6. Халықаралық туризмнің глоболизациялық процесі

ХХ – ХХI ғ. дүниежүзілік экономикадағы ең маңызды үдерістің бірі – жаһандану. Бұл үдеріс XIXғ. соңында XX ғ. басында басталған болатын. Халықаралық туризмде ол өз айқынын әр түрлі формаларда табады: халықаралық туристік нарықтың одан әрі аумақтануын, жаңа туристік аудандарды игерушілік арқылы жасалынады; континентаралық туристік айырбастың үдеме дамуы формасында; туристік және қонақүй шаруашылығындағы транснационализация; туристік кәсіпорындар санының көбейюінде; келісімдерді халықаралық ынтымақтастықта туризм сферасында түрлі формаларда қабылдануы; туристік брондауды ғаламдық компьютерлік жүйесінің таратуында, біртұтас халықаралық стандарттарды енгізуінде.

Халықаралық туризмнің дамуының қазіргі кезеңі ғаламдық дүниежүзілік туристік аяның құрылымымен сипатталады. Осы үдерістің неғұрлым үлкенуі жаңа ауданның туризмнің шеңберіне қосуында болады - халықаралық туризмнің иерархиялық құрылымы құрылады.

Жаңа территорияларды туристік мақсатта қолдану аз қоныстанған және экономикалық артта қалған аудандардың дамуына үлесін қосады. Туризм көбіне аудандық дамуда «катализатор» рөлін атқарады. Бұл тұрғыда депрессиялық ескі өндірістік аудандардың әлеуметтік экономикалық құрылым шаруашылығының трансформациясы Еуропа елдерінің тәжірибесі көрсетілген. Қайта құру кешенінде олардың экономикасының маңызды орынында қызмет көрсету секторын құру, әсіресе туризм тұр. Туристік тартымдылық пен бастапқы индустриалды заманның романтикалық атмосферасын құру үшін өндірістік заман таңдамалы түрде сақталуда және қайта құрылуда. Мұра зоналарына үлкен емес қызмет көрсету мекемелері жатқызылады (отель, клуб, сыраханалар және т.б.). Индустриалды ландшафтармен қоршалған өнеркәсіп аудандар көбінесе ашық аспан астындағы музейлерге айналады. Артта қалған аудандардың мәселелерін туризм арқылы шешу мысалы Ұлыбританияда, Ирландияда, Германияда, Финляндияда жақсы көрсетілген.

Жаңа туристік аудандарды құру үлкен инвестицияны қажет етеді. ЕО құрамындағы артта қалған аудандарына туризмді дамыту үшін, қаржылай көмектесетін ЕО тың аудандық саясатында бірнеше бағдарлама бар:

«ЛИДЕР» - ауылдық аудандардың дамуына жәрдемдеседі. Қаржылай бағдарламаның 40% (1,8 млрд 1994-1999 жж)ауылдық туризмді дамытуға бағытталған.

«ИНТЕРРЕГ» - трансшекаралық және аймақаралық ынмақтастыққа жеңілдік берген. Германиядағы, Даниядағы, Люксембургтегі, Грециядағы бес туристік проектке 68,7 млн бөлінген.

«Песка» - шаруашылық диверфикация жолымен балық аулау аудандарының экономикалық ремтуризациялануы. 1994 жылдан 1999 жылға дейін 50млн экю туризмнің даму ушін Ұлыбритания, Германия, Португалия, Дания, Франция, Италия, Греция, Швеция және Испания аумағына салынды.

«КОНВЕР» қорғаныс өнеркәсібінің коеверсиялық бағдарламасы. Алты жоба әскери өнеркәсіптегі бұрынға қызметкерлерге арналған комплекс түрінде Германияда (Саар), Францияда (Оңтүстік Нормандия), Белгияда және Дания жерлерінде қаржыландырылады. Қаржының жалпы көлемі 8.1 млн экю-ді құрайды.

«РЕШАР» және «РЕЗИДЕР» ескі өнеркәсіпті аудандардың экономикасын жақсартуға арналған бағдарлама. Ұлыбритания, Германия, Франция, Нидерландының ескі өнеркәсіп орталықтары 14 рекреациялық аудандарды пайдалану турылы жобасына енді. Оған 22,7 млн экю ақша бөлінді.

Жаңа туристік аудандарды игеру транспорт жүйесінің дамуын, жаңа ақпараттық технологиялар және шекаралардың «ашықтық» тенденциясына итермелейді, нәтижесінде алшақтық факторы күшін жояды және дүниежүзілік аяның тартақысуы болып жатады.

