Теңге – ақша айналымы

Б.з. III – IV ғғ

Қаңлыларда

1300-дей қытай теңгелері

704-766 жж.

Таразда

Түргеш теңгелері

Сырдария

Кангу Тарбан бірлестігі

Ақбешім (Суяб)

Клоусон болжамы (түргеш тенгесі)

Алтын Орда

Мөңке хан тұсында

1210, 1217-1218жж.

Отырарда

Хорезм шахы Мұхаммед текеш

1327-1328 жж.

Сығанақта

Мүбәрак хан

1368-1369 жж.

Сығанақта

Ұрыс хан

1610/13

Ташкент

Тұрсын хан

ІV-IX ғ.ғ.

Х-ХІІ ғ.ғ.

XІV‑ХV ғ.ғ.

Ақыртас (Тасақыр)

Бабаджа қатын кесенесі

Арыстан баб

Білеулі ғимараты

Айша бибі

Қожа Ахмет Йассауи

сардоба

Мырзарабат

Якка

Қарахан

Көккесене

Дың

Бұран мұнарасы

Алаша хан кесенесі

Ақбешім, Суяб будда ғибадатханалары

Жошы хан кесенесі

Рабиға Сұлан Бегім

Баба Ата мешіті

Дәуітбек кесенесі

Тектұрмас

Кесене атауы

Ақыртас (Тасақыр) ғимараты

Білеулі ғимараты

Сардоба парсыша «су сақтау әрі белгі мақсатымен тұрғызылған күмбезді құдық»

Мырзарабат сардобасы

Якка сардобасы

Салынған мерзімі

/VII-VIII/

/VI-IX/

Орналасқан жері

Тараздың шығысында 40 шақырым жерде

Қазақстан мен Қарақалпақстан шекарасында

Мырзашөл керуен жолының бойына салынған.

Екі сардобаның құрылыс жүйесі мен күмбездері киіз үйдің жобасына ұқсас.

Жалпы сипаттама

Академик К.М.Байпаковтың зерттеуі бойынша Ақыртас ғимараты Қарлұқ қағанатының кезінде, яғни 766-893 ж.ж. арасында салынып, бітпей қалған.

Бір күмбезді және көп күмбезді болып келеді.

Ғимараттың күмбездері бір-біріне жалғастырылып жасалған. Малшылардың тұрақты мекендерінің жанына салынған.

Кесене атауы

Дың ескерткіштері

Ақбешім, Суяб қалаларындағы будда ғибадатханалары

Баба Ата мешіті

Салынған мерзімі

/VІ – ІХ/

/VII ғ. аяғы-VIII ғ. басы/

/IX ғ. ІІ жартысы - XII/

Орналасқан жері

Діни сипаттағы, жобасы киіз үйге ұқсайды

Қаратаудың шығысы Шолаққорған кенті маңы

Жалпы сипаттама

Ислам дініне дейінгі киіз үйге ұқсас құрылыс. Қаза болған адамды жерлеген жерге тұрғызылған. Қимақ, қарлұқ қағанаттары кезінде басым болды (VІІІ ғ.). Орталық Қазақстан, Жетісу, Тарбағатай, Маңғыстауда көп сақталған.

ІХ ғ.ғ ІІ жартысынан бастап ислам дінінің архитектуралық құрылыс жүйелері салына бастағандығы аңғарылады. Сыртқы көрінісі жартылай сфера тәрізді бес күмбезден тұрады. Ғимараттың сырты тізілген кірпіштерден көркемдеп қаланған.

Уақыты

Пайда болды

ІХ ғ-дың 2-ші жартысынан

ислам дінінің архитектуралық құрылыс жүйесі пайда болды

ХІ-ХІІ ғғ

құрылыс жүйесінде терракота пайдаланылды

Х-ХІІ ғғ-да

мешіттер салына бастады

Кесене атауы

Салынған мерзімі

Орналасқан жері

Жалпы сипаттама

Бабаджа қатын кесенесі

Х – ХІ ғғ.

Жамбыл қаласының батысында, 18 км жерде орналасқан

• Күйдірілген кірпіштен шаршылап салынған порталдары бар, әсем күмбезді ғимарат.

• Төрт жағында – қабырғалардың ішкі және сыртқы беттерінде сүйірлеу аркалы қуыстары бар.

• Есігі шығыс жағында.

• Кесене шатыры күмбезбен жабылған.

Айша бибі кесенесі

ХІ – ХІІ ғғ.

Жамбыл қаласының батысында, 18 км жерде орналасқан

• Айша бибі кесенесі жартылай сақталған. Кесененің күмбезі құлаған.

• Қабырғаларының бұрыштары төрт ширек бағандармен безендірілген.

• Кесененің сыртқы қабырғалары түгелдей терракот кірпіштермен қапталған.

