10. Электр энергиясы - отын-энергетика кешенінің маңызды саласы. Электр станцияларының негізгі түрлерін ажыратыңыз.

Өндірістің бір саласы – электр энергетикасы. Бұған жылу электр (ЖЭС), су электр (СЭС), атом электр (АЭС) станциялары жатады. Ешқандай өндіріс электр энергиясыз жұмыс істей алмайды. Энергия ресурстары отын және отын емес болып бөлінеді. Отын ресурстарына - энергия алу үшін жағылатын отын түрлері. Отын емес ресурстарына – су, жел, энергиясы жатады. Сонымен бірге энергия көздері қалпына келетін және қалпына келмейтін болып бөлінеді. Су мен жел энергиясы әрдайым қалпына келіп отырады.

Электр энергиясын алу үшін баламалы (дәстүрлі емес) энергия көздері де қолданылады. Мысалы, толқынның толысуы мен қайтуы, жел, күн, жердің ішкі жылуы да пайдаланылады. Электр энергиясын басты экспорттаушы елдер: Ресей, Украина, Венгрия, Франция, Швейцария, Канада; импорттаушы елдер: Италия, Нидерланд, АҚШ. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесін минералдық шикізаттармен қамтамасыз ету тау-кен өнеркәсібінің үлесіне келеді.

Су энергетикасының үлесі — 20%. Бірақ, СЭС-тердің үлесі барған сайын кеміп келеді. Энергетиканың тағы бір саласы — атом энергетикасы. Дүние жүзінде 29 елде 50-ге тарта ірі АЭС-тер жұмыс істейді. Оның дүниежүз. энергетикасындағы үлесі — 22%.

Электр энергиясын өндірудің шикізат көздері көп. Олар мыналар:

СЭС-су ағынының энергиясын қолданады.ол қаншалықты биіктен қанша мөлшерде су ағуына байланысты.СЭС-тің энергия бөлуі ЖЭСтан арзан. ,сарқылмайтын, қоршаған ортаны ластамайтын энергия көзі.СЭС бөгенді және жериуациялық деп бөледі, бөгендік СЭСта міндетті түрде бөген салынады суда қысым болуы үшін қалыпты арнасымен ағып жатқан өзендердің алдын тосып ,бөген салғаннан кейін оның жеңгейі бөгенге дейінгі және кейінгі бөліктер арасында 25 м ден жоғары айырма жасайды. Осы жоғарғы және төменгі жеңгейдің арасындағы судың құлау күші электір энергиясын алу үшін негізгі энергия көзі болып саналады.

Атом электр станциясы - Электр энергия жас әрі болашағы зор АЭС-ның маңызы зор. Атом энергиясын орасан күшті жарылыс жасау немесе оны біртіндеп атом реакторында бөлу арқылы алуға болады. Халық шаруашылық мақсатында есы екі тәсілі де пайдалануға болады.атом жарылысы арқылы,каналдар,таулы аудандарда жол салуды едәуір жеңілдетуге және пайдалы қазбазбаларды өндіруді оңайлатуға болады.бірақ атом энергиясын атом реакторында бөлудің ерекше маңызы бар. Атом реакторында отын ретінде уран және торий, плутоний қолданылады.табиғатта уран үш изотоппен қосынды ретінде кездеседі. Уран-238, уран-235.оның ішінде уран-238 маңызды. АЭС жылу электр станциядан өзгешелігі атмосфераны ластамайды, күл де, шлак та қалдырмайды. Жоғары калориялы ,үнемді бірақ жалғыз хауыптілік жақтары бар.Ең алғаш АЭС-сы Калуга обылысындағы Обниск қаласында салынған.(1945ж.ТМД бойынша) ТМД –да 14 АЭС бар,Чернобыль,Ақтау т б қалаларда.Энергияның басқа түрлері

Электр энергиясын алу үшін толқынның толысуы мен қайтуы,жел,күн жердің ішкі энергиясы да пайдаланылады. Судың толысуы мен қайтуынан энергия алу үшін электр станция қажет. Ол үшін алдымен бөген салынады.бөгенмен бөлінген су бөлігіндегі судың қайтуы мен толысу жеңгейібұрынғы қалпындағыданбиігірек болады.бөген орналасқан трубинамен генаратор судың толысуы мен қайтуы кезінде ерсілі-қарсылы айналып энергия тудырады. Жел энергиясы желдің үнемі және бірқалыпты соқпайтынына байланысты үзбей жұмыс істей алмайды. Жердің жылу энергиясын пайдалану үшін 200-500метірлік скважина қазылып одан шыққан бу пайдаланылады.әрбір сважиналардан шыққан бу 2 мың кв қуат беретін трубинаның жұмысын қамтамасыз ете алады.бұндай геотермалды станциялар кавказ,қиыр шығыс,батыс сібір,камчатка жерлерінде бар. Күн энергиясын өндіретін станциялар гелиоэлектір станциялар деп аталады.күн энергиясын алу үшін дөңес айналар күнге қаратылып қойылады да,сәулелі парогенератор қазанына түсіп тұрады.бұнда жиналған газ электро станцияның трубинасына жіберіледі де электроэнергия қалыптасады. Соңғы кезде дүнйе жүзінің жекелеген бөліктерінде күн энергиясына негізделген әр түрлі приборлар мен қондырғылар бар,субтропик және тропик белдеулерінде көптеген елдерде күн үйлері бар.АҚШ,Франция,Жапония украинада күн электір станциялары жұмыс істеуде. Теңіз суының толысу энергиясын толқын энергиясы мен температуралық градиентін пайдалану әзірше экспременттік сатыда тұр.толысу электір станциялары АҚШ пен Канадада Ресейде Қытайда ғана бар.