Аумақтық рекреация (туристік) кешеннің құралымының отандық және шетелдік тәжірибесінің анализі бойынша оның дамуының бес кезеңін анықтайды. Бірінші кезеңінде – пионерлік - ресурстардың ішінара игерушілігі және нүктелік (жергілікті) туристік нысанның пайда болуы болып жатады. Екінші кезеңде территория біршама уақыт бойы туристік максатта қолданылады, рекреациялық (туристік) мекемелер құрыла бастайды. Үшінші кезеңде туристік обслуживание құрылады, мысалы, мәдени- тұрмыстық күту. 

Территориялық рекреациялық (туристік) нысанды құрастырушы нәтижесінде өзінің бастапқы түрін өзгертуі мүмкін. Соңғы бесінші даму сатысында мамандандырылған және анық байланысқан рекреациялық (туристік) мекеме мен инфраструктура болады.

Туриндустрияда өндіріс концентрациясы екі жолмен жүреді: ішкі және сыртқы. Бірінші жағдайда ірілену жеке шаруашылық шекарасында, табыс капитализациясының (ішкі өсім) арқасында жүреді. Екінші жағдайда монополиялық құрылым қолындағы экономикалық билік үлкен кәсіпорын шеңберінде, серіктесу (кооперация) немесе бірігу арқасында қалыптасады.

Бірігудің үш формасы бар: интеграция, диверфикация және конгломерация.

Интеграция - технологиялық бірдей өндірістерді (бір технологиялық тізбекті құрайтын, шикізатты өңдеуден бастап, дайын өнімді шығаруға дейінгі) біріктіру.

Басқа салалар сияқты, туризм саласында да интеграцияның әр түрлі әдістері бар – ол, бәсекелесті жаулаудан бастап, оның акцияларының бақылу пакеттерін иеленуге дейін. Әр түрлі компаниялардың акцияларын қарама-қарсы (перекрестное) иелену кеңінен қолданылады, менеджмент облысында күшті біріктіру, концорциум туралы келісім қорытындылау. Олар интеграцияны икемді қылады, сондықтан туриндустрияда маңызды орын алады. Осымен туризмдегі интеграцияның тағы бір ерекшелігі осымен байланысты. Туристік компания үлкен экономикалық артықшылыққы ие болады өндіріс масштабының экономикасы арқасында, егер ол өізінің жалғыз өндірісінде өсіру жолымен кеңеймей, шаруашылық бірлік құрса. Мұндай қадам тұтушылардың талаптарына сай. Біріншіден, мұндай тізбектер туристік ағымдарды туындататын және қабылдайтын аудандарға бөлінген кеңістікті қосып тұрады. Екіншіден, туристік қызметтің бір түрін көрсетуге күш жұмсағаннан гөрі, тұтынушылардың комплексті қабылдауына сай, толық туристік өнімді бөлшектеп шығарған дұрыс.

Диверсификация – өндірістің шоғырлануының екінші формасы. Шоғырланудың өзектілігі ол технологиялық әркелкі кәсіпорындарды және бірлестікті функционалді болжайды. Олар жақын салаларға қарайды.

Туристтік компаниялар өзінің мүдделері үшін аз шектер қояды. Негізінен оларда диверсификация үшін улкен емес өлшем және кем,бірақ берік финанс базасы бар. Төзімді айқындамаларды нарықта қарызға алатын туристтік кәсіпорындар өзінің коммерциялық табысы мен туризмнің өсуін біргелкі биік шапшаңдықтарымен байланыстырады.

Дверсификация экономиканың сыртқы саласының кәсіпорындарынан бастап аралап шығады. Оларды туризмнің шеңберінде күшті кедергілерінен сапар нарығына ену (аздаған капитал шығындарды оның секторларының ішіне ала), туристтік бизнестің үдеме дамуы( жиі жаңсақ ), сол сияқты қызмет өте сүйкімді және жеңіл көрініс. Басқа да, оны мен шығынның және тәуекелдің өтемінің мүмкіндігі кіріс саласының кәсіпорындарында байланысатын болады.

"Нестленің " ( Швейцария) үлгісінің азықтық фирмалары өзінің мүддесін қонақ үй және мейрамхана шаруашылықта кездестіреді. Басты құрылыстық компаниялар, айталық " гранд Траво де Марсей " Францияда, белсенді түрде туристік секторға енеді, ал ірі сауда орталықтары (супермаркеттер), " Неккерманн" Германияда, өзінің қаржыларын туроператорлық секторға бағыттайды.

