5 Тоталитаризмнің алғы шарттарының жалпы мінездемесі. Тоталитарлық ойлау қисыны.

Тоталитаримзнің жалпы дамуы ХХ ғ болса да, оның идеяларының қайнар көздері көнеден келген. Тоталитарлық көзқарастар және идеялар ең алдымен бағындырушылық жеке адамның мемлекетке бағынуы, жаппай екі мың жыл бұрын өмір сүрген. Дәл осылай 5ғ дейін Гераклит былай деген: “Батылдық пен білім бар болса, барлық заттармен басқаруға болады”. Тоталитарлық мемлекет модельдерінің ұзақ үлгісі: Платон, Компонелла, Г.Бабефа, Сен – Симона, Ж.Ж. Руссо еңбектері Фихте еңбектерінде дамыды.

Бердияев айтқандай: жетілген, үйлесімді қатар сана бейнелері – утопияның – тарихта үлкен роль ойнайды деген және олар үлкен бөлімдерді жүзеге асыратын, бірақ бұзылған түрде міндетті. “Бүтін утопияның негізгі белгісі бар. Утопия әрқашанда тоталитарлы, тума бостандықта. Мынау анамен түсініседі. Утопия не жабық аяқталған жүйе сияқты. Барлық жақ қоғамдағы саналы құрылғылар, диспармонияға арналған орындар қайшылықтар, бекітуге арналған әрекеттерді қалдырмайды, оны жоққа шығарушылықтың негізі пастулаттар.” Тоталитарлық үлгіде тартымды утопия шындық абсолютімен теңдестіріледі.

Тоталитарлық үлгіде қалған теорияларды қарастыруға, олардың көзқарастарына дұшпандық сияқты, қараңғы немесе алжасқан адамдар сияқты, қайта тәрбиелеу талап етіледі. Басқа әлеуметтік ойларда тоталитаризм мен рационализм басталды. Бірақ оның түпкі тамырында тоталитарлық алға жылжу бірыңғай мемлекетті математикалық жетілген өмір басталады. Монополиялық ие болуға тоталитаризм душар болады. Тоталитарлық утопия өзін таныстыруда ұжым әрекеттерінің мақсаттарды дәлелдеуші ретінде болды. Экономикалық және әлеуметтік жоспарлау арқасында жалпы мақсаттар айқындалады және іске асырылады.

Тоталитаризмнің алғы шарттары мүмкін, тоталитарлық үлгілердің іске асыру және логика мамандары тек айқын қоғамдық шарттарда болды. Тоталитарлық негізгі жалпы алғы шарттары қоғамдағы өнеркәсіптің даму сатысы. Ол бұқаралық коммуникациялардың жүйе жасауына әкелген және де қоғамдық байланыстар және ұйымдар. Дамушы елдердің қатарында қуатты ұйымдық монстрларды көруге болады. Монополиялар, өнеркәсіп реттеуші бүтін бұтақ және тар әрекеттестік мемлекетпен араласушылық. Рационалдық элементтердің ұлғаюы, ұйымшылдық, қоғамдық өмірлер басқарылудың, қалай және ғылым дамуында айқын табыстар, техниктер және білімі бірдейлер, қоғамның барлық масштабтарында өмір сүрген. Италияндық фашизм әкесі Муссолини былай деген: “Біз бірінші мәлімдедік, не немен өркениетті және бас бостандықты немен шектелетінін” деген.

Индустрализм туындауымен және этаизм колективистика - механизмдік дүниетану тоталитаризм негізінде жатыр. Фрустрация әлеуметтік бұқараны ертіп әкеледі.

Капитализм оның қатаң бәсекелестілігі барлық күресімен қарсы өзімшілдік адамгершілікпен тоталитарлық идеялар психологиялық тойтарысы жеке адам көптеген адамдарды шақырады. Ол жаңа сенімнің және ұйым арқасында өзін бекіту үшін “мәңгі” тамаша маңызды уақыттарды және кеңістіктерді бекітеді.

Маргиналды топтар – әлеуметтік структураларды, стабилбді ортаны, мәдени және әлеуметтік этникалық идежтификацияны орындайды. Яғни социологы РПАРК және басқа зерттеушілер маргиналдыдар былай мынадай психологиялық деңгейлерден көрінеді дейді: күйгелек (беспокойство), жан жал (агресивность), адал сүюшілдік (честнолюбие), жоғары сезімдік (повышенная чуствительность) эмоцентристік т.б. Әлеуметтік демогогия көмегімен тоталитарлы қозғалыстар өздерінің мақсаттарында әртүрлі слойларды қарастырады. Германияда ұлттық әлеуметтік тоталитаримзнің әлеуметтік қорғаны болып “ промежуточный класс” көптеген жұмысшылар, мұғалімдер, сатушылар, администраторлар, чиновниктер, мемлекеттік заңға сүйенеді.

