Pisma gotyckie

Określenie „pismo gotyckie” (minuskuła gotycka) od XVIII stulecia funkcjonujące w historii i paleografii nie jest w gruncie rzeczy dobrym terminem. Nie określa bowiem żadnej z cech nowego pisma, którego początki można obserwować w końcu XI wieku w północnej Francji i we Flandrii. Jest to cokolwiek pogardliwe określenie utworzone przez Włochów, którzy ostre i kanciaste, łamane we wszystkich możliwych miejscach litery uważali za pismo barbarzyńskie. Kojarzyło im się ono z podobnymi formami w architekturze średniowiecznej, która także bardzo nie się podobała w Italii. Dlatego pismo gotyckie przyjmowało się tam słabo, a dominowało wywodzące się z karoliny okrągłe pismo zwane rotundą (littera Bononiensis). Na określenie pisma gotyckiego stosuje się również inne terminy: littera gallica – co wskazuje na miejsce powstania, – oraz nazwę francuską lettre de forme (litera uformowana).

 Minuskuła gotycka – dla wygody pozostańmy przy tej nazwie – występowała w wielu typach i odmianach. Wszystkie, z wyjątkiem okrągłych pism włoskich, mają wspólne cechy. Od XI wieku litery wydłużały się ku górze i zwężały, a elementy półkoliste przechodziły w ostrołukowe, potem wręcz załamane. Litery stoją blisko siebie, co w połączeniu z ich łamanym zarysem nadaje wyrazom charakterystyczny wygląd „płotu”. Zmniejszają się również odstępy między wyrazami, zwęża interlinia. Od XII wieku począwszy, powiększają się litery rozpoczynające tekst, akapit i zdania. W połowie stulecia inicjały zyskały ozdoby – pętlice, kapryśne zawijasy, wijące się pędy roślinne, kłosy i grona. Od przełomu XII i XIII wieku w inicjały są wkomponowane bogate ornamenty z postaciami zwierząt, ludzi i całymi scenkami rodzajowymi.

Pismo gotyckie aż do XV wieku nie miało liter majuskulnych, w razie potrzeby używno kapitały lub uncjały. Nie są to jednak czyste litery kapitalne czy uncjalne: także one uległy „gotycyzacji” poprzez dodanie dodatkowych kresek i załamań.

W XIII wieku zwiększyło się zapotrzebowanie na książki, powstawały więc warsztaty wyspecjalizowane w szybkim przepisywaniu ksiąg. Tempo pisania oraz zastosowanie skośnie ściętego, płaskiego pióra wywarły istotny wpływ na dalszy rozwój pisma gotyckiego. Najczęściej stosowanym pismem książkowym XIV wieku była tekstura. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa textura – tkanina (texo – tkać, splatać) i dobrze oddaje wygląd karty zapisanej tym pismem. Rzeczywiście: wygląda jak tkanina o gęstym splocie, z wyraźnie widocznymi grubymi pionowymi trzonkami liter, niewielką ilością światła, bo litery stoją ciasno upakowane, wyrazy dosunięte, interlinie minimalne i zaciemniane dodatkowo przez kapitalne lub uncjalne litery początków zdań. W teksturze skróciły się trzonki liter długich, co umożliwia szybkie napisanie kilku znaków w sposób ciągły, bez odrywania pióra od karty. Również wydłużenia dolne są skrócone. Główne linie liter od góry i od dołu wykończone są romboidalnymi nasadkami, co daje obraz podwójnie załamanej linii.

Tekstura tak dalece dominowała w książkach XIV i XV wieku, że Jan Gutenberg swoim pierwszym czcionkom użytym w 1455 roku do wydrukowania słynnej Biblii 42-wierszowej, nadał właśnie postać tekstury. Źródła średniowieczne wspominają również o piśmie zwanym missala (od missa-msza) Nazwa ta odnosiła się do pisma stosowanego w  księgach liturgicznych. We Francji w użyciu było pismo perłowe charakteryzujące się drobnymi, okrągłymi literami – wiersz takiego pisma wyglądał jak nanizane na sznur malutkie perełki. Stosowano je do pisania niewielkich damskich modlitewników. Kartę zapełniano w dwóch kolumnach.

