Pergamin

Materiał pisarski równie stary jak papirus to starannie wyprawione skóry zwierzęce (gr. dipthéra). Ponieważ uzyskanie nadającej się do pisania skóry było niezwykle kosztowne, zostały one wyparte z użytku przez wielokrotnie tańszy papirus. Do łask dipthéra powróciła dopiero w pierwszej połowie II wieku przed Chr. Wtedy to król egipski z dynastii Ptolomeuszy, zazdrosny o sławę biblioteki pergamońskiej konkurującej ze słynną biblioteką aleksandryjską, zakazał eksportu papirusu do Pergamonu. Wówczas przywrócono w Pergamonie produkcję materiału piśmienniczego ze skór zwierzęcych, a technologię ich obróbki tak udoskonalono, że ów niebywale trwały materiał zaczęto zwać pergaminem. Mimo egipskiego embarga biblioteka pergamońska rozwijała się i w połowie I wieku przed Chr. posiadała już 200 tysięcy woluminów. Pergamin powoli zyskiwał popularność rywalizując z papirusem, od którego był o wiele trwalszy. Skórzane karty można było pokrywać pismem obustronnie, składać i zaginać bez obawy przełamania. Kilkunastostronicowe składki zszywano w kodeksy. Papirusowe zwoje zostały wyparte przez kodeksy, a pergamin stał się najpopularniejszym i ulubionym materiałem pisarskim średniowiecza.

Do wyrobu pergaminu stosowano skóry młodych zwierząt domowych, najchętniej jagnięce, ale również z cieląt i koźląt. Im młodsze zwierzę, tym delikatniejsze uzyskiwano karty. Skóry moczono w wodzie, usuwając nastepnie sierść ciężkim nożem. Oczyszczoną skórę naciągano na ramy, suszono i wygładzano pumeksem. Ostatnią czynnością było kredowanie. Na północy – w Niemczech i Europie Środkowej - pergamin robiono najczęściej ze skór cielęcych (charta theutonica). Był dość gruby i wyprawiany dwustronnie Na południu – w Italii, Francji i Hiszpanii - materiałem były delikatniejsze skóry jagnięce, które jednak wygładzano tylko po jednej stronie drugą pozostawiając na wpół tylko wygarbowaną (charta italica). Do małych modlitewników przeznaczonych dla delikatnych rączek damskich, do podróżnych Biblii, używano cienkiego jak bibułka welinu ze skórek świeżo urodzonych jagniąt lub nawet jagnięcych embrionów (charta non nata, virginea). Wyrobem pergaminu trudnili się początkowo mnisi z klasztorów posiadających skryptoria. Od XII wieku w miastach pojawiają się pergaminiści (pergaminarii, pergamentarii, membranarii), włączani z reguły do cechów malarskich. Obecność pergaministów w Krakowie jest poświadczona od 1396 roku.

Wielką zaletą pergaminu była możliwość wielokrotnego używania tego samego arkusza: stary tekst można było usunąć i napisać nowy. Takie zapisane na nowo rękopisy nazywa się z greckiego palimpsestami (ponownie wygładzony). Najwięcej starych rękopisów „wyczyszczono” około VIII wieku, gdy Europa wychodziła z „wieków ciemnych”, powstawały nowe klasztory i skryptoria, rozpowszechniała się kultura pisania i była wielka potrzeba materiału pisarskiego. Chrześcijańscy mnisi nie widzieli nic nagannego w usuwaniu starych tekstów pogańskich autorów, by w ich miejscu zapisać słowa Ojców Kościoła i dzieje świętych. Wielu starych tekstów nie udało się całkowicie usunąć, a w XIX wieku znaleziono sposób wydobywania pierwotnych zapisów. W ten sposób odzyskano niektóre ważne dzieła starożytności, na przykład De Republica Marka Tuliusza Cycerona (dziś w Watykanie).

Dla odbiorców ze szczytów średniowiecznej hierarchii społecznej powstawały specjalne rękopisy: na barwionych kartach pergaminowych (najczęściej na purpurowo, rzadziej na inne kolory), pisano złotą lub srebrną farbą. Była to tzw. chryzografia (z gr. pisanie złotem). Taką zbytkowną księgę nazywano Codex aureus jeśli był napisany złotem,  lub Codex argenteus, gdy użyto srebrnego atramentu. Szczególną popularność ekskluzywne rękopisy zyskały w karolińskiej Francji. Wśród pochodzących z terenów Polski urodą wyróżnia się jedenastowieczne Sakramentarium tynieckie napisane srebrem na purpurowym pergaminie.

                Papier

Wynalazek papieru stał się jednym z najbardziej kulturotwórczych czynników w dziejach ludzkiej cywilizacji, choć na odegranie tej roli czekał około 1350 lat. Od 1454 roku, kiedy Johann Gutenberg wynalazł ruchome czcionki i prasę drukarską, produkcja papierowych ksiąg drukowanych ustawicznie rosła, a cywilizacja europejska zyskała nową, unikatową jakość.

