Ściągnięcie czyli kontrakcja

Drugim sposobem skracania, w czasach starożytnych stosowanym znacznie rzadziej niż suspensja, była kontrakcja (abbreviatio per contractionem). Polega ona na usunięciu środkowych liter wyrazu i pozostawieniu pierwszej i ostatniej. Gdy pozostają jedynie te dwie litery mówimy o kontrakcji czystej. Gdy – gwoli lepszej czytelności – pozostawiano również inne, np. drugą i przedostatnią lub którąś z wewnętrznych, występuje kontrakcja mieszana. Niewątpliwą przewagą kontrakcji nad suspensją jest możliwość łatwiejszego odczytywanie wyrazów skróconych, bowiem zachowują one końcówkę gramatyczną. Ten sposób skracania upowszechnił się dopiero na początku naszej ery dzięki najstarszym rękopisom z tekstami chrześcijańskimi. W nich to poprzez ściągnięcie skracano imiona święte (nomina sacra).

Nomina sacra

Zwyczaj skracania imion świętych – odnoszących się do Boga – wypływa z dwu źródeł. Pierwszym jest mocna zakorzeniony w judaizmie – podobnie jak w wielu innych dawnych religiach - nakaz zachowywania w tajemnicy prawdziwego imienia Boga. Wyraźne ślady tego nakazu spotykamy wielokrotnie w księgach Starego Testamentu: np. w Księdze Rodzaju występują zastępcze określenia Boga Adonai i  Elohim, Bóg odmawia podania imienia Mojżeszowi i Jakubowi, zakaz używania imienia boskiego „na daremno” znajduje się również w Dekalogu. Nawet, gdy już zapisywano imię Boga – Jahwe -, to z racji braku w alfabecie hebrajskim znaków oznaczających samogłoski, zapis ten przypominał skrót – IHWH. Zapewne właśnie tradycja czci okazywanej imieniu Boga skłoniła tłumaczy Biblii na język grecki (przekład zwany Septuagintą), od stosowania skróconej formy zapisu. W ślad za pisarzami greckimi poszli również łacińscy. Chrześcijańscy kopiści ksiąg Starego i Nowego Testamentu zasadą skracania objęli imiona i określenia osób Trójcy Świętej i Matki Bożej.

 Θεόσ – ΘΣ –Deus – DS.

‘Ιηςοΰσ – ΙΗC – Iesus - IHS

Πνέυμα – ΠΝΑ – Spiritus – SPS

Χριςτός – XPC – Christus – XPS

Ίςραηλ – ΙΗΑ - Israel

Jak łatwo zauważyć łacińskie wersje nomina sacra zachowały część liter greckich, dlatego też skróty te sprawiały - i sprawiają do dzisiaj – kłopoty czytającym. Dotyczy to zwłaszcza powszechnie używanego do dziś skrótu IHS. Bardzo wcześnie zapomniano, że jest to skrócone przez kontrakcję imię Jezus, w którym ostatnią grecką „sigmę” podmieniono na łacińskie „S”. Majuskulną grecką „etę” czytano zazwyczaj jako „h” i próbując wyjaśnić skrót stworzono nawet karkołomną teorię, jakoby oryginalny zapis imienia Chrystusa miał formę „Jhesus”. W XV wieku słynny franciszkański kaznodzieja św. Bernardyn ze Sieny zasugerował, aby cały skrót traktowano jako inicjał sentencji: Iesus Hominum Salvator - Jezus zbawca ludzi. Później doszły kolejne interpretacje In Hoc Salus - w tym (krzyżu) zbawienie - lub też In Hoc Signo (vinces) – w tym znaku (zwyciężysz), motyw zaczerpnięty z legendy o śnie Konstantyna Wielkiego. W 1541 roku św. Ignacy Loyola, założyciel zakonu jezuitów, umieścił monogram IHS na swej pieczęci generała zakonu. Odtąd stał się on emblematem jezuitów.

Drugim powodem skracania imion świętych była chęć zachowania tajemnicy, ukrycia prawdziwego znaczenia znaków przy jednoczesnym zachowaniu zdolności przenoszenia informacji. Takie skróty mogły być używane w czasach prześladowań chrześcijan w cesarskim Rzymie. Szczególnym przykładem połączenia symbolu graficznego ze abrewiacją (suspensją) jest znany i do dziś używany w chrześcijaństwie znak ryby. Kryje się w nim całe wyznanie wiary (w języku greckim, tu transkrypcja łacińska): Iesous Christos Theu ‘Yios Soter czyli Jezus Chrystus Syn Boży Zbawiciel. Pierwsze litery tego zdania tworzą słowo ICHTHYS, po grecku „ryba”.

Zapewne prześladowania chrześcijan były powodem rozpowszechniania się w tekstach kościelnych kontrakcji. Skracano już nie tylko imiona święte, lecz także inne słowa:

eps – episcopus             pbr - presbiter

eccla – ecclesia              apls - apostolus

dns – dominus              scs – sanctus

Obok nomina sacra w piśmie łacińskim funkcjonowały jeszcze inne abrewiacje tworzone przez kontrakcje. Ponieważ używano ich głównie w tekstach prawniczych zwane są notae iuris.