Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:

1. Кукин Г.Н., Соловьев А.Н. Текстильное материаловедение. – М.: Легпромбытиздат, 1985 – 211 с.

2. Севастьянов А.Г., Осьмин Н.А., Щербаков В.П. и др. Механическая технология тестильных материалов. – М.: Легпромбытиздат, 1989 – 509 с..

3. Джабаров Г.Д., Болтабаев С.Д., Котов Д.А., Соловьев Н.Д. Первичная обработка хлопка. М.: Легкая индустрия, 1978 – 430 с.

4. Бузов Б.А. Алыменков Н.Д. Материаловедение в производстве изделий легкой промышленности ( швейное производство) . – М.: Академа, 2004 –442 с.

5. Оренбах Б.М., Плацсан А.Я. Основы технологии первичной обработки хлопка. – М.: Легкая и пищевая промышленность, 1982 – 88 с.

6. Кукин Г.Н., Соловьев А.Н. Кобляков А.И. Текстильное материаловедение. – М.: Легпромбытиздат, 1992. – 272 с.

дәріс 6

Зығыр топты талшықтар. Зығырды алғашқы өңдеу

Зығыр шөптекті біржылдық өсімдік. Олардың үш түрі болады:

1. салалы зығыр,

2. бұйра зыгыр,

3. аралық зығыр.

Салалы зығыр ұзындығы 100 см болатын жіңішке, ұзын сабан. Бұйра зығыр бұта тәріздес, олардан май алады. Аралық зығыр бастапқы екеуінің арасындағы формалы. Салалы зығыр 80 - 90 күн ішінде жетіледі.

Зығыр талшығын қабықтарынан тазартады. Олар бір-біріне өсімдік желімдерімен (пектинді) жабыскан көптеген қарапайым (элементарлық) талшықтардан тұрады.

Зығыр талшықтарын алғашқы өңдеу

Зығыр сабандарын (басы шабылып, кептіріліп жиналған сабағы) алғашқы өңдеуден өткізу келесі процесстерден тұрады:

• трест дайындау (талшықтардың айналасындағы тканьдерден ажыратылуы),

• трестіні кептіру,

• тресты жуу,

• зығыр шикізатын түту,

• сілкіп-қағу,

• іріктеу,

• ұзын және қысқа талшықтарды жеке-жеке бумаға пресстеу.

Егер алғашқы өңдеу процессі дұрыс жүргізілсе трестінің 2/3 ұзын талшық, 1/3 қысқа талшық алынады.

Әдетте зығыр заводтарға сабан немесе трест түрінде келіп түседі. Олардың сапалық көрсеткіші құрамындағы талшықтың шығымына (массасына), талшықтың беріктігіне, стебельдің (зығыр сабақтары, яғни талшық алынатын негізгі бөлігі) ұзындығы мен қалыңдығына, стебель және талшықтың түсіне, талшықты қабатының ажырауына және олардың қосымшалардан тазалығына байланысты болады.

Трест алудың жолдары. Оның бірнеше жолдары болады: жаймалау, суық және жылы сумен сулау, булау және физика-химиялық әдістер. Осы кезде талшықтар жан-жағындағы стебель тканьдерінен ажырайды.

Жаймалау. Шабындықта 0,5-1,5 айға жаймалап қалтырады. Осы уақыттың ішінде микроорганизмдердің көмегімен талшықтарды қосып тұрған желімдегіш заттар бұзылып, ажырай бастайды. Стебельдің түсі сұрғыштанған кезде екі кг проба алып, кептіріп, илеп-мытып және түтеді. Егер олардың ағаштанған қатты талшықтары негізгі талшықтардан тез ажыраса және олар жумсақ, берік болып шықса, олардың жеткілікті жатқандығы.

Сулау. Табиғи және жасанды су қоймаларына салып сулайды. Әсіресе жылы сумен сулаған кезде нәтижесі жоғары болады.

Булау. Автоклавтарда 1 - 1,5 сағ ішінде булайды. Осы кезде пектин заттары гидролизге түсіп бұзыла бастайды.

Физико-химиялық әдіс. Кептіріп алып, сумен жуып, кальцинирленген сода ертіндісімен өңдейді. Одан кейін тағы сумен жуып, серный кислота ертіндісімен өңдеп, сумен жуып, эмульсиямен өңдейді.

Ұзын зығыр талшығын алу. Тресттен талшықты бөліп алу үшін оны мытып (плющения), илеп, түтеді. Бұл процесстер илеп-түту агрегаттарында орындалады. Трестті біркелкі қалыңдықта беріп отыру үшін қабат құрастырушы машиналар (слоеформирующая) пайдаланылады.

Плющтеу үшін тресті тегіс біліктердің арасынан үлкен қысыммен өткізеді. Осы кезде стебельдің қабықтары мытылып, олардың қалыңдықтары біртегістеледі.

Илеу процессі кезінде олардың құрамындағы қатты, ағашталған талшықтары тісті біліктердің арасынан өткен кезде ұсақталып (олар костра д.а.) түседі.

Түту процессінде тресттегі (зығыр шикізаты) ұсақталған қатты бөлшектер (костры), қабықтар, және басқа қосымша талшықтар ажыратылады. Осы кезде негізгі талшықтар ұзындығы бойынша бір-бірінен бөлінеді.