1.3.2. «Тутыра вошт» романыште удырамашын образше
Дмитрий Орай «Тутыра вошт» романжым возен пытарен огыл. Туге гынат, тиде романыште марий калыкын илышыже, 1923 ий гыч туналын, 1929 ий марте ончыкталтын. Чын, втор кумданрак шонен пыштен улмаш: тудо «Тутыра вошт» романыштыже колхозный стройын сенымашыжым да марий калыкын пиалан илышыш лекмыжым ончыктынеже улмаш.
«Тутыра вошт» романным антирелигиозный произведенийлан шотлаш лиеш. Антирелигиозный темылан марий литературышто ятыр произведенийым возымо, мутлан, И.Борисовын, М.Шкетанын, С.Чавайнын, Пет Першутын, Н.Лекайнын, Йыван Кырлян произведенийлаштышт религийын осаллыкше нерген шуко ойлалтын. Но нунын произведенийыштышт утларакшым антиклерикальный лийыныт. Садлан нине произведенийлаште карт, поп, мола-влакын сут да калыклан тушман улмыштым ужына, а вот калык чоным корго гычак религий дене турло суеверий тунчыктарымым нуно ончыктыде коденыт. Дмитрий Орайын «Тутыра вошт» романже чыла шотыштат ойыртемалт шога. Тыште религиозный сознанийын буржуазный частнособственнический идеологий дене кылдалт шогымыжым автор, корго гычак волгалтарен, суретлен пуэн.
Но тиде произведенийым антирелигиозный роман гына манына гын, «Тутыра вошт» романым аклымашна тичмаш ок лий. «Тутыра вошт» романным социальный романланат шотлыман, молан манаш гын, тиде произведенийыште автор Великий Октябрьский социалистический революций деч вара калыкын илышыштыже кугу социальный вашталтыш-влак лиймым да социализмым ыштымашке марий калыкын виян ушнымыжым ончыктен. Тиде социальный вашталтышыжлан корак шемер марий калык, религиозный мировоззренийым сенен, турло укелан инанымыжым чарнен.
«Тутыра вошт» романын тун геройжо – самырык марий рвезе, – Ямиданов Максим Владимирович. Тудо Ладемыр ден ватыжын ик эргышт веле, молан манаш гын, тудын аваже, Варвуш, пычкемыш марий удырамаш улмаш, шкенжын моло икшывыж-влакым ончен куштен моштен огыл, Максият ала-кузе илыше кодын.
Максин Ташпаев Яныш Чимош йолташыже уло. Нуно котынат удырым налнешт, но коктынат удырым налын огыт керт: Чимошын налшаш удыржо тынеш пурышо, а шкеже тудо чи марий лийын; а Максиже йоратыме Элесажым, «юмын тан» удыржо лиймылан кора, налын кертын огытыл.
Теве Варвушын образшым налына. Тудын уло илышыже, койышыжо гоч пычкемыш марий удырамашын идеологийже койын шога. Тидым ме азам ончен-куштымыж гычат, турло уло-укелан инанымыж гычат, ончыкылык илыш нерген шонымашыже гычат ужына.
Илыш нерген Варвушын умылымашыже моткоч анышыр. Тудын илышыже неле, тутыра вошт каймыла веле чучеш.
У илышыш лекташ пычкемыш марий удырамаш моткоч неле улмашын. Вет тудо, удыр умыр эртымек, шкенжын лумжымат йомдарен. Садланак Варвушым ятырже годым Варвушат огыт манн, а марийжын лумжо дене лумдат. Икманаш, тудо шке айдеме лумжым йомдарен, тудо – марийжын кулжо.