Сонымен тоталитаримнің жалпы түрлері әртүрлі. Бұлар: индустриалды даму деңгейі; рационалды және қоғам өміріндегі бірігушілік; монополияның пайда болуы. Бұл көзқарас бойынша тоталитаризм – жалпы мемлекеттік монополия, қоғамның этатизациясы; эмоционалды сезушілі. Тез арада өмірді жақсартып, әлеуметтік экономикалық кризис маргиналды қатарлардың пайда болуы.

Бұл да және басқа тоталитарлық факторлар саяси шарттар болса ғана қолданыла алады. Оған қоғамның этатизациясы, тоталитарлық қозғалыстардың пайда болуы және партияның жаңа түрі – жаңа символдар мен түсініктер толықтай пайда болды. Міндетті түрде осы организациялар мен қозғалыстар әлеуметтік шарттарда қолданылып, оның негізгісі болды.

Саяси жүйенің тоталитарлық мінездемесі.

Тоталитарлы таным сферасы. Тоталитарлық жүйе идеологиялық түрде бекітілген.

Тоталитаризм – адамның ойлау қабілетінің дамуына әсер еткен, оның нақты мақсаты, бүкіл қоғам мен жеке бас өмірін рационалдық түрде басқару. Сондықтан тоталитарлық жүйенің өмірлік күші – иеологияда. Иеология әлеуметтік – интерацияның нұсқауын орындайды.

Жалпы қоғам өмірінің идеологизациясы, теория көмегімен бағындыруға ұмтылуды жоспарлау, барлық экономикалық және әлеуметтік процестер тоталитарлық қоғамға қажетті. Ең алдымен, ол эсхотологиялық телсологиялық дамуындағы көзқарастағы қоғамның дамуындағы айырмашылық.

Құрамы бойынша тоталитарлық иеология революционалды. Ол адам мен қоғамның дамуына әсер еткен.

2. тоталитарлық иеология патерналистік рух арқылы енгізілген. Нацистік Германияда арнаулы заңы шығарылған, онда баршаны бірігушілік иеологиясымен жүрген.

Саяси түрлері. Логика тоталитарлық жүйесімен бірге қоғамның иеологиясы тоталитарлық политизациямен, гипертрофировалдық Үкімет аппартының дамуы және әлеуметтік организмге енумен толтырылады. Тоталитарлық саяси жүйенің ядросының орта саясаттық қозғалысын оның жаңа партия басында болып қатысуы. Мұндағы партиялар мемлекетпен бірлесіп, қоғамда партиялар шыншыл мемлекет құрайды.

3. саяси оппазиция мен әрбір ұйымның үкімет санкциясыз пайда болуына шек қояды. Тоталитарлық қоғамның саяси жүйесінің әлеуметтік аппараты, олар: милиция, әскер және т.б. жатады.

Соқыр сенім мен қорқыныш – тоталитарлық басқарудың бас ресурстары.

Әлеуметтік және экономикалық жүйелері. Тоталитаризмнің өзіне адекватты әлеуметтік структура құрайды.

Индивид тоталдық тәуелділікке түседі; олсыз азамзат өмір сүруге қабілетсіз, ол жұмыс мәні өмір сүру орталығы индивид өкімет алдында көмексіз болып, тоталдық контрольге енеді. Мұнда жаңа адамды тудыру мақсаты идеологияға берілу, үкіметке бағыну және жалпы жұмысты орындап, бағыну.

Идеология мен саясаттың қожалығы әлеуметтік сферада ғана емес, экономикада да орын алады. Ол шаруашылық өмір, әлеуметтік және нарықтық қарым – қатынас мемлекеттік монополия қоғамдық ресурстар жеке адамзатттан құралған.

Міндетті әдебиеттер:

1. Садыков Т.С., Кеңестік тоталитарлық саясат және Қазақстан қасіреті. Оқу құралы. – Алматы: Эверо. 2014

2. Тоталитаризм и посттоталитарное общество // Социально-политический журнал. 1998. №2, С. 158-166.

3. Абылхожин Ж.Б., Қозыбаев М.К., Татимов М.Б. Казахстанская трагедия. // Вопросы истории. – 1989.

4. Мұсағалиева А.С. РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабы – тарихи дерек көзі. // ҚарМУ хабаршысы, №1 (49), 2008 ж., Соныкі, Өскембаев Қ.С. Ә. Ермеков және ХХ ғ. басындағы ұлт зиялылары жайлы деректік мәліметтер. // Қарқаралы №2 (40). 2014 жыл. –Б. 41-48. т.б. (ескерту: осы ОӘҚ жасау барысында т.ғ.д., проф. А.С. Мұсағалиеваның «Қазақстандағы тоталитаризм» тақырыбына әр жылдары жазған мақалалары кеңінен пайдаланылды.

