1.8. Бақылау нәтижелерін өңдеу

Тау жыныстары мен жер бетінің жылжуын бақылау және оның нәтижелерін өңдеу тау-кен кәсіпорны маркшейдерлік қызыметінің маңызды мәселелерінің бірі. Бақылаулар нәтижесінде массивтегі жекелеген нүктелердің кеңістіктегі орындары және олардың уақыт аралығындағы өзгерістері, сырғу беттер, жылжу аймағының өлшемдері, жылжу процесінің кезеңдері (бастапқы, өсуі, өшуі), жылжудың құрылыстар мен тау-кен жұмыстарына қауіпті дәрежелері анықталады.

Тірек реперлері қауіпті жылжу аймағынан тыс жерге, аралары 50 м-ден, ал жұмыс реперлерінің арасы 0-15 м-ден салынады. Тірек пункттеріне байланыстыруда және бақылауда электронды тахеометрлер қолданылады.

Стансадағы бақылауларға мыналар кіреді:

1) жарма бойынша (профильдік сызық) реперлердің арақашықтықтарын өлшеу;

2) реперлердің жармадан көлденең ауытқуларын өлшеу;

3) реперлердің биіктіктерін анықтау;

4) жер бетіндегі және жерасты қазбаларындағы жылжу процесіне қатысты барлық жағдайларды (жарықшақтардың пайда болу орындары мен өлшемдері, тазалау қазбасының орны, қазба төбесін басқару тәсілі және т.б.)

5) бақылау стансасының профильдерінің қималары мен пландарын толықтырып отыру;

6) тектоникалық жарылымдарды және тау жыныстарының беріктік қасиеттерін зерделеу.

Тау жыныстарының жылжуын маркшейдерлік бақылаулар ВНИМИ-дің арнайы Нұсқауларына сәйкес жүргізіледі.

Бақылаулардың ғылыми мақсаты – жылжулар туралы оның барлық кезеңдеріндегі толық мәліметтерді алу.

Практикалық мақсат – құрылыстарды қорғау мәселелерін шешу және дефрмацияларға қарсы шаралар жасау үшін нақтылы бір кезеңдегі сенімді жылжу параметрлерін алумен шектеледі.

Реперлердің биіктіктері геометриялық немесе тригонометриялық нивелирлеу арқылы, олардың пландық орындары – сызықтық өлшеулермен анықталады. Геометрялық нивелирлеу Ш- кластық нивелирлеу әдістемесі бойынша жүргіледі. Нивелирлеу тура және кері жүрістер арқылы және ондағы шекті қателік =±10 , немесе =±2,6 аспауы қажет, мұндағы - жүрістің ұзындығы, км, - жүрістегі нивелирлік стансалардың саны.

Өңдеу жұмыстары келесі формулалар бойынша жүргізіледі:

Шөгу

мұндағы Н_п-1 – репердің алдыңғы бақылаудағы биіктігі.

Н_п - репердің келесі бақылаудағы биіктігі.

Ылдилық

мұндағы η _п – алдыңғы репердің шөгуі;

η _п-1 – келесі репердің шөгуі;

d – екі репер арасындағы горизонталь ұзындық.

Қисықтық

мұндағы і_п – келесі аралықтағы ылдилық;

і_п-1– алдыңғы аралықтағы ылдилық;

d_ср – алдыңғы және келесі аралық ұзындықтары қосындысының жартысы.

Горизонталь деформациялар

мұндағы d, d_n-1, d_n – бастапқы, алдыңғы және келесі бақылаулардағы аралық ұзындықтары.

Горизонталь жылжулар

мұндағы, D_п-1 және D_п - тірек реперінен нақтылы осы реперге дейінгі бастапқы және соңғы арақашықтыктар.

Әрбір профильдік сызықтар бойынша есептелген нәтижелерге сүйене отырып жылжу графиктері: вертикаль және горизонталь деформациялардың графиктері сызылады. Графиктердің масштабтары сызба көрнекті болу үшін таңдалады. 1.5-суретінде ε, κ, i және η деформацияларының графиктері келтірілген.

Осы графиктен жылжу бұрыштарын (β және γ) анықтауға болады. Суреттегі деформациялар (ε, κ және i) графигінен а мен а₁, б мен б₁, в мен в₁ нүктелерін табамыз. Ол нүктелер сынды деформацияларға, яғни

ε =2 · 10^-3 , κ = 0,2 ·10^-3 және i = 4·10^-3 сәйкес келген нүктелер. Осы екі нүктені (а мен а₁) жер бетінің профиліне проекцияласақ, онда а′ мен а′₁ нүктелерін аламыз. Әрі қарай а′ мен а′₁ нүктелерінен топырақтағы жылжу бұрышы - φ арқылы сызық жүргізіп, а" және а₁" нүктелерін аламыз. Жылжу бұрыштары осы нүктелерді (а" мен а₁") жерасты кен қазу жұмыстарының шекарасымен қосқаннан қажетті жылжу бұрыштары β мен γ анықталады. Осы тәртіппен бойлық қимадағы δ жылжу бұрышы анықталады.

Келтірілген формулалар байынша бақылау нәтижелерін компьютер арқылы өңдеуге де болады. Аспаптық бақылаулардан алынған мәліметтер жыныстардың структуралық ерекшеліктері және механикалық сипаттамаларымен толықтырылады.

Суреттегі Ө бұрышы, ең үлкен шөгу нүктесі О-ны қазылып алынған кеңістіктің ортасымен қосқандағы сызықтың құлама бұрышына тең.

1.4-сурет. Профильдік сызық бойынша вертикаль қима және

жылжу графиктері:

а – горизонталь деформациялар; б – қисықтық (κ); в – ылдилықтар (i); г – шөгулер (η).

№16 Нұсқа Вариант №16

№№	Н1 1-бақылау 1-наблюдение	Н2 2-бақылау 2-наблюдение	D1 1-бақылау 1-наблюдение	D2 2-бақылау 2-наблюдение
1	375,006	375,006	283,808	283,808
2	374,701	374,699	275,308	275,308
3	374,339	374,334	266,624	266,624
4	373,921	373,911	258,069	258,067
5	373,485	373,470	249,403	249,396
6	372,624	372,603	241,141	241,126
7	372,692	372,663	232,514	232,487
8	372,550	372,509	224,181	224,139
9	373,127	373,062	215,849	215,789
10	373,643	373,544	207,425	207,346
11	374,058	373,873	198,852	198,749
12	374,374	374,068	190,470	190,338
13	374,542	374,057	181,873	181,783
14	374,985	374,377	173,483	173,517
15	375,333	374,685	165,046	165,176
16	375,582	374,956	156,722	156,930
17	375,644	375,091	148,823	149,098
18	375,635	375,194	140,360	140,676
19	375,227	374,913	132,192	132,392
20	375,074	374,865	123,760	124,000
21	374,967	374,850	115,431	115,704
22	374,696	374,619	106,834	107,110
23	374,595	374,544	98,327	98,571
24	374,082	374,051	89,868	90,094
25	373,897	373,888	81,650	81,860