Ончалына гын Варвушын еш илышыжым, тудо – шым азан аваже, шым аза гыч ик Макси эргыже веле илыше кодын. Макси – тудын йоратыме эргыже, ушанже. Варвуш, шкенжын трагедийжым палыде, марий удырамаш илыш дене ила. Тудын ойгыжым писатель тыге суретла:
«Ладемыр вате азам ышта да, вашкерак кугу лийже манын, иктаж кок-кум тылзе гычак сакыр дене калачым пурын пукшаш туналеш, вара уй ден киндым, немырым шке умшашыже нюмыртылын-нюмыртылын, азан умшаш шушкеш. Тыге пукшымылан азажын мушкыржо пужла, аза тутыш шортеш. А Варвуш аза шужен да шортеш манын шона, утларак да утларак пукшаш тырша, азаже укшинчаш туналеш. «Уке, азам кылмен улмаш», манеш. Мончаш пурта, пачаш-пчаш шокшо выньык дене поньыжеш. Кылмыже шорлыжо, уэш ынде кылме манын, аза шепкажым телат, кенежат ужга дене авырен шинчыкта. Тыгеат ок лий, аза шортеш да шортеш , чучкыдын черланен возеш». [10]
Варвуш могай гына манеш-манешым колын, шке илышыштыже чыла ыштен ончен. «Теве ала-кон «кресачаже могай, кресэргыжат тугаяк лиеш…». Тиддеч вара тудо шке эргыже поян лийже манын шона. Изи годым мо дене модат, кугу лиймеке, тудымак ыштылаш туналат, – манме мутым Варвуш колын да, Макси поян лийже манын, сатум ужалкален, але вакш оза лийын модаш окымешак туныкта. Вет арамланак огыл тиде удырамашын «Озамбай торговой Максин аваже» лиймыже шуын.
Тойвий – Тымбайын ватыже. Нуно ялыште эн йорло улыт. Тойвийын илышыже Тымбай дечат неле лийын. Тудо марийже гаяк йорлышто шочын, йуштымат, шокшымат шуко чытен. Ачаже тарзе лийын пашам ыштен коштын. Тойвийын йоча годсо илышыжым писатель тыге суретла: «Эрден эрак, йуд ден кече вашталтме кыдежыште, шыде староста Овын Авыш понятой денлувуй-влакым вуден толын пурен. «Но, йозакетым тулет, уке?» – кычкырал колтен. «Лиеш гын, пешат тулем иле, да нимо дене, Авыш шольо!» – Тойвийын ачаже ойлен. Мо шинчажлан пернен, тудым Авыш йозак парымлан погаш туналын. Молыжо нимат лийын огылат, Тойвийын вуй йымалныже пытартыш изи купчыкыштым ужылалтен. «Тыгай коштрагалан могай эше купчык!» – манын, Авыш шурден колтен да, Тойвийын вуй йымачше пытартыш купчыкыштым шудырен луктын, волостьыш колтен». [10]
Тойвийын илышыж гоч Дмитрий Орай йорло марий удыр-влакын илышыштым ончыктен. Тойвийын аваже кола, ачаже Япон сарыште вуйжым пышта, а тудо марлан лекмешкыже енлан пашам ыштен ила. Но марлан лекмекат, илышыже огеш куштылем. Еш коклаште торжа мут лекме годым эре Тойвияк винамат. Марийже молылан сыра гынат, Тойвийымак вурса, кидше денат логалта. «Умбалныже шорвондо вургат, салма вондат, уштервоштыр вургат шуко тодышталтын, чыралык комылят шырпешталтын» – манеш писатель. Туге гынат, Тойвийымт аралышыжат марийже деч моло нигоат лийын огыл. «Чамана, огеш – Тымбай ! Тымбай – ачаже, аваже, законжо, судшо – чыла тудак. Тымбай кыра гынат, вурса гынат, жапше годым нигон деч коч чамана». [10] Илен-толын Тымбай ватыжым айдеме семын ончаш туналеш.
Тыгеракын, Тойвийын да Варвушын илышышт гоч Дмитрий Орай йорло марий удыр-влакын илышыштым ончыктен. Кузе нуно йорлылыкышто иленыт, кузе индыралтыныт да чыла йосо-нелылыкым чытен лектыныт.