5. Верт Н. История Советского Государства. – М., 2002. – 544 с. –С.7.

6. Омарбеков Т. 20-30 жылдарындағы Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997.

7. Омарбеков Т. Ызғарлы жылдар іздері (Қазақстандағы интеллигенция өкілдеріне қарсы бағытталған қуғын-сүргіннің 1948-1953 жылдардағы үшінші толқыны туралы біз не білеміз?). // Ақиқат, 1993. №8. б. 58-62.

8. Омарбеков Т. И.В.Сталин өзі жайында. // Ақиқат, 1993. №8. б. 58-62.

9. Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы, 2001, 2002.

10. Рахшмир П.Ю. Новейшие концепции фашизма в буржуазной историографии запада. М., 1979.

11. Махат Д. Қазақстан тарихының өзекті мәселелері (ХХ ғасыр), Астана, 2001.

12. Тоталитаризм: что это такое? (Исследование зарубежных политологов) Ч. 1-2. М., 1993.

13. Загладин Н.В. Тоталитаризм и демократия: конфликт века. // Кентавр, 1992, №5-6.

14. Ингрицкий Ю.И. Концепции тоталитаризма: уроки многолетних дискусий на Западе. // История СССР – 1990. №6.

15. Джилас М. Лицо тоталитаризма. М., 1992.

16. Мазуров И. Фашизм как форма тоталитаризма. // Общественные науки и современность. 1993, №5.

17. Махат Д.А. Қазақ зиялыларының қасіреті. –Алматы, 2001.

18. Мирский Г. Ушел ли тоталитаризм вместе с двацатым веком? // Мировая экономика и международные отношения . -2002.-№1. С.40.

19. Масанов Н. Э. и др. Научное знание и мифотворчество в современной исто­риографии Казахстана / Н. Э. Масанов, Ж. Б. Абылхожин, И. В. Ерофеева. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 296 с.

20. Абжанов Х.М., Гуревич Л.Я. Интеллигенция Казахстана: история, теория, современность. А-Ата: Ғылым, 1992

21. Амреқұлов А.А., Масанов Н.Э. Қазақстан между прошлым и будущим.- А., 1994.

22. Әбжанов Х. Мәдени құрылыс ақтандақтары //Қазақ тарихы, 1993, № 3.

23. Григорьев В.К., Шакорев Ю. Фрагменты времени.- «О чем не говорили». - А., 1990

24. Гуревич Л. Тоталитаризм против интеллигенции. -А., 1992

25. Аяған Б.Ғ. Қазіргі Қазақстан тарихы: жоғары оқу орындарының тарихшы емес мамандықтарына арналған оқулық/ Б.Ғ.Аяған, Х.М.Әбжанов, Д.А.Махат; ҚР Білім және ғылым министрлігі Мемлекет тарихы ин-ты. -Раритет, 2010. – 429 б.

Қосымша әдебиет

26. Солженицын А.И. Архипелаг ГУЛАГ, т. 1. М.,: Центр «Новый мир». -1990.

27. Гозман Л., Эткинд А. От культа власти к культу людей. Психология политического сознания. «Енва» 1989, №7.

28. Голубаев А.В. Тоталитарный режим в СССР: теория, споры, реальность. // Преподавание истории в школе, 2001, №2.

29. Демократия и тоталитаризм. //Свободная мысль, 1991, №5.

30. Сахаров А.Н. Революционный тоталитаризм в нашей истории. // Коммунист, 1991, №5.

31. Шуман Ф. Россия после 1917 года. Четыре десятилетия советской политики. Вып. 1. М., 1959.

32. Омарбеков Т., Жумабеков Ж. Қасірет хаттары. // Ақиқат. – 1995. №5. б.46-49.

33. Омарбеков Т. Голошекиннің Сталинге хаты. // Қазақ тарихы. 1993 ж.

34. Төрехан Р. Концлагерь құрбандары кімдер? (Бұл туралы тізім алғаш рет жарияланып отыр) // Егемен Қазақстан. 2000 ж. – 23 тамыз.

35. Роберт Конквест. Жатва скорби. Реестр смерти. // Вопросы истории. 1990, №4.

36. Рысбеков Т., Қарабалин Ғ. Алаш ардақтыларын алғашқы айыптау. // Ақиқат, 2000. №8-9, -Б. 62-65.

37. Сәтпаев Қ. Сталинге хат. // Ақиқат. 1999. №4.

38. Турганбаев С.Т., Алимбаев Н.А. Некоторые вопросы историографии Казахстана. - Караганда, 1980.

39. Төлепбаев Б.А., Осипов В.П. Асырмай да жасырмай айтылар шындық. //Социалистік Қазақстан. 1984. 14 қаңтар.

