Тун ужаш. Д. Орайын творчествыштыже удырамашын образше
Дмитрий Орайын илыш корныжо
Марий калык моло калык дене тор лиймыжым, у илышым ыштымыжым шуко марий писатель-влакын произведенийыштышт ме ужына. Тидын нерген возаш эн ончычак гражданский война жапысе марий писатель-влак туналыныт. Дмитрий Орай марий литературышко варарак, коллективизаций жапыште, толын. Шкенжын произведенийлаштыже тудо тунамак ятыр у темым нолталын, но тиде годымак Дмитрий Орайын творчествыштыже ончычсо литератор-влакын творчествышт дене икгайлыкат ятырак коеш. Сандене ме Дмитрий Орайын творчествыжым, мутлан, М. Шкетанын да моло писатель-влакын творчествышт дене танастарыдеат огына керт. Икманаш, Дмитрий Орайын творчествыже марий калыкын социалистический культурыштыжо кугу верым налын шога. «Тутыра вошт» романже Дмитрий Орайым эн сай марий писатель-влак дене йыгыре шынден.
Дмитрий Федорович Богословский (Орай) 1901-ше ий 5-ше сентябрьыште Марийский АССР Косолаповский район, Шляпинский сельсовет, Марий Пижай ялеш шочын.
Орайын ачаже пеш йорло улмаш, ачажлан поян-влаклан пашам ыштен илашыже верештын, тудо шуко гана, Урал заводлашке каен, я плотниклан, я пильщиклан пашам ыштен.
1909-ше ийыште Дмитрий Богословский-Орай Удельно-Пижайский земский училищышке тунемаш пурен да тиде школым 1913 ийыште сайын тунем лектын. Тиддеч вара ачаже пеш чот черланенат, Дмитрий Орай тунеммыжым чарнен. Ешым пукшен-йуктен лукташ тудлан шканже верештын.
Первый империалистический война туналмеке, Дмитрий Богословский-Орай волостной правленийыш переписчиклан пура. 1918 ий марте турло канцелярийлаште, а варажым советский учрежденийлаште служитла, ончычшо волисполкомышто пашам ышта, 1919 ий гыч Уржумысо уездный статбюрошто статистик лиеш.
1920 ийыште Дмитрий Федорович Богословский-Орайым Йошкар Армий радамыш налыт, но, черле улмыжлан кора, 1921-ше ийыштак монгыжо портылеш. Умбакыже адак волисполкомыштак пашам ышта, ик жап туныктышылан шога, а 1923-шо ий гыч туналын, 1929 ий марте Сернурский районный земельный отделыште служитла.
1930-шо ийыште шке шочмо ялыштыже Дмитрий Федорович колхозым организоватла, а варажым районный ден республиканский газет-влакын редакцийыштышт курылтде пашам ышта.
Кугу Отечественный сар жапыште Ленинградский фронтышто лиеш. 1943 ийыште монгыжо портылеш да уэш турло газет редакцийлаште пашам ышта.
Дмитрий Федорович Богословский уло илышыже, пашаже, литературный творчествыжат марий ял илыш дене кылдалт шога да марий кресаньык илыш-йулаже, куанже, шере-кочыжо тудлан пеш палыме лийыныт.
Моло марий писатель-влак семынак, Д.Ф.Богословский ончычшым ялкор, а варажым журналист лийын. Шкенжын первый газетный заметкыжым тудо Дмитрий Чорай лум дене возен колтен. Но газетым печатлыме годым тиде шолып луман (псевдонимын) первый букваже лектын возын улмаш, сандене вучыдымын у псевдоним – «Дм.Орай» псевдоним лектын шинчын.
У лум ялкорлан да тудын ешыжлан келшен, умбакыже тудо шкенжын статьяже-влакымат, ойлымаш ден очеркше-влакымат тыгай лум дене печатлен лекташ туналын.
Марий удырамашын илышыже марий литературышто кугу верым налын. Марий удырамаш нерген шкеныштын произведенийышт Ошламучаш Йыван ден Арпик («Тупеля илыш»), А.Конаков («Поран», «Тулык удыр», «Кунавий», «Ику» т.м.), Тыныш Осып ( «Закон шумлык»), С.Г.Чавайн (Шудо тенге олно»), М.Шкетан («Вакш агур», «Юмын языкше»), Шабдар Осып («Удырамаш корно») да молат шуко возеныт.
Дмитрий Орайын «Ача-ава кумыл» ойлымашыжат марий удырамашын еш илышыжым ончыкта.
Тиде ойлымаш кок редакциян. Ойлымашын 1929 ийыште лекше первый вариантше тыгай содержаниян: Корий – марий кресаньык. Тудын Тайра луман удыржо уло. Удыржо икте веле гынат, Корий, тудын кумылжым ончыде, поян Ополан окымеш марлан пуэн колта. Опойжо вес удырамаш деке, Овий деке, коштеш, Овийын ойжо денак йоратыме ватыжымойырен колта. Тайра суд дене Опой деч кокшудо витле тенге оксам курын налеш. Опой пеш сыра, Тайрам пеле колымешке кырен кода. Тайрам ожно йоратыме качыже – Вачий утара.
Ойлымашын 1940 ийын вариантше 1929 ийысе вариант деч ятырлан ойыртемалтын шога. Тыште Тайра марийжын тарзышкыже савырна: марийже – Опой поян, а ватыже йорло, санденак Опой шке ватыжым мыскыла. Но Тайра тыгай кочо илыш дене ок коно, шкенжын пиалжым Совет законын полшымыжо дене арала да поян марийым сена.
Моло герой-влакынат характерышт весемын. Первый вариантыште Корий удыржым аралаш полша гын, кызыт тудо йорло кресаньык веле. Удыржын монго толмыжым тудо кугу ойгеш ужеш. Первый вариантыште Опойын аваже Тайра гаяк, йосланен ила. Кокымшо вариантыште тудо поян вате семын ончыктылтын, Опойн аваже еным индырен илаш йората да йорло удыр Тайра ваштареш шога.
Первый вариантыште Вачий – тыглай качымарий. Йорло улмыжлан кора, тудо йораыме удыржымат марлан налын огеш керт. Кокымшо вариантыште Вачий – Йошкар армий гыч толшо у айдеме.
Ойлымашын кокымшо вариантыштыже автор илышын социальный могыржым келгынрак почын пуа.
Вара мо шотышто Тайран образше марий литературышто у?
Вет Дм. Орай деч ончычат марий удырамашын пычкемыш, тулыжго улмыжо, шке верче йоршеш кучедал моштыдымыжо нерген марий писатель-влак ятыр возеныт. Чынак, шукыж годым шемер марий удырамаш лач тыгаяк лийын. Туге гынат марий удырамаш кокла гычшке пиалже верч кучедал моштышыжат лектын – теве Тайрат лач тыгаяк удырамаш кокла гыч иктыже. Тмидым Дмитрий Орай раш ужын моштен. Тиде ойлымашын содержанийже, илыш дене танастарымаште, пеш проста гынат, активный образым ончыктымо денем арий литературышто ойыртемалт шога. Марий удырамашын характерже вашталт толмым, удырамашын кугу вийыш савырнымыжым тиде ийлаштак М. Шкетан , Шабдар Осып, С.Чавайн, Мичурин-Ятман да молат шке произведенийлаштышт ончыктеныт. Дмитрий Орай «Оляна» повестьыштыже, «Тутыра вошт» романыштыже уэш нолталын.