Қазақ хандығы (хv – хvііі ғ.Ғ.)

Қазақ хандары

Билік еткен жылдары

Елшіліктер

Жәнібек(Әбусаид)– Барақ ханның баласы;

Керей – Болат сұлтанның баласы (Барақ ханның ағасы)

(1465 - 1474 ж.ж.)

Бұрындық (Керейдің ұлы)

(1473/1474 – 1511 ж.ж.)

Қасым (Әз Жәнібектің ұлы)

(1511 – 1518/21/23 ж.ж.)

Мамаш (Қамаш) (Қасымның баласы)

(1518 – 1523 ж.ж.)

Таһир (Тақыр) (Қасымның немере інісі)

(1523 – 1532/33 ж.ж.)

Бұйдаш (Тақырдың інісі)

(1533 – 1534 ж.ж.)

Қожа Махмут

(1534 – 1535 ж.ж.)

Тоғым

(1535 – 1538 ж.ж.)

Хақназар (Ақназар) (Қасымның баласы)

(1538 – 1580 ж.ж.)

1569 ж. Семен Мальцев

1573 ж. Третьяк Чебуков

Шығай (Жәнібек ханның немере інісі)

(1580 – 1582 ж.ж.)

Тәуекел (Шығай баласы)

(1582 – 1598 ж.ж.)

1594 ж. Құл-Мұхаммед

1595 ж. Степанов

Есім (Шығай баласы)

(1598 – 1628 ж.ж.)

Тұрсын ( Жалым сұлтанның баласы)

(1613/14 – 1627 ж.ж.)

Жәңгір (Есім баласы)

(1628 – 1652 ж.ж.)

Тәуке (Жәңгір баласы)

(1680 – 1715/18 ж.ж.)

1694 ж. Аталықов

Қайып

(1715 – 1718 ж.ж.)

Қазақ (Алаш)

Ақарыс

Жанарыс

Бекарыс

Ұлы жүз (Үйсін)

Орта жүз (Болат)

Кіші жүз (Алшын)

Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан

Орталық және Солтүстік-Шығыс Қазақстан

Батыс Қазақстан

Үйсін, дулат, албан, суан, жалайыр, қаңлы, шапырашты, сіргелі, ысты, ошақты, шаңышқылы, т.б.

Қыпшақ, арғын, найман, керей, қоңырат, уақ т.б.

Жетіру (7 ата: тама, табын, кердері, төлеу, рабадан, керей, жағалбайлы),

Әлімұлы (6 ата: шекті, шөмекей, төртқара, кете, қаракесек, қарасақал),

Байұлы (12 ата: адай, таз, жаппас (алтын), қызылқұрт, шеркеш, беріш, ысық, масқар, есентемір, байбақты, тана, алаша )

Төле би Әлібекұлы (1663-1756 жж)

Қазыбек би Келдібекұлы (1665-1705 жж)

Әйтеке би Бәйдібекұлы (1682-1766 жж)

Сатылары

Басқарудың ұлттық жүйесі

Бірігудің

түрлері

Басшысы

1

Ауыл

Туыстас, қандас жақын адамдардан немесе бірнеше отбасыдан

Ауылбасы

2

Ата-аймақ

Жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдан

Ақсақал

3

Ру

10 немесе 15 аймақтан

Рубасы

4

Арыс

Бірнеше рудан

Би

5

Ұлыс

Бірнеше арыстан

Сұлтан

6

Жүз

Бірнеше ұлыстан

Хан

7

Хандық

Үш жүзден

Қаған (ұлы хан, хандардың ханы)

Ертегі

Аңыз

Эпостық жырлар

Музыка өнері

Батырлық, өнегелік мазмұндағы ертегілер

Ғарыш пен жердің пайда болуы, Күн мен Айдың, жұлдыздардың қайдан шыққандығы туралы

Қыпшақтар мен қалмақтардың қызылбастар мен қалмақтарға қарсы соғысын суреттейтін жыр.

Алтын Орда ыдыраған кезегі тарихи батырлық жырлар.

