Сауаттылыққа оқыту әдістемесінің лингвистикалық негіздері

Сауатты окыту негізінде тек кана психикалык кезеңі гана емес кімде кім сауатты жазуга уйреніп коймай сонымен коса спецификалык тілдіде уйренді.Жалпы айтқан кезде сауатты жазу кезінде жүзеге асырылады,егер әдістеме лингвистикалық заңның тіліне бағынса,сонымен қоса қазақ тілді фонетикасымен графикасы сәйкестенеді

Солардын негізгілерін қарастырайық,қазақ тілді хаттама дыбыстық болып табылады.Негізгі дыбыстық ырғақтың құрамына әріп және сөз құрамы кіреді.Сонымен «конь» сөзінде «к» және «о» дыбысы ұқсас әріптермен байланысады,»к» және «о» жіңішке дауыссыз «н» екідыбыстық «н»,»ь».

Дыбыстық тіл - бұл қолданыстағы сөз,тілдік органдармен байланысады.Фонетикалық дыбыстың мүшесі бұл буынның жартысы,қысқартылған,бөлінбейтін дыбыстардың бірлігі,бірде артикуляциялық жаттығуда қолданылады.

Ырғақ бұл дыбыстық бірлігінің тілдік системасы.Берілген тілдің сөздік түрдің және берілген тілді бр және бірнеше дыбыстың оның аллофоны болып табылады.б

Сөйлемде «мьлако» «о» ырғақ болып есептелінеді. «ь», «а», «о»аллофон ретінде есептелінеді.

Ырғақ күшті және әлсіз болады.Күшті ырғақ қатты айтылғанда байқалады,яғни ол жоғарғы интонацияда байқалады.Дауысты дыбыс «ң» қатты позициясы «воды» ы дыбысына екпін түседі.Одан басқа «э» «мал-м ал» сөздің ортасында дауыссыздың алдында «банкь- бан кь»

Әлсіз ырғақ,әлсіз ырғақ айтылғанда байқалады.Дауыссыз дыбыстарға жеңіл позиция екпінсіз. «вада».Қатаң үндіге жуан жіңішке дауыссыздарға барлық позиция әлсіз болып табылады,тек санаулы ғана.

Әлсіз ырғақ күшті сөзінің нұсқасы болып табылады.Қатты және әлсіз ырғақтың тізбектелуі ырғақтық қатар түзеді. «вьдавос» осы сөзде дауысты «о» катты дыбыстың екпінінде,ал екпінсіз әлсіз позицияда ырғақтық қатар «о», «а», «ь». «труды», «трут», «труд иць» сөзінде «д» дауыссызы ырғақтық қатар түзеді. «д», «т», «д».

Ырғақ тілдік және дыбыстық айтылуда қалыптасады.(аллофон)-дауысты және дауыссыз.

Дауысты дыбыстар олар ,гортанида байланысады.оларды айту кезінде ауа кедергіге ұшырамайды.Казак тілінде 12 дауысты дыбыс бар.Дауыссыз дыбыстар ,олар ауыз арқылы дауыс пен жаңғырықтың көмегімен байланысуын айтамыз.(тек жаңғырық ғана),буын байланыстырушы болып табылмайды.Олардың айтылуы кезінде ауадан шыққан дыбыс кедергіге ұшырайды.Дауыссыз дыбыстардың саны әлі ырғақтық шкаламен байланыспаған.Мектептік оқыту кезінде олардың саны 28.

Сонымен дауыссыз дыбыстар келесі параметрлер бойынша байланысады.дыбыспен жаңғырықтың көмегімен;жаңғырық (қатаң және үнді)- «б», «ф», «п», «в» және т.б.ұян-«р», «л», «м», «н».келесі байланыстар бойынша взырвные-«б», «п», «д», «т», «г», «к»,щелевые-«в», «ф», «с», «з», «ш», «ж», «щ», «х», «й»,діріл-«р»,аффрикатты-«ц», «ч»,смычно проходные-«м», «н», «л»,еріндік-«б», «п», «м» және тілдік-«д», «т», «г» және т.б.жуан мен жіңішке бойынша «б», «б» «п», «п» және т.б.таңдайдың көмегімен мұрындық-«м», «н» және ауыздық-«б» және «п».

