Иктешлымаш
Марий писатель-влакын произведенийлаштышт удырамаш образ эре тун верыште шога улмаш. Вет удырамаш илышыште ик эн кугу верым налеш. Удырамашын образше литератур произведенийлаште нигунам ордыжеш кодымо огыл, тудо эре ончыл верыште шога. Удырамаш образым турло жанран произведенийлаштат почын пуымо: почеламутыштат, прозыштат, драматургийыштат да тулеч молыштат. Мутлан, А. Иванован «Ава кид» почеламутшо, А.Ф. Конаковын «Поран», «Тулык удыр», «Кунавий» произведенийлаже, С. Чавайнын «Удыр-влак» поэмыже, «Мукш отар» музыкальный драмыже, «Элнет» романже, В. Абукаев-Эмгакын «Ава шум» ойлымашыже, М. Шкетанын «Вакш агур», «Чодыра лонгаште» ойлымашлаже, «Эренер» романже, Н. Игнатьевын «Комсомол удыр» повестьше, Ш. Осып «Удырамаш корно» автобтографий сынан, лирический шулышан социально-психологический романже, Д. Орайын «Оляна» повестьше да эше шуко молат.
Удырамашын пурымашыже эре неле, шучко лийын, туге гынат лийыныт тугай удырамаш-влакат, кудыжо чынлан верч кредал илен, шуко йосо-нелылыкым сенен.
Дмитрий Орайын произведенийлаштыже тыгак удырамаш образым коден кайыме огыл. «Оляна» повестьыштыже Дим. Орай ончылно шогышо марий удырамаш Олянам суретлен ончыктен. Тудо виян корго чон полшымо дене чын верч кредалеш, шуко шучко неле-йосым чытен лектеш.
Тыгак удырамаш образым ужына Дим. Орайын «Чолга шудыр» повестьыштыже. Тыште ава образ пеш сай почын пуымо. Овоп – шке икшывыже-влакым йоратыше, нунылан эре сайым шонышо, шкенжым чаманыде илыше марий удырамаш семын ончыкталтын.
«Тутыра вошт» романыште Дмитрий Орай Варвушын образшым ончыктен. Варвуш – куд икшывыжым йомдарыше, палыдымыжлан кора неле илышым илыше удырамаш. Тыгак Тойвийын нужналыкыште индыралт илымыже ончыкталтеш.Дим. Орайын произведенийлаже-влакым лудмеке, удырамшын образше ушеш мондалтдымын кодеш.
Кучылтмо литератур:
Ефруш Г. Дим.Орайын творчествыже // Пиалан илыш. 1939. № 2. С. 73-87.
Зайниев Г.З., Таникеева В.Д. Лум верч огыл возенам…/ Дим.Орай: писатель, журналист, айдеме: Статья, ой-шомак, серыш, шарнымаш. – Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 2011.
Зайниев Г. Онар тукым // Илыш энер. Йошкар-Ола, 1982. С. 40-47.
Зайниев Г. «Тутыра вошт» йолга «Чолга шудыр» // Илыш муро. Йошкар-Ола, 2006. С. 42-67.
Ибатов-Эман С. Савакский соловей // Турекская сторона / авт.-сост. Р. Бушков. Казань, 2000. С. 154-158.
Писатели Марийской АССР: библиогр. Справочник. Йошкар-Ола, 1988. С. 209-212.
Пунчерский К. Дим. Орайын творчествыже // У вий. 1935. № 5. С. 95-104.
Сергеев М. Шкежат чолга шудыр гаяк // Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 49-57.
Соловьев А.Р. Келшымаш тул: Туныктышылан пособий. – Йошкар-Ола: Марий книга издательстве, 1992.
Эман С. Кум марий прозаик: Литературно-критический очерк-влак. – Йошкар-Ола: Книгам лукшо марий издательстве, 1957.
Эман С. Рассказы и повести Дмитрия Орая // Труды МарНИИ. 1956. С. 95-123.
Эман С. Дмитрий Орай // Эман С. Сылнымут нерген мут. Йошкар-Ола, 1971. С. 78-168.