Церезин
(Ceresinum)
-
тазартылган озокерит. Аморфты
түссіз,
капы, сынгыш масса, балку температурасы
68-72°С.
Негіздерді
тьныздагыш ретінде
колданьшады.
Жасанды
вазелин
(Vaselinum artificials
-
запардың
сандык
кұрамы эр
түрлі
болатын
қатты
жэне
сұйык
парафин, церезин немесе озакерит жэне
петролат
балқымасы. Көбінесе
1
бөлік
катты парафин мен 4
бөлік
вазелин майының
балқымасы.
Вазелин
майының кемшілігі: оның
сактау
кезінде синерезиске
бейімділігі, бірақ
церезин немесе
озакериттің
балкымалары оңдай
кемшіліктен айырьшган.
4.
Силиконды
негіздер
-
полиоргансшюксандарды вазелинмен,
парафинмен, церезинмен, өсімдік жэне
жануар майларымен балкьггылып алынады.
Эсилон-4 жэне эсилон-5
-
полиоргансилоксанды сұйыктыктар
силиконды
негіздердің міндетгі құрамдарының
бірі.
Силиконды сұйыктыктарды
аэросилмен
немесе баска
толықтьгогъиіггармсн қоюландыру
жолымен негізді алуға
болады.
Қолдануга эсилон
-
аэросилді негіз зерттелініи үсьшылды,
ол
84
бөлік
эсилон-5 жэне 16
бөлік аэросилден тұрады. Бүл тұткырлығы
жоғары, түссіз сілітпе. Негіз аллергиялык
жэне тітіркендіргіш
эсер
көрсетпейді, нейтрачды
немесе
элсіз кьгшқьілды ортасы терінің рН
мәніне (рН
5,0-7,0)
жуық, химиялық инертті, физикалық
түракпл, ұзақ сактау кезінде қабаттанып
немесе
қьгшқылданьш кетпейді.
Гидрофильді
негіздердің сумен шексіз араласуы
мен суда
еруі бұл негіздердің өзіне тэн ерекшелігі
больш
табылады.
Гндрофильді негізге дэрілік заттың
сулы ерітіндісін енгізуге мүмкіндік
береді
жэне
жагар майдың жогары резорбциясын
кдмтамасыз етеді. Олардың кейбіреулері
теріде серпімді
пленка
түзеді. Гидрофильді негіздер майлы із
калдырмайды және тері мен киімдерден
оңай жуылады.
Гидрофильді
негіздердің кемшілігі: микробты
контаминацияга түраксыз.
Гидрофильді
негіздер тобына: жоғарғы
молекулалы кемірсулар және акуыздар
сілітпелері, синтетикалық ЖМҚ,
бейорганикалық
заттар, фитостеринді
негіздер кіреді.
1.
Жоғары
молекулалы
көмірсулар
жэне акуыздар
сілітпелері Крахмал,
целлюлоза
эфирлері,
желатин, коллаген
жогаргы
молекулалы көмірсулар
жэне акуыздар
сілітпелерінің
алу
көздері
болып табылады.
Бүл
топтың негізін қалаушысы
- крахмал
сілітпесі. Крахмал-глицеринді сілітпе
немесе глицерин жагар майы
(Unquentum Glycerini)
МФ
IX жазылымы
бойынша 7%
крахмалдың глицериндегі ерітіндісі.
Кілегей кабатта жеңіл таралатын, түссіз,
мөлдір, біртекті тұткыр
масса.
Ертеректе көз
жагар майын дайындау
ушін жиі колданылган.
Глицерин жагар майының
түрактылығының төмендігіне
жэне синерезиске
бейімдшігіне байланысты
дәріхана тәжірибесінде қолданылмайды.
Кемшіліктері:
сұйық дэрілік затгармен нашар арапасады,
теріге нашар сіңеді,
сондыктан
резорбтивті жағар
майлар
технологиясында колдану тиімсіз,
терінің
газ жэне
жылу алмасуын бұзады, кейбір жағдайларда
вазелин
аллергиялық, сенсибилизацияльгқ
эсер
көрсетеді, қиын жуъшады.
Вазелин
(Vaselinum)
фармацевтік
іс-тәжірибеге
1876
жылы енгізілген. Вазелин
өзінің құндьшьігын
осы
уақытқа дейін жогалтпаған.
Ол атом саны С17
-
С35 болатьгн
катты жэне сүйық көмірсутектер коспасы.
Бұл тутқыр, мөлдір, сырткы көрінісі
бойынша
ак түсті
(Vaselinum album)
немесе
сары түсті
(Vaselinum flavum)
жіп тэрізді созылмалы біртекті
масса.
Вазелиннің бул екі сорты тең бағалы.
Қандай мүлайдан апынуына
байланысты вазелиннің
балку температурасы 37° пен
50°С аралығьтда ауьггқиды. Вазелин
суда
ерімейді,
этанолда аз
ериді,
хлороформда, эфирде
ериді, балауыз
жэне майлармен (майсана майынан баскасы)
барлык катынаста араласады. МФ X
басылымьша сэйкес, егер рецепте
негіз көрсетілмесе, онда
вазелин колданьшады.