Дыбыстар жазбаша әріптермен байланысады.Мысалы «а» дыбысы мяч сөзінде я әріпімен,ал рак сөзінде а әріпін білдіреді.

Жаңа орыс тілінде 10 дауысты ,21дауыссыз және 2дыбыс білдірмейтін әріп бар.

Әріптің жазылуында төрт түрлі орын қолданылады,таңбалы және қолмен жазылатын,әрқайсысы жазылған және таңбамен блады.Таңбамен қолмен жазылған әріптердің бірімен айырмашылығы лексика –синтаксистикалық түсінікте.

Жалпы алғанда әріптер дауысты болып бөлінеді.нейотованные,олар жуан дауыссыздың мағынасын білдіреді (а,о,у,э,ы),және йотовонные,қолданыстағы жіңішке болып байланысады.(я;е,и,е,ю,)дауыссыз косарлы жуан-жіңішке (15пар)-б,в,г,д,з,н,л,м,н,м,н,м,р,с,т,ф, жане косарлы емес жуанды білдіреді.ж,ш,ц,косарлы емес жіңішке-ч,щ.аріп негізгі турлаулы магынасын білдіреді.аріп окудагы негізгі белгілерін баска созде.Баска созді окуда сайкес келеді.сад-сады спилитъ негізгі турлаулы белгілер аріпті жане созді окуда жане де одан болектеніп турады.вода стилъ.аріптердің айтылуында негізгі белгілерін графикалык ерекшелерімен сайкестенеді.турлаулы магынасы орфографияиялык ережеге суйенеді.ар турлі бірдей дыбыстарды білдіреді.мумкін,(вод)жане(вот)-дыбыс (т)бір аріптен екі дыбыс білдіруі мумкін.аріптер я,е,е,ю дауыстыдан кейін-(майа),сөз басында-(йаблькь)бөлінетін белгілерден кейін-(л йот).

Әріп дыбыс білдірмеуі мүмкін,бұларға ъ,ь жатады.

Қағаз бетінде ұқсас жуан және жіңішке дауыссыз,сонымен келесі дауысты әріптер бір бірімен байланысқан бір жағынан дауыссыз дыбыстың ырғағы келесі жазылудағы дауысты дыбыстардан анықталады.

Сондай кейіпте хаттың бірінде және орыс тілінің оқылуында,бөлек әріптер емес,ол буын болып табылады.Орыс графикасының буындық нысаны,екі бірдей жуан және дауыссыз жіңішке дыбыстың мағынасында пайдаланады.Дауыссыз дыбыстың бір қатары ұқсас қатаң және үнді дауыссыз,екі қатар дауыссыз дыбысты білдіреді.б- п,в –ф және т.б.

Дыбыстық аналитикалық синтетикалық әдісті сауатты оқыту б.з 60 жылдары ашылды.Бұл (әдіс кәзіргімен салыстырғанда бұрыннан бар әдіс;әріптік буындау,буындау бүтін сөздер және т.б).Бұрыннан айтылғандай орыс тілді хаттама көбінесе толық және келесі фонетикалық мінездемемен анықталады.

Фонетикалық қабылдаудың дамуы,ойды жинақтаудың анализымен синтезі,бұл әдіс балаларды оқуға,жазуға бағытталған,ойды және тілді дамытуға көп ықпал етеді.

Аналитикалық синтетикалық принциптің негізгі әдісі балалардың интелектісінің дұрыс қалыптасуын қадағалайды.

Дәл қазіргі уақытта бұл әдіс жан жаққа таралған болып табылады.

Қазіргі ғалымдардың тәжірибелік кезеңдеріне В.Горецкии,В.А.Кирюшкин,А.Ф.Шанько кіреді

Аналитикалық синтетикалық әдістің негізгісіне келесілер кіреді.

В)Ақыл ойы артта қалған оқушылардың б-4 тілінде үнемі мына дыбыстырдың бұзылысы болады.(ш),(ж),(щ),(р),(л),(ч) бұл дыбыстырды үйренуге біраз уақыт жұмсалады.Бұл бұзылыстырды дыбыстырдың сабақ барысында артикуляциялық жаттығулар арқылы балаларды дыбыстар ьен әріптердің тура қолданылуын үйрету логопедке жүктеледі.Ақыл есі артта қалғандардың тілі дыбыс шығаруда әлсіздеу;балалар дауыссыз дыбысты шығаруда акустикалық артикуляциялық белгілерін шатастырады.