• Кесененің ішінде күйдірілген кірпіштен сатыланып қаланған шағын құлыптас сақталған.

Қарахан кесенесі

Х – ХІІ ғғ.

• Қарахан мемлекетінің ескерткіші.

Боран мұнарасы

/Х ғ-дың аяғы – ХІ ғ-дың басы/

Жетісуда

Кесене атауы

Салынған мерзімі

Орналасқан жері

Жалпы сипаттама

Жошы хан кесенесі

ХІV – ХV ғғ.

Қаракеңгір өзенінің сол жағы

Арыстан баб кесенесі

Отырар қаласының батыс жағында 3 км. жерде, Сырдария өзеніне жақын орналасқан.

• Кесенеде 2 бөлме бар.

• Ел аузындағы аңыз бойынша, Арыстан баб VII – VIII ғасырларда өмір сүрген.

• Қожа Ахметтің рухани ұстазы болған.

• ХІV ғасырда құлап қалған күмбезді Әмір Темір қайта салғызды.

• ХІХ ғасырда кесене бірнеше рет жөндеуден өткен.

Қожа Ахмет Йасауи кесенесі

ХІV – XV ғғ.

Түркістан қаласы

• Әмір Темірдің бұйрығымен салынған сәулет өнерінің тамаша бір үлгісі.

• Қожа Ахмет ислам дінінің көрнекті өкілі, әрі уағыздаушы, әрі ақын.

• Жазба деректерге қарағанда кесенені салуға Әмір Темір 1397 жылы бұйрық берген.

• Күмбезді салғызудағы басты мақсаты Қ.А.Йассауидің мұсылмандар арасындағы зор беделі арқылы оны пір тұтушылардыңсеніміне ие болып, өз жағына тарту болды.

• Әмір Темір ғимаратты Орта Азияда ешбір теңдесі жоқ сәулет өнерінің туындысы ретінде салдыруға тырысқан.

• Залдың ортасында 1399 жылы жасалған үлкен тайқазан тұр. Оған діни мейрам күндері тамақ жасалып, келген адамдарға тегін таратылатын.

• Бөлмелердің ішінлегі негізгісі – кітапхана.Оңтүстік жағында үлкен ақсарай, кіші ақсарай бар. Олардың ішінде атақты адамдар жерленген.

• Басты бөлме – көрханада Ахмет Йассауидің мүрдесі қойылған

Көккесене

Сығанақ қаласының маңында, Төменарық кентінің солт. – бат. 8 км жерде орналасқан

• Көккесене – бір күмбезді кесене.

• Қосбетіндегі кіре беріс аркасы сүйірленіп, өте сәнді жасалған.

• Қабырғаларының сырты Алаша хан күмбезі секілді қыштан, кілем өрнегі үлгісіне ұқсатып қаланған.

• Қазіргі кезде бұл тамаша ескерткіштің тек жұрнағы ғана қалған

Алаша хан кесенесі

XIV – XV ғғ.

Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір өзенінің жағасы.

• Бұл кесененің ерекшелігі – далалық сәулет өнерінің үлгісінде жасалуы.

• Алаша хан күмбезінің қабырға сыртын әсемдеу ісінде қазақтың дәстүрлі ою-өрнегі кең қолданылған.

• Қабырғалары: Сыртқы жағынан кереге көзді кілем тәрізді.

Рабиға Сұлтан Бегімнің кесенесі

XV ғ. ІІ жартысы

Қожа Ахмет Йассауи ғимаратының шығыс жағында, 60 м жерде

• Жартылай сақталған.

Дәуітбек кесенесі

Тектұрмас кесенесі

Аты – жөні

Өмірбаяны

Еңбектері

Мазмұны

Тіл білімі

Жүсіп Баласағұни

(Жүсіп Хас Хажип Баласағұни)

1021-1075 ж.ж.

Шу өзені бойындағы Баласағұн қаласында туған.

«Құт негізі - білік» («Құтадғу білік») дастанын дайындауға 30 жылын арнап, 1 жарым жылда жазып шыққан (1069 ж.). Алғаш түрік тілінде жазылған. «Арабша, тәжікше кітаптар көп. Ал бұл біздің тіліміздегі тұңғыш даналық жинақ». «Ж.Баласағұни)

Дастанда өмір сүрген ортаның шындығы, әлеуметтік топтың қоғамдық түсінігі мен саяси тұжырымы берілген. Бақытты болудың негізі – білім деп түйіндейді.

Баласағұни еңбегін Сүлеймен Арслан ханға сыйға тартып, Ұлы хас-хажип атанған.

Махмуд Қашқари

(Махмуд Хусейн ибн Мұхаммед Қашқари)

1030-1090 ж.ж. (ХІ ғ.)