Бірақ көптеген
дерматологгар
вазелинді
тек
cay теріге
колдану керек
екенін анықтады. Себебі, науқастарда
жоғары сезімталдық
бай калган.
Вазелин
тері
жэне
кілегей кэбаттарына сіңбейді жэне
дэрілік заттың толық босап шығуъш
баяулатады,
сондыктан оны
терінің беткі қабатына эсер
ететін
жагар майлар
негізі ретінде колданган тиімді.
Вазелиннің
кемшіліктері: терінің
физиологиялык кызметтерін (жылу-,
газ- жэне ылгалды алмасуын)
бұзады, тері, шаш
жэне
киімдерден жуьшуы қиьш, кейбір жағдайларда
сенсибилизацияльік және аллергиялық
эсер көрсетеді.
Петролат
(Petrolatum)
киын
еритін
вазелин аналога. Балку температурасы
60°С. Сондыктан оны жагар майлар
негізін тығыздағыш ретінде
пайдаланады.
Қатты
парафин
(Paraffinum
solidum)
-
шекті
жоғарғы молекулалық көмірсутектердің
қоспасы.
Балку температурасы
50-57°С, ақ түсті, кристалды, ұстаганда
майлы масса.
Жұмсақ негіздерді тығьгздаушы жэне
коршаған ортаньщ жоғарғы
температурасы мен ыстык
климатты жагдайларда
жагар
майлардың балқып кетуін болдырмайды.
Вазелин
майы немесе
суііык
парафин
(Oleum Vaselini seu Paraffinum liquidum).
Ол
вазелин аналога.
Түссіз
майлы
сұйықтық, негізге суспензиялық эдіспен
енгізілетін дэрілік
заттарды
майдалауды жеңілдету үшін қоспа ретінде
колданьшады.
Озокерит
(Ozoceritum)
-
қоңыр
немесе кара
түсті, мүлай иісі
бар, балауыз
тәрізді табиғи
минерал.
Жоғаргы молекулалык парафннді
көмірсутектер,
шайырлар мен
күкірттен тұратын, қоспа
болып табылады. Балку температурасы
50-65°С. Негізді тыгыздағыш ретіңде
колданьшады.Гидрофильді иегіздер
белсенділігінек
20
ecs
аріық. ІІЭО
400
(сыггпелердіь нег.згі
компонент!) дегидрлеуші
эффектісі полимердің сумен сутекті
байланыстар
аркылы комплексті
қосьшыс түзілуімен түсіндіріледі. Бүл
негіздердің артықшылықгары:
суда
жақсы ериді,
сондыктан
дәрілік затты оңай босатады;
микробтық
бұзылуға үшырамайды кү_рамындағы
гидроксил
(ОН)
тобына байланысты
бактерицидтік әсері
бар;
теріден
жэне киімнен оңай жуылады;
жарыктың,
температураның жэне ьшгалдьщ эсеріне
теракты;
осмостық
белеенділікке
ие.
Кемшіліктері:
кілегей
кабаггарды майсыздандырады;
тітіркендіргіш,
күйдіргіш эсері
бар;
күміс
түдцарымен, корғасын тұздарымен,
салицил кышқылымен, бромидтермен,
йодидтермен, резорцинмен, фенолмен
сьгйьімсьгз.
3.
Балшыкты
минерал
сілітпелері (бейорганикалық
заттар).
Олар
ачюмосиликаттардың
(S'02-A1203
-Н20)
бентонитті балшьік сілбілері, ашоминий
орнын
Na,
К,
Fe, Mg
бссуы мүмкін.
Бентонитті
сілітпелер теріге жеңіл жагылады, бірақ
тез
кеуіп кетеді. Оның кеуіп кетуін болдырмау
ушін
бентонит
гі сілітпенің күрагугына
10% дейін
глицерин
енгізеді. Белгілі бентошпті негіз.ггің
қурамы:
13-20% беіггочит,
10% глицерин. 10-11%
су.
Бентонитті негіздер жогоры химичлық
инерттілігімен, эмульгирлеуші қасиетімен,
теріиің экссуцаттары мен жағымсыз
иісті жоюмея ерекшеленеді. Еентониттің
суды
кссканда сіпбіге айналу қабілеті,
отарды ул~ақ
жэне таблетка
түріцце кү-рғақ коні^ентраттар дайындау
үшін кслданады. Кснцеігграттар түрінде
оларды
тасымалдау мен сактау қолайлы.
Жагар май
негізін алу үшін үлтақ немссе таблеткага
есептелінген судың мөлшерін қосып
араластьфады.
А.Г.
Кутателадзе Грузияның жергілікті
беіггонитгерін зерттей
отырып, гидрофильді
негіз ретінде мантмориллониттің
1%
коллоидіы
патрий
түзын үсынды. Бул негіз эдебиетгерге
«Асканкол» атымен кірген.