Г)Сөйлеу барысында дыбыстардың қолданылуы арнайы мектептердегі бұл факторлар текқана 3дыбысқа қатысты ф,щ,э әріптері.Бұның дұрыс айтылуына қарамастан олар оқу барысында соңғы этапта жәнеде сөйлеу барысында сирек қолданылады.

2)Буындардың оқытылудағы жаттығулар а-у,у-а,а-н,у-м екі әріптік буындардың тікелей басымдылығын көрсетеді.Буындардың құрылымын дыбыстарды қоюда буындарда өзгеріске ұшырап буын құрамын өзгертеді. Берілген буын бір дыбыстың екінші дыбысқа бірігуі негізін құрайды.Дауыссыз дыбыс өзінен кейінгі дауысты дыбыстың әсерінен айтылады немесе дауысты дыбыстың алдыңғы дыбысты қайта өңдейді.Ақыл есі артта қалғандарға негізгі қиындық бұл дайындық кезеңіндегі буындардың буын құрылымының алдында пайда болады.Үйрету процесі кезінде солдан оңға қарай өңдеу әріптер мен дыбыстарға қатысты.Синтагматикалық байланыс кезінде буындар құрылымын үйрету ары қарай қиындай түседі(ссгс) солай және сол күрделі буындардың пазициялық жүйесімен дауыссыз дыбыстардың басында және соңында келуі.Арнайы мектептен қарапайым мектептің айырмашылығы әрбір буында өз бетінше фонетикалық бірлік ретінде оқытылады сондықтан буын құрылымында күнделікті қиындықтар кездеседі

3)Қазақ тіліндегі фонетикалық принциптері базасындағы негізгі ести отырып жазуды үйрету,графигі шығады мағынасын әріп берілген негізгі дыбыстың ретімен бастапқы осының нәтижесін зерттиді.

4)Әліппеге дейінгі кезеңнің басты мақсаты:оқушыларды оқу мен жазудың алғашқы,ұарапайым дағдыларын игеруге дайындау;білім алуға деген ынтасын ояту және сөилеу тілі дамуындағы ерекшеліктерін анықтау,есту және көру дағдыларын дамыту;дыбыстарды дұрыс айтуға және ажырата білуге үйрету;кеңістікті,уақытты бағдарлауға үйрету;қолдың бұлшық еттерін шынықтыру,қимыл қозғалысын дамыту,ауыз екі сөйлеу тілін жетілдіру.Оқыту жұмысы қоршаған ортадағы заттармен,құбылыстармен таныстыру,дидактикалық ойындар сипатындағы жаттығулар жүргізу арқылы өтеді.

5)Логопедиялық оилаудың бұзылысы.Психикалық процестің баяу өтуі қабылдауда оқушылар тәжірибесін ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмайды.Әр фонетикалық оқытылуы сол типте осылардың барі қалыптасып интелектісі бар оқушыларға арналған.Ақыл есі арта қалған оқушылар көп уақытты керек етеді осы материалды игеруді бекітеді.Мектеп праграмасын меңгеруді көп уақытты керек етеді.Соны ары қарай дамыту үшін буынға бөліп оқытуды буынды структурамен танысып үш немесе оданда көп дауысты келесі жылға қалдырады.

6)Аналитика смнтетикалық методотпен элементерін буынга бөлу әдісі.Қолайлы жағдайда мақсат құруда буындарды қабылдау және тану.Буынға бөлу әдісінің элементерді енгізгенде сауаттылыққа үйрету есте сақтау процесін қозғалысқа әкеледі.Ақыл есі артта қалған балалар осы мамандықпен бір жағынан буын структурасының механизмнің қалыптасуын ескереді,екіншіден үнемі буынға бөлу карточламен немесе ойын түрінде балша берілген тапсырмалар мен жұмыс істеу есте қалуына көмектеседі.

7)Сенсорлы жәнеиинтелектуалды,тілінде кемістігі бар балаларды оқыту.