Бізге жеткен аспаптық музыка туындылары

Алтын Орда дәуірінен бері келе жатқан күй-аңыздар

«Құламерген»

«Жоямерген»

«Ертөстік»

«Жерден шыққан Желім батыр»

«Керқұла атты Кендебай»

«Күннің баяны»

«Темірқазық пен Жетіқарақшы»

«Қобыланды батыр» (Бұл жырда Алтын Орда дәуіріндегі Алшағыр, Қазан, Қараман, Айбақ т.б..тарихи адамдардың есімдері орын алды)

«Ер Тарғын»

«Орақ-Мамай»

«Ер Қосай»

«Ескендір»

«Қамбар батыр»

«Шора батыр»

«Жошы ханның жортуы»

«Ақсақ құлан»

«Ел айырылған»

«Сағыныш»

Ертегілер

Эпостық жырлар

Лиро-эпостық жырлар

Музыка

Жазу тілі

«Ертөстік»

«Құламерген»

«Алтын сақа»

«Аламан мен Жоламан»

«Асан қайғы»

«Қарамерген»

«Ер Терғын»

«Ер Сайын»

«Қамбар»

«Алпамыс»

«Ер Қосай»

«Төрехан»

«Телағыс»

«Құбағұл»

«Қозы Көрпеш-Баян сұлу»

«Айман-Шолпан»

«Қыз Жібек»

«Күлшеқыз»

«Мақпалқыз»

«Бозторғай»

«Ақсақ Құлан»

«Жошы ханның жортуылы»

«Әмір Ақсақ»

«Қамбар күйі»

Асан Қайғы: «Ел айырылған»

Қазтуған: «Сағыныш»

Алшын

«Едіге»

«Ер Сайын»

Керей

«Ер Көкше»

«Базар Батыр»

Дулат-үйсін

«Талас ескерткіштері»

Кедері

«Наһжи әл Фарадис»

Қыпшақ

«Кодекс Куманикус»

Аты – жөні

Өмірбаяны

Еңбектері

Мазмұны

Қай тілде жазылған

Мұхаммед Хайдар Дулати

(1499-1551) - Әмір Поладшы Дулатидің жетінші ұрпағы. Ол араб, парсы тілдерін жетік білген. Ол Жамал Қаршидің, Рашид ад-Диннің, Жувейнидің, Әбдіразақ Самарқанидің еңбектерін зерттеп, тарихи шығармаларына арқау етті.

«Тарихи – и - Рашиди»

1541-1546 жж Кашмирде жазылған.

Бұл еңбегін Абдар Рашид ханға тарту еткен. Шығармада шайбанилық Әбілқайыр хандығы және Қазақ хандығының құрылуы туралы құнды мәліметтер жазылған.

парсы

Қадырғали Қосымұлы Жалайыри

(1530-1605) –орта ғасырларда өмір сүрген қазақтың ғұлама ғалымы Сырдария бойын мекендеген жалайыр тайпасынан шыққан.Ол қазақ хандығының Орда сарайында хан кеңесшісі және ханзадалардың тәрбиешісі болып қызмет істеген. 1588 ж. қазақ ханзадасы Ораз-Мұхаммед сұлтанмен бірге Ертіс бойында қаршыға салып жүргенде оларды орыс әскерлері тұтқындап, Мәскеуге алып келеді. Жалайыри тұтқында отырып жазған шығармасы – «Шежірелер жинағы»

1600-1602 ж.ж. «Шежірелер жинағы» («Жамиат-тауарих») («Жылнамалар жинағы») орыс патшасы Борис Годуновқа сыйға тартып, оның қамқорлық жасауын өтінген. 1854 ж. Қазан қаласында баспадан шыққан ХV-ХVІІ ғ.ғ қазақ тарихы жайындағы өте маңызды шығарма.

Бұл кітап – ХVІ-ХVІІ ғ.ғ. тарихи шежіресі, әдебиет пен тіл ескерткіші, әрі Ораз Мұхаммедтің даңқын жырлаған туынды. Кітап араб әліпбиімен жазылған

араб

Өтеміс қажы

«Шыңғыснама» (Шыңғыстың өмірбаяны)

ХVІ ғ. ортасында жазылған.

Жошы хан әулетінің тарихы баяндалып, Тоқтамыс дәуіріне келіп жеткен. Қолжазбасы Ташкентте сақталған.

Шах – Махмұд Шорас

«Тарих» («Хроника»)

Қазақ хандары Бұйдаш, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір хандар туралы тарихи деректер келтірілген. ХVІ-ХVІІ ғғ қазақ-моғол қатынастарының тарихы баяндалған.

Әбілғазы Бахадур хан

(1603-1664), әкесі Арабмұхаммед – Жошы ханның ұрпағы, Хорезм ханы.

«Түрік шежіресі» (1665 ж.)

«Түрікмен шежіресі» (1661 ж).

Еңбектері шежірелік сипатта жазылған. «Түрік шежіресі» кітабында шыққан тегінен бастап өзіне дейінгі әулет тарихын жазған.

Масуд ибн Усман Кухистани

«Тарих – и - Әбулхайр хани» (XVІ ғ. 40-жылдары)

Көшпелі өзбек ханы Әбілқайырдың тарихы айтылады.