З.А.
Назарова,
A.M.
Ходжаева, М.А. Уманский Өзбекстанның
бентонитті балшыктарының кейбір
үлгілерін зертгеген. Бүл авторлармен
жагар
май
үшін кұрамы: бентониттен
20-25
бөлік,
глицериннен - 10
бөлік, тазартылган
судан 65-70
бөлік тұратын гидрофильді негіз
өндірілген.
Артыкшылықтары:
жагар
май-концентрат
—
дәрілік заттың бентонитпен қоспасын
дайындайды
және
ex tempore
су косады.
Кемшіліктері:
тез
кебеді,
сондыктан глицерин косады;
стерильдеуді
кажет
етеді.
Жағар
май
негізі ретінде
целлюлоза
эфирінен метилцеллюлоза (МЦ) және
натрий-карбоксиметилцеллюлоза
(NaKMlI)
қолданылады. Көбіне МЦ 5-7%
сулы ерітінділері
колданылады, олар
тұгқыр, кұрыльгмдық сілітпе. МЦ ерітіндісі
кеігкенде теріде тығыз
пленка
түзеді,
осы
касиеті қорғаныс жағар
майлар
технологиясында
колданылады.
Кейде
метилцеллюлоза сілітпесінің
кебуін бәсендету үшін оньщ қүрамына
глицерин
косады. Осындай негіздің кұрамы:
6
бөлік МЦ,
20
белік
глицерин, 74
бөлік тазартылган
су.
Негіз сақгау кезінде тұракты, ортасы
нейтралды, түссіз эластикалық сілітпе.
NaKMU,
сілітпелерінің липофильді негіздерге
Караганда
жоғары осмостық белсенділігі
бар
екені аньікталған, осыған орай жарадан
бөлінетін сұіапоъіктарды сіңіріп, оны
тазалайдьі жэне
некрозды
массаларды тартып алуына мүмкіидік
туғызады. Үсьшылған негіз кұрамы:
4,5
бөлік
-
NaKMU,, 1,5
бөлік
-
ПВП,
10
бөлік
- глицерин, 5
бөлік
-
пропиленгликоль,
0,025
бөлік -
нипагин,
100
бөлікке дейін су, жү_мсақ
жэне
ұзак
осмостьщ эсері
натрий хлоридінің
10%
ерітііщісінен
10
есе жоғары, ірінді жараларды емдеу
үіпін кеңінен қолданыладьі.
Желатин
сілітпесі
-
желатин-глицеринді негіз ретінде
колданылады, ол 1-3%
желатиннен,
10-30%
глицериннен жэне
70-80% тазартылган
судан тұрады. Мөлдір, ашық сары түсті,
жараға оңай жагьшатын сілітпе, оны тері
желімі деп атайды. Тьпыздығы мен
серпімділігі желатиннің сандық мөлшеріне
байланысты.
Желатинді негіздер қорғаныс жағар
майларьш дайындау
үшін
колданылады
және теріде кататын серпімді
пленка
түзеді. Теріге балқытылған түрде жағады.
Желатинді негіздердің кемшілігі
синеререзиске қабілетті жэне
микробтык
контаминацияға тұрактылыгы төмен.
Негіз
ретінде коллагенді
сілітпелерді
іс-тәжірибеге енгізу
бойынша үлкен
жұмыстар жүргізілген.
Коллаген
(Collagenum)
-
ірі
кара
малдың терісінен сілтілі
-
тудды өндеу
аркылы
алынатын ак уыз.
Баска
негіздерге Караганда
коллагеннің
емдік жэне
регенерациялаушы
әсері
бар. Коллаген ұнтагы
2-5?/о концентрацияда
суда
ісіну арқылы түтқыр түссіз сшітпе
түзеді жэне
осы
сілітпе
жагар май
негізі ретінде қолданьшады.
2.
Синтетикалық (жасанды) жоғары
молекулалы
косыластар арасында
полготиленоксидтер (ПЭО), полиэтиленгликольдер
(ПЭГ) колданьшады.
ПЭО
молекулалық салмақғы
200
ден 6000-ға дейін, консистенциясы сұйыктан
қатты аралыкта шығарьшады. ПЭО АҚШ-та
«Карбовакс», Францияда «Скурол»,
ФРГ
«Постенал», ТМД
ПЭО,
ПЭГ атауларымен шығарылады.
ПЭО суда
жақсы ериді, спиртте,
хлороформда, бензолда
жаксы ериді,
эфирде
ерімейді. Негіз ретінде қатты жэне
сұйық
ПЭО балқымалары
колданьшады: 1)
ПЭО^ЮО
- 60
бөлік
жэне
ПЭО-4000
-40
бөлік;
2)
ПЭО-400
- 70
бөлік
жэне
ПЭО-1500
- 30
бөлік. Осмостық белсенділігі
бойынша ПЭО
сілітпелері
10% натрий
хлориді ерітіндісінің