Analiza formalna pism gotyckich skłoniła Aleksandra Gieysztora do zaproponowania podziału na pisma duże, średnie i małe. Pisma duże to tekstura i rotunda, używane przy sporządzaniu szczególnie okazałych ksiąg liturgicznych oraz niektórych kodeksów świeckich. Pisma średnie związane są ze środowiskiem uniwersyteckim: do kopiowania książek naukowych potrzebne było pismo szybsze, lżejsze i czytelniejsze, umożliwiające tanią i masową produkcję. Tak powstało pismo paryskie (littera Parisiensis), bolońskie (littera Boloniesis) oraz oksfordzkie (littera Oxoniensis). We wszystkich obficie występują formy okrągłe, a chociaż odstępy między wyrazami i interlinie są niewielkie, pismo jest jaśniejsze od tekstury.

Do pism małych należy wspomniane pismo perłowe oraz pisma stosowane do adnotacji i gloss na marginesach tekstów. Pisma drobne chętnie korzystają z elementów kursywnych.

W XIV i XV stuleciu pojawiła się tendencja do łagodzenia i zaokrąglania ostrych kątów tekstury, do rozjaśniania kolumny tekstu przez wprowadzenie światła – rozsunięcie liter, powiększenie odstępów między wyrazami i rozszerzenie interlinii. Tak powstała bastarda, pismo będące syntezą północnoeuropejskiej tekstury i pism minuskulnych używanych w krajach Europy południowej. Silne są również wpływy kursywy. Cechami charakterystycznymi bastardy różniącymi ją od tekstury są (oprócz wskazanych wyżej): poszerzenie liter, wydłużenie trzonków pionowych liter wysokich, brak romboidalnych zakończeń łamiących linie pionowe. Badacze wskazują kilka odmian pisma bastardowego, tj. oprócz bastardy właściwej gotyko-antykwę oraz szwabachę. Na uwagę zasługuje zwłaszcza szwabacha, która dała początek narodowemu pismu niemieckiemu stosowanemu do naszych czasów, zwłaszcza jako tzw. Schreibschrift, czyli niemiecka kursywa. Warto zauważyć, że szwabacha była pierwszym pismem od początku posiadającym własne litery majuskulne; pisma wcześniejsze „adoptowały” litery majuskulne najczęściej z kapitały i uncjały. Pismo stosowane w kancelarii papieskiej, zwane pismem kurialnym (minuskułą papieską) również można uznać za odmianę bastardy, gdyż łączyło w sobie elementy minuskulne – krągłość liter, wyraźne i zdobione pionowe trzonki długich liter – z cechami gotyckiej tekstury. 

 Niekiedy jako pismo bastardowe określa się również rotundę, choć ta pojawiła się w użyciu długo przed XIV wiekiem.

W okresie gotyku powoli, lecz stale rósł poziom wykształcenia społeczeństw średniowiecznej Europy. Poszerzał się krąg ludzi używających pisma na co dzień: do duchownych dołączyli kupcy, urzędnicy, naukowcy, prawnicy, medycy i inni. Do powszedniego użytku potrzebne było pismo szybsze i lżejsze niż ciężka, powolna kaligraficzna tekstura. W tym celu służyła kursywa gotycka (cursiva diplomatica). Łatwość i szybkość pisania decydowała o jej formie: nie ma mowy o łamaniu linii jak w teksturze. Litery pochylają się, co sprzyja szybkiemu pisaniu, coraz częściej łączą się nakreślone jednym pociągnięciem pióra. W piśmie kursywnym powiększają się elementy ozdobne liter (redukowane w pismach kaligraficznych). Wyciągają się w górę trzonki długich liter i dolne przedłużenia z częstymi zawinięciami i pętlicami, służącymi do połączenia z literami sąsiednimi. Niewątpliwy wpływ na formę kursywy gotyckiej wywarło również wejście do szerszego użytku papieru. Nie tylko dlatego, że jego niska cena i dostępność sprzyjały upowszechnieniu się umiejętności pisania, lecz także dlatego, że gładki, lekki i delikatny papier wprost zachęcał do szybszego ruchu pióra. Wyraźnie widać to w XIV-wiecznej kursywie zwanej kurrentą (łac. curro – biegnąć, pędzić), która zrezygnowała z łamań na rzecz ukośnych, energicznych kresek pozwalających łączyć ze sobą litery bez odrywania pióra od papieru. Stopniowo ostre kąty zaokrąglają, pojawiają się łagodne łuki.

Podsumujmy: pismo gotyckie zróżnicowało się w zależności od przeznaczenia na duże pismo kodeksowe i pismo dokumentowe, nasycone elementami kursywnymi. To ostatnie, powszednie, szybkie i wygodne w użyciu, było zdecydowanie bardziej ekspansywne. Znamy wiele średniowiecznych ksiąg napisanych właśnie drobnym pismem potocznym.