Ақыл есі артта қалғадарды оқуынды ең алымен оның көріп қабылдауын, саусақ қол маторикасын,тілінде кемістікке, қарапайым мәтіндегі қателіктеріне , назар аударуына, есіне мән беру керек.

8) Ақыл есі артта қалған балалллардың әртүрлі мывсалдармен және ойын түріндегі мысалдары анализ және синтез арқылы қадағалау.

Қиындау келген логикалық тапсырмалар тағы дәл осындай,анализ жіне синтезді талап етеді, қосымша берілген тапсырмаларды, талап қоюды талап етееді.

Бұл мақсатта қарату және ойын түріндегі тапсырмалар қолданылады.

Әріптерді жақсы есте сақтау үшін сурет түрінде берілген альфабит қолданыларды. Сурет ол әріпті былай бейнелеуі керек жәнеисол сурет сол әріптер басталуы керек. Бұл әдісте балаларға әріпті жаттау оңай болады.

Дыбыстық аналитикалық синтетикалық әдісті сауатты оқыту б.з. 60 жылдары ашылды. Құл әдіс (Қазіргімен салыстырғанда бұрынан бар әдіс:әріптік буындау, буындау бүтін сөздер және т.б) Бұрынан айтылғандай орыс тілді қайталама көбінесе толық және келесә фонетикалық және фонетикалық мәнездемемен анықталады.

Фонематикалық қабылдаудың дамуы, ойды жинақтаудың анализімен синтезі бұл әдіс балаларды оқуға, жазуға бағытталған, ойды және тілді дамытуға көп ықпал етеді.

Аналитикалық синтетикалық принциптің негізгі әдісі балалардың интелектісінің дұрыс қалыптасуын қадағалайды.Дәл қазіргі уақытта бұл әдіс жан жаққа таралған болып табылады.

Қазіргі ғалымдардың тәжірибелік кезеңдеріне В.Г. ГОрецкий, В.А Кирюшкин, А.Ф Шалько кіреді.

Аналитикалық синтетикалық негіздің әдісіне келесілер кіреді.

1. Тілді үйрету дыбыстан басталады,яғни ол қандайда бір әріптен бастау алу керек.Дауыс шынайы дыбыспен ерекшеленеді, яғни кез келген дыбыстың қосылуын анықтайды.

2. Көп уақыттың жұмыссыз нәтижесінде анализ бен синтездің байланысуы пайда болады. Ғалымдар сөйлемді сөзге, ал сөздерді буындарға бөліп қарастырады, дыбысты шығарып және қайтадан буындарға қысады, оны сөзбен толықтырып, сөйлем қылып шығарады.

3. Дыбысты әріпті дұрыс оқыту көбінесе тілдік оқытумен анықталады.

4. Оқу мен жазу буыннан алынады, дәл орыс графикасының буындық принципіи ретінде негізгі буындық структура буын болып табылады.Ең бірінші кезеңде оқушылар оқуға және жазуға үйренеді.

5. Буындық структура көбінесе оқығанға ыңғайылы болып келеді, сонымен көбінесе сөздерд қолданылады.Буындар баланың есінде мынадай ретпен қалыптасады. Г дауыстылары С, Г дауыссыз, дауысты (ма), СГС (кот, кит) ССГС (Стол, степь), СГССС (мост, серп), ГС (ум), СССГ ( строи иьт) Барлық буындық стуктуралар, тікелей базалық буында оқытылады.

6. Жазбаша және ауызша оқыту параллельді жүреді. Таңбалық әріппен танысқан оқушылар, оны жазбаша түрде оқып үйренеді.

7. Барлық дыбыстар мен әріптерді оқу, сонымен буындық структура. Әріпке дейін және әріптік кезеңде шақталады, сосын жылдық оқудың соңында алғаш бар білім өз деңгейін көрсетеді.

8. Сауатты оқу , өз кезеңінде тәрбиелік және дамытушылыққа үйркетеді. Ол сәйкеес системалық жаттығулармен қамтамасыз етеді, қоршаған орта және оның анализі мен сөздік талдаумен қабылдап түсінумен шартталған.

9. Акыл есі кем балалар орыс тілінің жүйесін фонетикалық заң мөлшері бейнеленген талдау болжамдау аналитикалық синтетикалық әдіс.

129-143бет