Półuncjała

Pierwszym pismem stworzonym w Średniowieczu była półuncjała. Jej pojawienie się w VI wieku było przełomem w dotychczasowej historii pisma. Wszystkie starsze pisma (z wyjątkiem pewnych elementów w kursywie młodszej) miały litery jednakowej wysokości, tymczasem półuncjała wprowadziła różną wysokość liter. Sporo z nich miało wydłużenia górne i dolne zdecydowanie wysuwające się z linii tekstu w przestrzeń między wierszami. Półuncjała była więc - przynajmniej w części - pismem minuskulnym. Litery wyraźnie zaokrąglone, mocno cieniowane i pisane płynnie. Pojawiają się linie łączące ze sobą litery wyrazu: to efekt szybkiego pisania i jednocześnie sposób na przyśpieszenie. Wyrazy są od siebie oddzielane odstępami, choć brak jeszcze interpunkcji.

W tekstach pisanych półuncjałą wprowadzano także kapitałę: pisano nią inicjały, tytuły, nazwy etc. Są to więc początki komplementarnego funkcjonowania podwójnego alfabetu, liter majuskulnych dzisiaj zwanych wersalikami lub po prostu „dużymi literami”, oraz liter minuskulnych. Najstarszy znany dokument pisany półuncjałą powstał tuż po 486 roku: jest to palimpsest zawierający roczniki konsularne od 439 do 486 roku.

Badacze pisma charakteryzują kilka odmian półuncjały, a różnice wynikają z rozbicia wczesnośredniowiecznej Europy na państwa narodowe i plemienne oraz z ukształtowania się kilku, utrzymujących bardzo słabe kontakty, ośrodków władzy i kultury. Najważniejszą odmianą półuncjały było pismo iroszkockie, czyli insularne (scriptura scottica). Gdy po upadku Cesarstwa Rzymskiego na kontynencie europejskim zapanował zamęt polityczny i społeczny a antyczna kultura i nauka upadły, w cichych klasztorach wysp brytyjskich mnisi przepisywali stare księgi zapełniając karty piękną półuncjałą, z której około VIII wieku powstało irlandzko-angielskie okrągłe pismo kodeksowe. Mnisi iroszkoccy wyruszający na kontynent z misją chrystianizacji ludów zamieszkujących nie tylko tereny dawnego imperium rzymskiego, ale i ziemie, gdzie nigdy nie stanęła stopa rzymskiego legionisty, przywozili ze sobą kodeksy ze świętymi tekstami zapisanymi pismem półuncjalnym. Wywarło ono olbrzymi wpływ na pisma używane wówczas w państwach europejskich i doprowadziło do ukształtowania się nowego rodzaju pisma. Najważniejsze zabytki  scriptura scottica to Ewangeliarz Trinity College z Dublina zwany „Book of Kells” (VII wiek) oraz belgijski Ewangeliarz Maesyck z VIII wieku. W półuncjale iroszkockiej słowa są rozdzielone, ligatury i abrewiacje dość liczne, a inicjały otaczane ornamentem z czerwonych punktów. Występują również znaki umowne, skróty zastępujące niektóre słowa.(4a)

                  