Халықаралық туризмнің даму деңгейі бойынша әлем елдерінің

жіктемесімен елдердің туристік типологиясымен ұқсастығы

Типологиялаудың жалпы қағидалары.Типологияны жасауда келесідей маңызды жағдайлар ескеріледі.Біріншіден, ескірген терминология жоқ болса, жиі классификация терминімен араласып жүрген,типология түсінігін анықтау міндеттеледі.Олардың арасындағы айырмашылықты анықтау тиіс.Типология түсінігінде,негізінде типологиялық белгілері,ұқсастық белгілері бойынша құбылыстарды топтастыратын ғылыми танымдық метод танылады.Типология, сонымен,анықталған таным деңгейімен, аталған топтасудың мағыналы мінезіне кіреді.

Классификация ондай қасиеттерге ие емес.Ол өзімен қандай да болмасын формальді методтың көмегі арқылы объектілердің кіріс жиынтықтарын класстарға бөлуді көрсетеді.

Екіншіден,типология географиялық зерттеулерде өзіндік мақсаттылық болып табылмайды.Ол зерттеліп жатқан құбылысты систематизациялауда методикалық тәсіл,қажетті инструмент ретінде түседі. Сондықтан, типологиялаудың жалпыметодологиялық қағидаларының анықтамасын ( объективтілігі,бөліну негізінің бірлігі,анықталған типтерінің қиылыспайтындығы т.б.) есепке алу қажет,себебі типологияның нақты жағдайларында зерттелу нысаны,оның табиғаты және ішкі структурасы, зерттелу мақсаты,сонымен қатар танымдық тапсырмалары анықталады. Осы ұсынылып отырған типология тар мағынадағы тізбектен айырмашылықта болады,арнайы талдауда жалпы,структуралық функционалдық характер алып жүреді. Оның мақсаты әлем елдерінің әлемдік экономикалық кеңістікте орындайтын туристік функцияларын структуралық сәйкестік дәрежесімен шектестіру болып табылады. Осындай типология ұлттық туристік әкімшіліктер мен туристік компанияларға халықаралық туризм нарығында маркетингтік стратегияларды дайындаумен, туристік өнімді жылжыту үшін практикалық қызығушылық туғызады.

Үшіншіден,типология халықаралық туризм жүйесін және ондағы болып жатқан процестерді кең және терең көрсетуге мүмкіндік беретін әлемдік шаруашылықтық ұстанымнан құралған.Елдер туристік сұраныс және оның қанағаттану жері арасындағы жарылысты сипаттайтын, халықаралық туристік еңбек бөлінісіндегі қатыстық деңгейімен қарастырылады.Осыған сәйкес, мемлекет халықаралық туристік байланысқа қаншалықты эффективті қатысса,соншалықты оның халықаралық туристік жүйесі дамыған болып табылады.Халықаралық туристік еңбек бөлінісіндегі тарихи жинақталған теңсіздік халықаралық туризмнің орталық перефериялық тізбек кеңістігінде көрініс тапты.

Төртіншіден, типологиялау шындықты тануға негізделген логико-танымдық процедура сияқты.Өзіндік теориялық дамыған түрінде,типология зерттеліп жатқан жүйенің құрылуын бейнелеу мен оның функциялануының заңдылықтарын айқындау ретінде мойындалған.Негізгі қағидаларының дамуында типология халықаралық туризм иерархиялық тізбек кеңістігіндегі байланыс ретінде көрінеді.

Бесіншіден, типология аумақтан көрініс табатын туристік жүйені эволюция процесінде бейнелеуге бағытталған. Белгілі бір даму сатысында орналасқан әрбір ел белгілі немесе басқа туристік қызметтер атқарады. Халықаралық туристік қатынастардың географиялық сферасының кеңеюімен және олардың қарқындылығының жоғарылауымен туристік функциялар күрделілене түседі, және де елдер бір түрден басқа түрге ауысады, елдердің жаңа типі қалыптасады.

Негізінен елдердің бес негізгі туристік типі бөліп қарастыралыды. Олар халықаралық салыстырудың шарттары негізінде және халықаралық туризмнің әлеуметтік-экономикалық жүйесінің даму ерекшелігі негізінде анықталған. Елдердің сипаттамаларына және олардың салыстыруына келесі көрсеткіштер таңдалған болатын: территория аумағы және халық саны, әлеуметтік дамуының жалпы деңгейі , халықаралық туризм дамуының деңгейі және сипаттамасы, туристтік сұраныстың ерекшелігі, туристік ағымдардың бағдарлануы, туристік сұраныстың ерекшелігі, ұлттық экономикаға халықаралық туризмнің әсер ету деңгейі, туризм сферасында мемлекеттік саясаттың ерекшелігі, туристтік мамандандырылу.