- •Мазмұны
- •І Физикалқ есептерге жалпы түсініктеме
- •1.1 Физикалық есептердің маңызы
- •1.2 Физикалық есептер шығаруға жалпы түсініктеме
- •1.3 Физикалық есептердің түрлері және есеп шығару әдістемесі
- •Іі Тұрақты ток заңдары
- •2.1 Электр тогы, ток күші және ток тығыздығы
- •2.2 Тосын күштер. Электр қозғаушы күші және кернеу
- •2.4 Тұрақты ток жұмысы мен қуаты. Джоуль –Ленц заңы
- •2.5 Тізбектің біртекті емес бөлігі үшін Ом заңы
- •2.3 Ом заңдары
- •2.6 Тармақталған тізбектер үшін Кирхгоф заңдары
- •2.7 Ток көзінің пайдалы әсер коэффициенті
- •Ііі тармақталған электр тізбегі бөлігінің кедергісін есептеу әдістемесі
- •3.1 Тармақталған электр тізбегі бөлігінің кедергісін есептеу әдістемесі
- •3.2 Тізбектің бөлігінің кедергісін есептеуге мысалдар.
- •3.2.1 Тізбектің тармақталған бөлігінде кедергілерді тізбектей және параллель жалғастырулар болатын жағдай
- •3.2.2 Тізбектің тармақталған бөлігінде тізбектей немесе параллель жалғастырулар болмайтын жағдайда.
- •3.2.3 Тізбектің тармақталған бөлігінде кедергілкрді тізбектей және параллель жалғанулары, және симметрия осьтері жоқ болған жағдайда.
- •3.2.4 Электр тогының жұмысы, қуаты және жылулық әсерлері есептері
- •Қорытынды
- •1. Тізбектің берілген бөлігінде тізбектей және параллель жалғастырулар бар.
- •2. Тізбектің берілген бөлігінде симметрия осі немесе жазықтығы болуы.
- •3. Тізбектің берілген бөлігінде тізбектей, параллель жалғастырулар да, симметрия осьтері мен жазықтықтары жоқ. Пайдаланған әдебиеттер
3.2 Тізбектің бөлігінің кедергісін есептеуге мысалдар.
3.2.1 Тізбектің тармақталған бөлігінде кедергілерді тізбектей және параллель жалғастырулар болатын жағдай
1 – мысал
1
,
а-суреттегі көрсетілген тізбектің А
және
В
нүктелері арасындағы бөлігінің жалпы
кедергісін табу керек. Өткізгіштердің
кедергілері бірдей R-ге
тең болсын.
A B A B
а) б)
1 – сурет.
Берілген тізбектің бөлігіндегі жеке кедергілерді қос-қостан алып қарастыратын болсақ, тізбектей де параллель де жалғастырулар бар екендігі көрінеді. 1 мен 2 кедергілер тізбектей, олардың жалпы кедергісі 3-ші кедергімен параллель, бұл үш кедергінің жалпы кедергісі 4-ші кедергімен тізбектей т.с.с.
Тізбектегі кедергілерді жалғастыратын сымдарды қалауымызша бұрыш алатындықтан, берілген тізбекте 1, б-суреттегідей етіп эквивалентті схемасын құруға болады. Осы схема бойынша тізбектердегі бөліктердегі тізбектей және параллель жалғағандағы кедергілердің жалпы кедергілерінің формуласын қолдана отырып жалпы кедергіні есептейміз
1 – 2
6, 7, 8,
9 кедергілерінің
жалпы кедергісі
- ке тең болады, олай болса
жалпы кедергі екі
және 5-ші
параллель жалғанған кедергілердіңжалпы
кедергісіне тең болады.
2 – мысал.
2,
а-суретте көрсетілген тізбектің А
және В
нүктелері арасындағы бөлігінің жалпы
кедергісін анықтау қажет. Өткізгіштер
кедергілері бірдей
-ге
тең.
2
1
2
3
4
5
5
А В
а) б)
2 – сурет
Схемада тізбектей және параллель жалғанған кедергілерді қарастырамыз. 1 және 2 кедергі тізбектей жалғанғандығын оңай көруімізге болады. Ол екеуінің жалпы кедергісі 3-ші кедергімен параллель жалғанған. Кейде 4 және 5 кедергілерді тізбектей жалғанған деп қате есептейді. Олардың арасында В нүктесінде ток өткізгіш сым бар екендігін ескермейді, яғни В нүктесінде тармақталу бар. Сондықтан 4 және 5 кедергілер тізбектей жалғанбаған. 1, 2 және 3 кедергінің жалпы кедергісі 4 кедергімен тізбектей, ал ол 5 кедергімен параллель жалғанған (2, б-суретте эквивалентті схемасы көрсетілген).
