1.3. «Чолга шудыр» повестьыште удырамашын образше

Д. Орайын «Чолга шудыр» повестьыштыже ятыр образ-влак вашлиялтыт. Нунын коклаште удырамаш образ-влакат улыт. Тыште эн тун удырамаш образ – Овоп.

«Чын, кече сылне, кече куатле, кече – пуртусын, илышын аваже. Мланде умбалне чыла кушшым тудо шочыкта-кушта, тузландара. Кечылан нимо ок шу. Тый гына, Ава, кече дене тор улат! Шочшым ыштен, тый тудлан илышым пуэт. Кече ырыктыме семынак, уло шумет дене, тый, Ава, Айдемым ончен куште! Эн шуко тый пашам ыштет, эн шагал тый канет, Ава! Тыйын кидет, Ава, эн шыма, тыйын пелештыметше эн ласка. Пусо тыйын шинчат ден пылышет: шке шочшетым мланде вошт ужат, теныз гоч колат. Аяр деч кочо тыйын, Ава, ойгет, кече деч весела тыйын куанышет, мамык деч пушкыдо тыйын кумылет, муй деч шере тыйын шомакет! Тый илет шочшетлан, путынь сай айдеме тукымлан! Тый улатат, Ава – туняже уло. Ава ыштен да ончен куштен шемер калыкын куллык гыч утарыше кугу он-влакым! Туняште первый Айдеме тый улат, Ава!»[9]

Чыла марий йочат школышто тунеммыж годым Дмитрий Орайын «Чолга шудыр» повестьше гыч Ава нерген ужашым наизусть тунемеш. Тиде ужаш Аграфена Прокопьевна Суворовалан – Совет Союз герой Сергей Суврорвын аважлан полеклалтын.

Тунемше-влак «Ава» ужаш дене палыме лиймек, повесть гыч украинец Игнат Гмарь ден Сергейын ава нерген кутырымышт дене палыме лийыт.

– «Тый, Игнат, аватым йоратет?

Тиде мутым пелештыме годым Гмарь чурийланен шинчеш, йылгыжалт кая.

– Шо тый ойлет, Сергий. Кунам ом йорате! Мыйын авам пеш сай, – Гмарь аваж нерген каласкалаш туналеш. Сергей колыштеш-колыштешат, шкежат аважым шоналтен колта». [9]

Аван образшым рашрак почаш повестьысе эше ик ужаш сай полша. Тиде – Сергейын педучилище гыч, туныктышо лийын, монгыжо портылмекше, аван эртарыме первый йудшо. «Овопын омыжо кушкедалте. Сергейым пукшымеке, уэш возо гынат, эр велеш кужун мален колтен ыш керт. Латшым-коло ий коклаште тыге мален колтен кертдыме йудым тудо пешак шуко ужын. Но тачысе гай йывыртыме лене мален колтен кертдыме йудшо, очыни, лийын огыл. Тунам йудшо малыде эртен огыл, кумыл нолтмо дене огыл, кумыл волымо дене, пачаш-пачаш йушто-шокшо логалме дене тиде лийын. Теве Сергейымак ончен куштымо латшым ий да латшым арня жапыште мом гына ужалтын огыл! И тиде чыла йушто-шокшым ава шум шотлен, ава шумеш суретлалтын, ава шке шумыштыжо нумалын, тачысе кечым вучен коштын. Ынде ава шум куанен кылтка да эртыше латшым ий жапыште ужмо йушто-шокшыжым туналтыш гыч мучашке вошт шарналтен колта». [9]

Геройым ончен куштышо аван чыла сай могыржым Овопын образыштыже ужына. Тудо вич изи йоча дене тулыкеш кодын. Но тудын тулык вате илышыже ожнысо тулык куван илышыж гай лийын огыл. Ожно шочшан удырамаш тулыкеш кодеш гын, тудо кугу орлыкыш возеш улмаш. Тудым айдемыланат шотлен огытыл. «Марийдыме вате – печыдыме реве» – маныныт да, ко кузе кертын, туге тудым ондаленыт, жаплен огытыл. Тулык вате тунялан эн йорло, н ужмо-колмо ен лийын. Шочшышт кутучо ден тарзе деч моло лийын кертын огытыл. Овоп дене туге ыш лий. Тудо вет вес жапыште илен, у илышым чонен.

Аван портретшым повесть туналтыште «Буй олыкышто» главашке пуртымо. Тунам тудо але рвезе удырамаш. Дим. Орай ончыкылык геройын аважын портретшым суретлаш шке мут мастарлыкшым алал кумылын полеклен. Тудын шургывылышыже йыргешке – тичмаш тылзе гай, чурийже чевер – снеге вудыш чыкен лукмо гай. Шинчаже ни изи огыл, ни кугу огыл, кенежым ояр тура кечывалым кава могай лиеш, лач тугай шара, яндар, весела. Тудын шинчашкыже ончалат гын, вигак палет: тудо ушан, поро кумылан, коранен моштыдымо айдеме. Нерже, умшаже чатката. Турвыжо – мор саска, мор лышташ гаяк вичкыж. Онылашыже кок пачашан. Вачым шаралтен колтымыж годым лопка турван тувыр мелже ынже почылт манын, оксан шыркамам пушкылын. Удырамшлан келшен толшо кап-кылже сорале: вияш тупан, лаштыра могыран, тувырго кид-йолан – тувыр шокшыжо чымалт гына шога. Ыштыш-кучышыжо чатка, чийыме-шогалмыже йытыра. Йолйыжыным эртыше урвалтан, порсын йыран шерлыме куляш тувырым чиен. Кок йыр шушо куымо межворсын уштым ушталын да умбачын тувыржо деч сово вочмо наре кучыкрак ужар тасма ден ош окам кучымо пумага шовырым уштыле колтен. Йолыштыжо – у талка йыдал, межворсын йолван шем вургыштыр, шеревала койшо пор гай ош поснагандыра. Ракш упан вуйыштыжо порсын йолван курен пылшовыч, серышке йуштыл лекше ош йуксыла соралын койын, вес касалыкым туналаш ошкылеш. Тиде Савак марий Киндылат тукым Павыл Роман вате – Прокоп Овоп. Овоп – сомылкаланат, пашаланат пеш уста удырамш, мом гына ок кучо, тудын кидыште чыла ушна. Тудо вич изак-шоляканыш марлан толын да марийын кумылжым налын. Тудым чыланат йоратат. Кеч-кожат «тыгай ешан лийшаш ыле» магнын шоналтен.

Дим. Орайын повестьшым лудмеке, удырамшын, аван образше ушеш мондалтдымын кодеш. Вет Овоп шке икшывыжым чын ен лийже манын куштен, уло йоратымашыжым эргыжлан полеклен, тудым пагален, да тудын ден кугешнен илен. Тиде удырамаш Совет Союз геройым куштен. Дим. Орай Овоп образ гоч виян, поро кумылан, икшывыже-влаклан чыла сай лийже манн тыршыше удырамаш образым ончыктен.