Wynalazcą metody produkcji papieru z przetworzonych tkanin był chiński urzędnik Cai Lun. Odkrył, że po myciu jedwabiu na sitach pozostaje warstwa delikatnej jedwabnej przędzy. Wysychając zastygała  w arkusz, na którym można było pisać. Ale jedwab był zbyt drogi i przez kilka lat Cai Lun eksperymentował z różnymi materiałami, aż około 105 r. po Chr. ofiarował cesarzowi Ho Di wyprodukowany przez siebie papier, którego głównym składnikiem były rozdrobnione łyko morwowe i szmaty lniane. Przez kilkaset lat Chińczycy zazdrośnie strzegli technologii produkcji papieru, choć gotowy papier chętnie sprzedawali do innych państw azjatyckich. Dopiero, gdy w 751 roku w ręce Arabów wpadło kilku chińskich producentów papieru, tajemnica wyszła na jaw. Już wkrótce Arabowie uruchomili własne wytwórnie papieru w Bagdadzie i Samarkandzie. Zamiast łyka morwowego wykorzystali włókna konopne. Technologia produkcji papieru rozprzestrzeniała się powoli, aż dotarła do Europy. W 1154 roku powstała w Hiszpanii – na styku cywilizacji arabskiej i europejskiej - pierwsza europejska papiernia. Zapewne z racji roślinnego pochodzenia i właściwości, papier kojarzył się bardziej z papirusem niż z pergaminem, otrzymał więc nazwę charta papirea. Inne określenie papieru, wywodzące się z greki charta bombycina (jedwab, delikatna tkanina), może sugerować, że Grecy znali historię wynalezienia papieru przez Cai Luna. Ślady arabskiej historii papieru przechowało słowo „ryza” (500 arkuszy) pochodzące od arabskiego prisma - stos papieru. W XIII stuleciu papier zaczęli wytwarzać Włosi, w XIV Francuzi. Ta produkcja zaspokajała popyt w pozostałych krajach Europy. Papiernie w Niemczech i w Europie Środkowej powstawały dopiero w XV wieku. Najstarszą papiernią w Polsce była wytwórnia przy klasztorze Duchaków w Prądniku pod Krakowem – wiemy, że działała w 1491 r. Kilkanaście lat wcześniej uruchomiono papiernie w Gdańsku (1473 r.) i we Wrocławiu (1477 r.).

Papier nie od razu wszedł do powszechnego użytku. Jego wielką zaletą była niska cena, pospolitość składników i łatwość produkcji. Pergamin nad młodszym konkurentem górował przede wszystkim trwałością. Podatność papieru na zniszczenie kłóciła się z oczekiwaniem, że spisane w dokumentach akty prawne będą „wiecznotrwałe”. Właśnie z tego powodu cesarz Fryderyk II zabronił swojej sycylijskiej kancelarii używania papieru do sporządzania aktów prawnych. Jednak już w XIII wieku papier zastąpił pergamin przy spisywaniu dokumentów mniejszej wagi: listów, regestrów, protokołów i inwentarzy, a także pierwszych redakcji dokumentów. Dopiero w wieku XIV, gdy szeroko rozpowszechniła się umiejętność czytania i pisania, gdy rosło zapotrzebowanie na materiały piśmiennicze, dostępność i niska cena papieru zdecydowały o jego ostatecznym zwycięstwie. Również w Polsce wyraźny wzrost stosowania papieru do celów pisarskich przypadł na czasy panowania Kazimierza Wielkiego i drugą połowę XIV stulecia.

W 1282 roku jedna z włoskich papierni wprowadziła do technologii produkcji papieru pewną, wyjątkowo istotną dla historyków, nowość. Do dna sita, na które wylewano masę papierową, przymocowywano wygięty z cienkiego drutu znak (herb, motyw hagiograficzny, roślinny lub zwierzęcy, figury geometryczne itp.) zwany filigranem, będący znakiem firmowym papierni. Drut odciskał się w wilgotnym arkuszu tworząc tzw. znak wodny. Co kilka lat sporządzano nowe sita – a więc i nowe filigrany w miejsce zużytych. Ręcznie wykonywane filigrany nigdy nie były identyczne, dzięki temu można dziś na podstawie znaków wodnych dość precyzyjnie datować rękopisy papierowe bez wpisanych dat. Jest to możliwe dzięki obszernym katalogom znaków wodnych pracowicie zestawionym przez historyków dziewiętnasto-  i dwudziestowiecznych  (S. M. Briquet, Les Filigranes, 4 t.; St. Piekosiński, Średniowieczne znaki wodne zebrane z rękopisów przechowywanych w archiwach i bibliotekach polskich, Wybór znaków wodnych z XV stulecia; W. Budka, Znaki wodne papierni w Rzeczypospolitej Polskiej w XVI w., (w:) Papiernie w Polsce XVI wieku; W. A. Churchill, Watermarks in paper in Holand, England, France etc. In the XVIth and XVIIth Centuries and their interconnections).

Najstarszymi zachowanymi tekstami na papierze są pochodzące z II i III w. po Chr. tybetańskie dokumenty znalezione na pustyni Lob-nor. Najstarszy rękopis europejski powstał w XI wieku w Hiszpanii.