Pisma szczepowe I minuskuła karolińska

W państwach, które powstały na gruzach imperium rzymskiego, używano tzw. pism szczepowych. Tę niezbyt prawidłową nazwę wymyślił jeszcze Jean Mabillon. Mianem pism szczepowych określa się używane w monarchii frankońskiej pismo merowińskie, pismo longobardzkie stosowane w Italii, pismo wizygockie rozpowszechnione w Hiszpanii i Afryce Północnej, wspomniane wcześniej pismo iroszkockie, oraz pismo rzymskiej kurii papieskiej, tzw. kuriałę papieską. Wszystkie wywodzą się z pisanej kaligraficznie rzymskiej kursywy minuskulnej (młodszej), charakteryzują się dużą ilością ligatur, są trudno czytelne z racji specyficznych przekształceń liter. Przed degeneracją uchroniła się minuskuła merowińska dzięki przyjęciu jej przez kancelarię cesarską Karola Wielkiego. Tam została unowocześniona i oczyszczona z psujących ją naleciałości. Zapewne miała w tym udział słynna akwizgrańska szkoła pałacowa. Prace nad poprawieniem pisma były jednym z elementów reformy szkolnictwa, ta zaś fragmentem zakrojonych na szeroką skalę działań na rzecz podniesienia poziomu kultury, zwanych dziś renesansem karolińskim. Żywy udział w reformie szkolnictwa brały szkoły klasztorne z najsłynniejszą szkołą w opactwie św. Marcina w Tours. Opatem tego klasztoru był znany uczony Alkuin (796-804), przybyły z Anglii w końcu VIII wieku wraz z wieloma innymi mnichami anglosaskimi i irlandzkimi. Reforma pisma podjęta przez klasztory zachęcane przez samego cesarza, wyrosła z potrzeby i chęci posiadania estetycznych i łatwych w czytaniu świętych tekstów. Servatus Lupus, opat Ferrières, przekonał cesarskiego kanclerza Eginharda, że również pisarze królewscy powinni używać antycznej kapitały i iroszkockiej półucjały. W klasztorze św. Marcina powstały najpiękniejsze kodeksy epoki: Ewangeliarz Lothara, Biblia Karola Łysego, żywot Świętego Marcina dla Quedlinburga. Tak ze współpracy Tours ze szkołą pałacową, z kontaktu klasycznej półuncjały insularnej z minuskulnym kursywnym pismem merowińskim, powstała okrągła minuskuła karolińska łącząca najlepsze cechy różnych rodzajów pism. Oprócz uncjalnych d, e, f, h, m., p, długiego s, krótkiego t, są tu minuskulne a, e, o, u, obok majuskulnego N i wziętych z kursywy zgrubień długich trzonków liter wysokich. Minuskuła karolińska była pismem uniwersalnym: doskonale wyglądała w kodeksach, nadawała się również do dokumentów, choć tu wprowadzano ją znacznie wolniej. Ostatecznie jednak do XI wieku karolina przyjęła się w kancelariach całej Europy zyskując jednocześnie specyficzną, bardzo bogatą ornamentykę. Z upodobaniem zdobiono zwłaszcza pionowe trzonki mocno wyciągniętych w górę liter wysokich. Szczególnie rozciągnięty był pierwszy wiersz dokumentu. Ta odmiana karoliny nosi nazwę scriptura longior. (4b)

Za sprawą minuskuły karolińskiej używanej w kancelariach wszystkich chrześcijańskich państw, możemy mówić o jednolitości graficznej Europy. Powtórnie podobną jednolitość uda się osiągnąć po następnych kilkuset latach, w czasach Renesansu.

Doskonałość pierwotnej formy minuskuły karolińskiej przejawiała się również w odporności na zmiany stylistyczne. Mijały dziesięciolecia a litery karoliny niemal się nie zmieniały, dlatego bardzo trudno  określać chronologię dokumentów pisanych tym rodzajem pisma.

 

Przemiany niektórych elementów minuskuły karolińskiej

 

	X wiek	XI wiek	XII wiek
Litery	Okrągłe, odstępy między wyrazami	Wydłużone, kąty zaostrzone, zmniejszone odstępy lub brak odstępów	Ostre załamania, odstępy między wyrazami, wykształcony system skrótów
Trzonki liter	Trzonki liter długich mają zgrubienia	Zgrubienia zastąpione nasadkami w postaci ukośnych kresek	Nasadki zmieniają się w rozwidlenia
Litera „S”	Występuje tylko długie „s” - ſ	Pojawia się okrągłe, majuskulne „s” na końcu wyrazów	Majuskulne „s” występuje coraz częściej, również w środku wyrazów
Dyftong (dwugłoska) „ae”	Obok ligatury „ae” zjawia się e caudata – „ę”	Dominuje e caudata	E caudata zastępowane jest przez samo „e”