Әкесі Қашқарда туған. Махмуд алғаш Қашқарда , кейін Орта Азия мен Иранның ірі қалаларында білім алады.

1072-1074 ж.ж. жазылған 3 кітаптан тұратын «Түрік тілдерінің сөздігі» («Диуани-лұғат ат-түрік») атты еңбегі тілтану ғылымына үлкен үлес қосты.

Бұл шығарма – түркі тілдес халықтардың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрып, тілі туралы тарихи дерек, түрік тайпалары сөздерінің жиынтығы. Түркі тілдес халықтардың энциклопедиясы атанды.

Түріктердің мекендерінің аты, тарихы, этнографиясы, ауыз әдебиеті жайлы мәлімет жазылған.

• А.Кононов «М.Қашқаридің бұл кітапты жазудағы басты мақсаты түрік тілінің мәртебесін көтеріп, оның араб тілінен ешбір кем түспейтіндігін дәлелдеу болды» дейді.

• Н.Баскаков: «М.Қашқари өзінің бұл атақты еңбегін жазуда түрік тілдерін өзара салыстыра зерттеушілердің көшбасшысы болды» деген пікір айтты.

Әдебиет

Қожа Ахмет Йасауи

1103-1167 ж.ж. Сайрам қаласында туған. Әкесі Ибраһим атақты ғұлама адам болған. Шешесі – Мұса шайқының қызы Айша (бір деректерде Қарашаш). Ахмет жастайынан шешесінен, 7 жаста әкесінен жетім қалған. Ол өзінің әпкесі Гауһар-Шахназдың қолында өседі. Алғаш әкесінен оқып, сауатын ашып, кейінірек ислам дінінің шариғат-қағидаларын үйренген. Бала кезінен Йасы (Түркістан) қаласын мекен етеді. Кейін осы қаланың атымен Ахмет Йасауи (йасылық Ахмет) атанады. Бұхара қаласында Юсуф Хамаданидан діни білім алып, Йасыға оралады. Мұнда ол сопылық ілімнің насихатшысына айналады. Арыстан бабты пір тұтады.

«Даналық кітабы» - «Диуан-и-хикмет» еңбегі түрік тілінде араб әліпбиімен жазылған.

Бұл еңбек те адамды даналыққа, адалдыққа, кішіпейілділікке, имандылыққа шақырады. Аллаға адал болуға баулиды, дін жолында таза болуға үгіттейді. Ақын өз заманының әділетсіз билік иелерін қатты сынға алады.

Сүлеймен Бақырғани

Ахмет Йасауиді жолын қуған шәкірттерінің бірі. Ғұлама ақын, ел ішінде Хакім ата атанған.

«Ақырзаман» («Пақырнама»)

Ақын халықта имандылыққа шақырады.

Ахмет Йүгнеки

(Қарахан мемлекетінің кезінде даңқы шыққан ақын)

Туған-өлген жылдары белгісіз. Шын аты Әдіб Ахмет Махмұдұлы. Иүгнекидің туған қаласының да орны белгісіз. археологтардың пікірі бойынша, Түркістан қаласының аймағында. Иүгнекиге халық тірі кезінде-ақ «ақындардың ақыны, даналардың көшбасы» деп баға берген.

«Ақиқат сыйы» дастаны қарахан халқына түсінікті түрік тілінде жазылған.

Дастан халықты инабатты болуға, адал өмір сүруге, арамдықтан аулақ болуға шақырады. Шешен сөйлеуге, орынсыз сөйлемеуге ақыл-кеңес береді. «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі»

Әли ақын

«Жүсіп-Зылиқа» поэмасы (ХІІІ ғ. басында)

Махаббаттағы адалдықты жырлаған бұл поэма діни сарында жазылған.

Ғылым

Әбу Насыр

әл-Фараби

870-950 ж.ж. Фараб аймағына қарайтын Отырар қаласында туған. Осы қалада қыпшақ тілінде білім алған. Араб тілін Исфахан, Бағдат, Дамаск (Шаш) қалаларында игерген. Философ, музыкант, математик.

Әбу Райхан

әл-Бируни

973-1050 ж.ж. – энциклопедист-ғалым. Ол өз заманына лайық білім алып, Әбу Наср әл-Фараби, Ғаббас әл-Жауһари т.б. дәстүрлерін жалғастырды. Тарих, математика, география, астрономия, медицина т.б. ғылым салаларынан 150-ден астым еңбектер жазып қалдырған.

«Бұрынғы ұрпақтар ескерткіші», «Асыл тастар»

Ол алғаш рет жердің күнд айналатындығын болжап, аспан денелерінің қозғалу заңдылықтарын ашқан. Бируни дүниенің геоцентрлік жүйесін Коперниктен 500 жыл бұрын және денелердің жерге тартылысын Галилей мен Ньютоннан 600 жыл бұрын айтып кеткен.