40. Тәтімов М.Б. Ауылдағы демографиялық ахуал. -Алматы, 1990.

41. Тәтімов М.Б. Халықнама. Сан мен сана. -Алматы, 1992.

42. Ахметов Қ. Қазақстан мәдениетінің қилы тағдыры. – Алматы, 2002.

43. Голощекин геноцид: кім кінәлі? ВКП (б) Қазақ Өлкелік Комитетінің аштық жылынан кейін өткен пленумының стенограммасынан үзінді. // Егемен Қазақстан. 2001. 30 мамыр.

44. Дахшлейгер Г.Ф., Нурпеисов К. История крестьянства Советского Казахстана. -Алма-Ата, 1985.

45. Ижанов З. «Бандылар» 1921-1931 жылдардағы қазақ даласында бой көрсеткен қарулы топтардың бәрі басбұзар қарақшылар ма еді. // Егемен Қазақстан, 2001. 30 мамыр. б.5.

46. Қозыбаев М., Абылхожин Ж.Б. Алдажұманов К.С. Коллективизация в Казахстане трагедия крестьянства. -Алма-Ата, 1992.

47. Қазбек М., Маймақов Ғ. Құпия кеңестер. -Алматы, 1999.

48. Козыбаев М.К. История и современность. -Алма-Ата, 1991.

49. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. -Алматы, 1992.

50. Қазақ қалай аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары). -Алматы, 1991.

51. Қасқабасов С. «Ақ жол» туралы үш құжат. // Ақиқат. 1993. №1. -Б. 89-92.

52. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағлымы не дейді? -Алматы, 1992.

53. Тоталитаризм, авторитаризм и демократия в глобальном контексте. //Латинская Америка, 1990, №№ 1-3.

54. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. - М, 1994.

55. Григорьев В.К. Противостояние (большевики и непролетарские партии в Казахстане в 1917-1920 гг. Алматы, 1989.

56. Голод в Казахской степи. -Алматы, 1991.

57. История Казахстана: белые пятна (сост. Абылхожин Ж.Б., сборник статей). Алматы, 1991.

58. Кунаев Д.А. О моем времени. -Алматы, 1992.

59. Назарбаев Н.А. «Казахстан – 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев». Послание Президента страны народу Казахстана. -Алматы, 1997.

60. Новейшая история Казахстана: сборник документов и материалов. Т.1. (1917-1939 гг.). Алматы, 1998.

61. О прошлом для будущего. -Алматы, 1990.

62. Рыскулов Т. Избранные труды. -Алматы, 1935.

63. Тынышпаев М. История казахского народа. -Алматы, 1993.

64. Шаймуханов Д.А. Карлаг. -Караганда, 1995.

65. ЧокаевМ. Туркестан под властью Советов. Алматы, 1992.

66. Садыков Т.С., Кеңестік тоталитарлық саясат және Қазақстан қасіреті. Оқу құралы. – Алматы: Эверо. 2014.

67. Козыбаев М.К. История и современность. - Алматы, 1991.

68. Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі (Замана асуы). 1-кітап. - Алматы, 1998.

69. Голод в Казахской степи. Сб. документов. - Алма-Ата, 1991.

Электрондық оқулықтар мен оқу құралдары тізімі:

1.Өскембаев Қ.С. Қазақстан тарихы (ХVІІІ-ХІХ ғғ. басы). Электрондық оқулық. ҚР Әділет министрлігінің. Зияткерлік меншік құқығы тізімдегі. № 1510 (2013 жыл 12 қараша).

2. Өскембаев Қ.С. Қазақстанның жаңа заман тарихы 050114-История. Срок обучения 4 года, каз. отделение. Авторский договор №1917 от 26 июня 2009 г.

3. Өскембаев Қ.С. Қазақстан тарихы (1917-1991 жылдар). Электрондық оқулық. ҚР Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқығы тізімдегі. № 1511 (2013 жыл 12 қараша).

Интернет көздері:

1.История Казахстана. // http://ru.wikipedia.org/wiki

2. История Казахстана. // http://www.encyclopedia.kz/wiki/

3. История Казахстана, Информация об истории Казахского народа. Исторический очерк о 4. Казахстане. // http://www.kazakhstan.orexca.com/rus/kazakhstan_history.shtml

5. Культура Казахстана 19 века. // http://www.panasia.ru/main/kazakhstan/culture/1.html

Дәріс тақырыбы №3-4. 1917 жыл Қазан төңкерісі және В.И. Ленин

1. Ленин және большевизм: «Апрель тезистерінен» Қазан декреттеріне дейін.

2. Большевиктік және басқа да саяси партиялар. Әскери-пролетарлық диктатура.

3. Заңдық актілер – саяси репрессиялар тарихының дерек көзі