполярлығы аспаптың кіріс тізбегіндегі дәлдікке еш әсер етпейтіндей түрде есептелген. Сыйымдылықты өлшеу шегі -1...1000 мкФ, мәндерді өлшеу аралығындағы салыстырмалы қателік 20…500 мкФ , -20 және +40 %.
Аспаптың принципиальды схемасы 2.9.4 – суретте көрсетілген. Оның жұмыс істеу принципі тексерілетін конденсаторды Сх және бөлгіш R1, R2 резисторынан тұратын (50 Гц) айнымалы кернеуiнің төмендеуін өлшеуге негiзделген. Бөлгіштен алынатын сигнал DА1 микросхемасымен күшейеді және VD1, VD2 диодтарындағы екі еселенген кернеу схемасы бойынша орындалған түзеткішке түседі.
Сигнал алынатын бөлгiштен DА1-шi микросхемасымен қыздырмалайды және диодтарда кернеудi екi еселеудiң сұлбасы бойымен VD1, VD2 атқарылған түзеткiшке түседi. Тұрақты құрайтын түзетілген кернеу логарифмдік тізбек R7 VD3R8 арқылы микроамперметрге түседі РА1, және оның тілшесі кері пропорционал конденсатор сыйымдылығы Сх бұрышқа ауытқиды.
Аспата МЛТ немесе ВС тұрақты резисторларын, СП4-1 (СП5-2, ПП3-45) айнымалы резисторларын, КМ-6, МБМ (С1), КТ-1(С3), К50-6, К50-16,К53-1 конденсаторларын, сонымен қатар, екінші орамда айнымалы кернеуі 2 ×22В, қуаты 1Вт астам кез келген трансформаторды Т1 қолдануға болады.
Тескерілетін конденсаторға аспапты қосу үшін және әдетте радиоаппараттардың баспа платалары жабылған қорғаныш лактарын тесу, арнайы сүңгі жасап шығаруды ұсынады. Мәні бойынша, грифель орнына болаттан жасалған инелер қойылған цанг қарандашы корпусына желімделген. Инелердің жуандалған шектерінде ХS1, ХS2 ұяшықтарына қосатын иілгіш экрандалған сымды дәнекерлейді. Ине жұмысының ыңғайлы болуы үшін, аздап майыстыруға болады, бұл цангтық зажмахтарда шектер арасындағы қашықтықты өзгертуге, қарапайым бұрылуларға мүмкіндік береді [28].
Аспапты тәртіпке келтіру номиналь мәнінен рұқсат етілген мүмкін кіші ауытқуы бар, белгілі жарамды конденсатор сыйымдылығын өлшеу шкала жолымен икемдеуге келеді. Микроамперметр шкаласын микрофарадта тікелей бөліктейді немесе градировкалық кестемен жұмыс кезінде пайдаланылады. Егер микроамперметр қолданылса, және токтың толық ауытқу шегі тілшесі 100мкА болса, онда 5мкА белгісі 1000мкФ – қа, 10,20,40,60,80 және 90 мкА белгілері 500, 200, 100 , 50, 20 және 10мкФ, ал 100мкА – 0 – ге сәйкес келеді.
Өлшеу алдында аспап осі беттік панельде шығатын айнымалы резисторын R8, белгіге 0 (100 мкА) микроамперметр РА1 тілшесін орнатып калибрлейді. Қажет болған жағдайда сыйымдылықты өлшеу шегін үлкен немесе кіші мәндерге жылжытуға болады, бұл үшін R1 және R2 резисторларын үлкен немесе кіші кедергіге сәйкес олардың қарым – қатынасын сақтап, өзгертсе жеткілікті.
2.9.4 – сурет. Оксидті конденсатор сыйымдылғын өлшегіш аспап құрылысы
2.9.5 – сурет. Элементтердің корпуста орналасу үлгісі
2.9.6 – сурет. Конденсатор сыйымдылығын өлшеу кезі
2.9.1 – кесте. Өлшеу нәтижесі
С, мкФ |
22 |
47 |
100 |
220 |
470 |
1000 |
I, мкА |
85 |
70 |
44 |
27 |
12 |
5 |
2.9.7 – сурет. Әр түрлі сыйымдылықты конденсаторды өлшеуден
алынған градиурлі график
