12. Қарлұқ мемлекетінің этносаяси тарихы, әскери -әкімшілік жүйесінің ерекшеліктері.

Қарлұқтардың дербестікке ұмтылуы олардың Ұйғыр қағанатынан бөлініп шығуына жеткізді. 746 жылы қарлұқтар Жетісуға қоныс аударды, ал онда саяси жағдай тым күрделі болатын. Өзара қырқысқан күресте түргеш қағандары өздерінің бұрынғы Қарлұқтайпаларының мекені күш-құдіретінен айырылды. Соның салдарынан бытырап кеткен түргеш тайпалары қарлұқтарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Бұл оқиғалар ертедегі түріктердің Терхин жазбаларында: «Ит жылы үш-қарлұқ опасыздық жасап, қашып кетті. Олар батыстағы он оқ халқының еліне келді»,—деп көрсетілген.Қарлұқтар ежелгі түріктердін руналық ес- керткіштерінде де «үш қарлұқ» деп айтылған. Ол моңғол Алтайы мен Балқаш көлі аралығындағы аумақты алып жатқан көшпелі тайпалардың күшті одағы болды. Қарлұктар туралы уақыты жағынан алғашкы хабар арабпарсы тілдес тарихи-географиялық әдебиетте — Табариде (737 ж.) кездеседі. Ол Тоқарстанда орналасқан қарлұқтар туралы айтады.Қарлұқ конфедерациясына түркі тілдес көшпелі және жартылай көшпелі әр түрлі тайпалар: жікілдер, бұлақтар, халаждар, түргештер, азкишилер, тухсилер, шарұктар, аргулар, барсхандар кірген. Бұлардан басқа оның құрамында оғыздардың негізгі көпшілігі Сырдарияның орта және төменгі ағысына көшкеннен кейін Жетісу аумағында калған кейбір топтары, сондай-ақтүрік болып кеткен Жетісу соғдылары болды. 

13. Оғыз мемлекетінің құрылуы. Басқа мемлекеттермен этносаяси байланыстары.

Оғызмемлекеті (9 ғасыр—11 ғасырдыңбасы). 9-10 ғасырлар Сырдың орта, төменгіағысында, соныменқатарБатысҚазақстанды дақосыпалатынтерриториясындаоғызтайпаларыныңсаясибірлестігіқұрылды. «Оғыз» дегентерминніңэтимологиясыәлідеанықталмаған. МахмудҚашқари, Марвази енбектерінде, оғыздарғажататынрулардыатапкеткен: қынық, баят, язғыр, имур, қарабулақ, тутырка, т.б. Оғыздар 2 экзогамдыфрактрияданқұрылған. Бұлар — бузук жәнеүшүк (учук). 8 ғасырортасындатүргештермұрасыүшінқарлұқтарменболғанкүрестеоғыздардыңедәуірбөлігіЖетісуды тастап, Шу алқабынакетеді. Осыжердеолардың «КөнеГузия» депаталатынордасыболды. 9 ғасырбаскезіндеоғыздардыңкөсеміқарлұқтармен, қимақтарменодақтасып, қанғар-печенегбірлестігінкүйретеді, сөйтіп Сырдыңтөменгіжағымен Арал өңірімендаласынбасыпалады. 9 ғасырсоңындаолархазарларменодаққұрып, печенегтердіжеңедіде, Орал мен Еділ арасынқоластынақаратады.Печенегтерменсоғысолардыңсаясибірлігінкүшейтіп, тайпалардыңоғыздықодағынқұруғамүмкіндікберді. Оғыздарқұрамына Сырдария алқабымен Арал-Каспий далаларыныңүнді-европа, финн-угортектесежелгікомпоненттеріжәнеЖетісу мен Сібірдің халаджылар, жағарлар, чаруктер, қарлұқтар, имурлер, байандұрлартайпаларкірді. Оғыздардыңэтникалыққауымдастығыныңқұрылуыұзақпроцессболды. Оғыздар мемлекеті Еуразияның саясижәнеәскеритарихындамаңыздырөлатқарды. 965 жылыоғызжабғуыменКиевкнязіСвятославтынарасындахазарларғақарсыбағытталғанәскериодақжасалды. Мұныңнәтижесінде Хазар қағанатыталқандалды. КиевРусініңоғыздарменәскери-саясиодағыолардыңсаясижәнесауда-экономикалықмүдделерініңбірболуынантуындады. Хазарияменбәсекелесболғанежелгіорысмемлекетінеодақтаскерекболды; екіншіжағынан, феодалданыпкележатқанкөшпеліоғызшөнжарларыездерініңмалынажайылымға, ДонжәнеҚаратеңізмаңындағыдалаларғаоөемұқтажболды, алоғанжетугеХазариябөгетжасады. Оғыздарды Еділ бойынан, Маңғыстаудан, Үстірттен өтіп, Еуропаны Азиямен жалғастыратын аса маңызды жолдар барынша қызықтырды. Бұл сауда жолдарын өз бақылауында ұстауға ертедегі орыс мемлекеті де мүдделі болатын. Хазарияның талқандалуы орыс көпестеріне Шығыс елдерінің бай рыногына жол ашты. Осының бәрі оғыз жабғуларын сыртқы саяси бағытында орыс князьдерімен одақ жасасуға бағдар алуға итермеледі.