1 – 2
3.2.2 Тізбектің тармақталған бөлігінде тізбектей немесе параллель жалғастырулар болмайтын жағдайда.
1 – мысал.
3 – суретте көрсетілген тізбектің А және В нүктелері арасындағы белгінің кедергісін анықтайық.
R
3R
A B
3R
R
3 – сурет
Бұл схемада тізбектей де, параллель де жалғастырулар жоқ. R және 3R кедергілерді тізбектей жалғанған деуге болмайды, себебі олардың арасына 2R кедергі жалғанған. R және R кедергілері (сол сияқты 3R және 3R) параллель деуге де болмайды, себебі С және Д нүктелері 2R кедергімен тұйықталған.
Берілген схемада кедергілер симметриялы қосылғандығын оңай байқауға болады. Схемада А және В нүктелері арқылы өтетін симметрия осі бар. Сондықтан тізбектің жалпы кедергісін есептеу үшін потенциалы бірдей нүктелерді тауып, оларды қосу және ажырату арқылы есепті жоғарыдағыдай мысалдарға келтіру қажет.
А түйініне келген ток түйінде тең екіге бөлінеді, себебі олардың С нүктесіне дейін өту жағдайлары бірдей. R және R кедергілеріне түсетін кернеу бірдей болғандықтан С және Д нүктелерінің потенциалы бірдей болады. С және Д нүктелерінің потенциалдар айырымы нөлге тең, сондықтан 2R кедергіден ток өтпейді. Олай болса тізбектің жұмыс жағдайын бұзбастан бұл нүктелерді, 2R кедергісін алып тастап, қосуға немесе ажыратуға болады. Сонда схемада R және 3R кедергілері тізбектей жалғанған екі параллель тармақ болады. Барлық тізбектің жалпы кедергісі:
.
тең
болады.
Мынаны ескеру қажет: С және Д нүктелерін олардың арасындағы кедергіні алып тастап ажыратуға тек схема симметриялы болғанда ғана болады. Егер мысалға схеманың бір тармағында R және 3R-дің орындарын ауыстырса онда С және Д нүктелері потенциалдары бірдей болмайды да 2R кедергісі арқылы ток өтеді де жоғарыдағы әдісті қолдануға болмайды.
2 – мысал
4, а-суретте көрсетілген тізбектің А және В нүктелері арасындағы бөлігінің кедергісін анықтау керек. Кедергілер бірдей болсын.
О1
R/2
R
R
А В
R
R/2
R
R
О2
б)
4 – сурет
Алтыбұрышты А және В нүктелерінде тізбекке қосылған схемада кедергілер симметриялы орналасқан. Схемада А және В нүктелеріне қатысты көлденең О1О2 симметрия осі бар. Олай болса О1 және О2 нүктелеріндегі потенциалдар бірдей. Сондықтан белгілі ереже бойынша бұл нүктелерді біріктіруге (қосуға) болады. Нәтижесінде қарастырылып отырған кедергілер байланысып екі тізбектей жалғанған бөлікке бөлінеді. Бөліктің біреуі 4, б-суретте көрсетілген
3 – мысал
Әрбір қабырғасының кедергісі R – ге тең куб тәрізді жалғастырылған тізбектің А және В нүктелері (5, а-сурет) арасындағы кедергіні есептейміз.
в В
А а в В
а
в
А
а
а) б)
5 – сурет
Егер А және В нүктелеріне кернеу түсірілсе, онда оларда ток тең үш бөлікке тармакталады, себебі токтың А және В нүктелерінен тармактарға өту жағдайлары бірдей. Аа кедергілеріндегі кернеу бірдей, олай болса кубтың үш а төбелерінде потенциал φа бірдей болады. Аа кедергісінен өтетін ток та тең бөліктерге бөлінеді де а в бағытында кетеді және в нүктелерінде қосылады. Олардағы токтар бірдей болғандықтан, олардағы кернеулерде бірдей, сондықтан кубтың в төбелеріндегі φа потенциалдарда бірдей.
Барлық
үш а
төбелеріндегі,
дәл сол сияқты үш в
төбелеріндегі потенциалдар бірдей
болғандықтан, ол нүктелерді біріктіріп,
(АВ
диагоналы бойымен) тізбектей және
параллель жалғанған кедергілер байланысын
беретін эквивалентті схема (5, б-сурет)
аламыз. Аа
бөлігіндегі кедергі
ке,
а
в
– бөлігінде
в
В бөлігінде
ке
тең.
АВ аралығындағы жалпы кедергі:
