Коммуникативтік дағдыларды оқу орындарында үйрету, студенттердің науқаспен арақатынасы

Дәрігердің коммуникативтік білгерлігі және қарым-қатынас жасау дағдылары ерекше дайындықты, ұзақ уақыт меңгеруді қажет етеді. Дәрігердің бұл касиетінің маңыздылығын және қажеттілігін ескере отырып, студенттің коммуникативтік және деонтологиялық тәрбиесіне оқу орнынан бастап, әсіресе клиникалық тәжірибе алу кезінде клиникалық кафедраларда, ерекше назар аудару қажет.

Студенттердің және медицина қызметкерлерінің этикалық және деонтологиялык тәрбиесі оның дәрігер жұмысын атқаруда қажеттілігіне негізделеді. Яғни, дәрігер мен медицина қызметкерлері бұл принциптерді біліп, меңгермей, өзін-өзі арнайы дайындап, тәрбиелемей, дәрігерлік және адамгершілік қасиеттерін дамытьш, өсірмей, ауру адаммен қатынасуы, емдеуі және оның тиімді нәтижесіне жетуі мұмкін емес болады, сондықтан ол өз қызметін нәтижелі атқара алмайды. Дәрігердің мейірімділігі, ауру адамның уайымына ортақтасу және тағы да басқа касиеттері оның ішкі дүниесіне негізделіп, іс-әрекеттері арқылы айқындалады. Адамның бұндай қасиеттерін дамытып, қалыптастыру өте қиын және ұзақ іс. Адам тұлғасы кажеттілік негізінде туындаған, бұндай үғымдарды жаттап алу мүмкін емес, олар тек жеке тұлғаның өз әрекеттерін сарапқа салу, ойланып, түсінуі аркылы ғана калыптасады. Ол адам өз-өзін тәрбиелеу негізінде ғана жүзеге асады.

Дәрігерлікке талаптанған адам мейірімділік, уайымға ортақтасу, қайырымдылық қасиеттерін өз басына дамытуға мақсат қойып, мамандылығын атқаруды өте маңызды өнегелілік, қажетті кабілет деп біліп түсінуі керек. Ол үшін дәрігер басқаларға жалпы аль­труисттік көзқараста болып, үнемі өзінің ойын, жүріс тұрысын, іс- әрекетін бақылап, сынап, бағалап отыруы қажет.

Дәрігердің этикалы-деонтологиялық ұғымдары, өнегелілік бейнесі күнделікті жұмысында науқас адамдармен, әріптестерімен қатынасу арқылы айқындалады. Осы негізде дәрігер мен науқас адамның арасында қажетті сенімділік қарым-қатынас құруы мүмкін болады.

Мұнда дәрігердің тәртібі, жүріс-тұрысы өте маңызды орын алады: әдептілігі, адамды тындай білуі, оның ойын тиісті арнаға бағыттауы, сеніміне кіруі, т.б. Сондықтан, дәрігер мамандығы одан артистік, педагогтік және тәрбиеші болу қасиеттерін талап етеді. Осыған байланысты, дәрігер тәртіп мәдениетін студент кезінен даярлай бастап, өмір бойы дамытып отыру керек. Студенттер әр оқу пәні аркылы психология ережелерін, қатьштасу мәдениетін үйреніп, үздіксіз өз-өзін тәрбиелеуі қажет. Қатынасу дәрежесіне ем нәтижесі де тығыз байланысты болады.

Алғашқы қатынасу кезінде екі тұлға бір-бірін зерттеп, түсінуі арқылы бірін - бірі кабылдайды. Адам туралы алғашқы пікір шағын мәлімет арқылы құрастырылуына байланысты, адамдар бір-бірін өзіне ұқсастыруы, салыстыруы (идентификация), ол үшін ойлануы (рефлексия), басқа адамның уайым эмоцияларын көзіне елестетуі (әмпатия) және оған белгілі әлеуметтік топтардың (ұстазы, анасы, сүйікті адамы) мінездемесін беруі (стереотяпизация) өте маңызды болады.

Әрине, арақатынастың нәтижесі адамның мәдени дәрежесіне, біліктілігіне, әлеуметтік жағдайына, өнегелігі бейнесіне негізделеді.

Қатынасу әдісін жаксы біліп, меңгеру де өте маңызды: қатынасуды бастап, сұхбат кұруын білу, бір-бірін түсінуі және оған жағдай жасауы, аурудың ішкі ойларын ашуға ықпал жасауы, т.б. Студент қатынасу кұралдарын да тиімді пайдалана білуі қажет: жесттер, мимика, дауыс интонациясы, көз арқылы жанасу. Мұнда ең бір маңызды құрал ретінде адамның сөзі саналады.

Егер дәрігер қарым-қатынас жасау ережелерін жақсы игеріп, білмесе, ол науқас адаммен тиісті дәрежеде және нәтижелі қатынас жасай алмайды. Осының салдарынан екеуінің арасында түсініспеушілік басталады, ем нәтижесіз болады, дөрігердің беделі түсіп, ауру адам басқа дәрігерлерге баруға мәжбүр болады.

Науқас адаммен қарым-қатынасы нәтижелі болу үшін дәрігер ерекше жағдай жасауы кажет: бетпе-бет, жеке бөлмеде, тыныштықта кездесуі, толық назар аударып, басқа жұмыспен айналысуы, жайлы қарама - қарсы тиісті кашықтықта отыруы (1-3 метр), телефонмен сөйлеспеуі, сағатқа қарамауы. Сонымен қатар, дәрігердің позасы (денесінің қалпы), жесттері, мимикасы да маңызды болады.

Өкінішке орай, кейбір адамдар өз шағымдарын, ауру белгілерін, дамуын анық, нақтылап айта алмайды. Бұндай жағдайда дәрігер шыдамдылық көрсетіп, мәлімет алу үшін науқастың жақын туысқандарымен сұхбаттасады.

Мұндай ауру адамдармен қатынас жасау дәрігерден ерекше сыпайылықты, шыдамдылықты, төзімділікті талап етеді.

Студенттерге өнегелілік және деонтологиялық тәрбие беру үшін белсенді тәрбиелік оқу тәсілдерін қолдану керек. Оларға жататындар: оқу мысалдары, есептері, ойын тәсілдері, студенттің оқу-ғылыми жұмысы, клиникалық тәжірибе беруі. Олар арқылы өмірлік жағдайлар, кәсіптік әрекеттер, клиникалық ситуациялар бейнеленіп, студентке үйреніп, тәжірибе алуға мүмкіншілік беріледі.

Клиникалық кафедралардың базаларында, оқыту процесінде студенттерге емделетін аурулар көрсетіледі және кейбіреулеріне студенттер өздері объективтік зерттеу жүргізеді. Ауру адамның көбі оған қарсылық білдірмей, келісімін береді. Әрине, науқас студенттің білгерлігі төмен екенін, оған өзінің сенімсіздікте екенін түсініп, біледі. Сондықтан, студенттің тәжірибесі жоқтығына, қысылғанына кешірім жасайды. Бірақ та, олар студенттің байсалдылығына және салмақтылығына, сыртқы келбетіне, киім тазалығына және тиісті кұралдарын қолдануына (стетоскоп, тонометр, т.б.) көп мән бередІ. Сонымен қатар, студенттің сөз мәдениеті, әдептілігі мен адамға ілтипат көрсете білуі де ерекше орьш алады.

Аурулар болмесінде қатты сөйлесуі, орынсыз күлуі, ауыр науқастарды көргенде жеңіл көніл-күйін білдіруі, жиіркенуі - олармен қарым-қатынас жасауға қиыншылық тудырады. Әдлетсіздікті, дөрекілікті науқастар үнатпайды, көтермейді. Науқасқа барар алдында әр студент оның аты-жөні, дерті жөнінде мәліметпен танысып баруы кажет.

Қазіргі заманда, қоғамда бөгде адамдардың санының өсуіне байланысты, науқастар арасында да бұл адамдардың саны басым түседІ. Олардың көбі ауыр өмір жолын кешіп, көптеген созылмалы дерттерге шалдығады. Сондықтан, қатынасу кезінде қария науқастарға ерекше назар аударып, аса құрметпен қарау қажет. Дегенмен де, бұл адамдармен қатынасу да оңайға түспейді, себебі олардың көбі сөйлесуден, жанасудан бас тартып, дәрігер нұсқауларын орындауды ұмытъш, көп шағымдар айтып, қыңыр мінез көрсетеді.

II таpay

ТИІМДІ АРАҚАТЫНАС ҚҰРУ НЕГІЗДЕРІ,

ТЕРІС ӘСЕР БЕРЕТІН ҚОЛАЙСЫЗ БЕТАЛЫСТАР

ВЕРБАЛЬДЫ ЖӘНЕ ВЕРБАЛЬДЫ ЕМЕС ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС

Адамдардың арақатынасы белгі (знак) жүйесі арқылы іске асырылып, осылайша мәлімет алмасу және әрекеттесуі болуы мүмкін. Арақатынастың (коммуникадияның) екі түрі болады:

1) вербальды коммуникация; 2) вербальды емес коммуникация,

Бұлардың әрқайсысында өзіне тән знак жүйелері болады.

Вербальды коммуникация (сөз арқылы қатынасу)

Адамдар қатынасу үшін белгі жүйесі ретінде сөзді қолданады, яғни табиғи фонетикалық белгілер (тіл дыбыстары). Бұл - әмбебап коммуникативтік құрал, ақпарат (информация) алмасу кезінде оның мағынасы өзгермейді. Сөз арқылы мәлімет адамнан адамға үсынылып, қатынасушылар бір-біріне әрекет жасайды, бағыт береді, өз ойын түсіндіруте тырысады. Егер қатынасуда сөзден басқа белгі жүйелері (вербальды емес) қосымша қолданылса, коммуникацияның мағынасы есе түседі.

Сөз арқылы наукасқа әсер ету - өте мағыналы ем құралы, себебі, бұл әмбебап әдістік ауру адамға әсері жоғары және тиімді, ал дәрігер қолдануына ең бір күрделі, қиын түсетін құрал. Бұл әдісті нәтижелі қолдану үшін дәрігерге арнайы дайындық, ерекше адамгершілік қасиеттер және жоғары тәжірибе қажет. Сондықтан, жоғары медициналық оқу орнында, дәрігерлерді даярлау кезінен бастап, оған ерекше мән беру, студентгер арасында арнайы дайындық жүргізу маңызды.

Вербальды қатынасуда белгілер жүйесі ретінде адамның сөйлей алу қабілеті пайдаланылады, ол коммуникацияның негізгі бөлшегі болып табылды, себебі, сөйлеу арқылы мәлімет берілгенде мән

-мағынасы барынша сақталады. Бұл жағдайда коммуникативтік үрдіске катысушылардың барлығы да әңгіме желісін өз дәрежесінде бағалай білуі керек.

Сөйлеу арқылы ақпаратты кодтау (жасыру) және декодтау (шешу) жүйесі жүзеге асырылады: дәрігср сұхбат барысында ақпаратты декодтайды. Науқастың айтылған маліметті қабылдағанын «коммуникативті ролдер» ауысқанда ғана байқауға болады, яғни науқас коммуникаторға (өзара байланыстырушы) айналып, қабылдаған мәліметті қалай түсінгені жөнінде баяндайды.

Сөз - ақпарат көзі және науқаспен сұхбаттасу әдісі ретінде қолданылады. Әрине, қарым-қатынас нәтижесін толығымен суреттеу үшін коммуликативтік үрдістің құрамын білу жеткіліксіз, онымен қатар, сүхбаттың мақсатын, міндетін жан-жақты түсіну маңызды орын алады. Сондықтан, сөйлеу барысындағы белгілер жүйесіне аса көп назар аудару керек.

Дәрігердің қажетгі сөзді дүрыс қолдана білуі, науқасқа сөз арқылы нақтылы және тиімді әсер етуі - өте күрделі, ерекше дайындықты кажет ететін және тәжірибе арқылы қалыптасатын қасиет. Бұл

- дәрігердің жоғары мәдениетті, білімді, талантты және актерлік кейбір қасиеттерінің болуын талап етеді. Дәрігер өзін сырттан, басқа адамның (науқас) көзімен көріп, ести білуі қажет, аурудың реакцияеын ойымен және жүрегімен сезініп, оның көңіл-күйін түсініп, өз сөздері арқылы әңгімені дұрыс бағыттай алатындай болуы керек.

Сөз арқылы әрекет - вербальды коммуникацияда (қарым-қатынас) жатады. Мұнда, қосымша вербальды емес әрекеттер де міндетті түрде колданылады. Оларға жататындар:

• мимика (бет қимылы);

• жест (қол қимылдары);

• поза (денс калпы);

• көзқарасы;

• дауыс ерекшеліктері (тон, тембр).

Науқаспен қатынасу кезінде бұл құралдар тек кешенді (комплексті) түрде қолданылады, себебі мұндай жағдайда оның әсері және тиімділігі өте жоғары дәрежеде болады.

Науқаспен жанасуы, көріп зерттеуі, ем тағайындап, нұсқау беруі тек сөз арқылы бейнеленіп, іске асырылуына байланысты дәрігердің науқасқа айтылатын сөзіне ерекше талап қойылады.

Сөйлесу ұзақтығы.

Науқаспен сөйлесудін уақыт мерзімі мен көлемі көптеген жағдайларға байланысты болып, ол әр науқасқа өз ерекшіліктеріне қарай шектеледі және дәрігердің айтар сөзі қажетті мөлшерден аспауын талап етеді. Ол мөлшер - аурудың жағдайына, мәдени дәрежесіне, мінез-құлқына байланысты болады. Мысалы, белгілі көлемде жүргізілген әңгіме бір науқасқа жеткілікті болса, екіншісі оны «оте қысқа» деп сезінеді, ал үшіншісі оны тым ұзақ, «көпсөзді» деп үғынады. Сондықтан, дәрігер, әңгіме жүргізе келе, науқастың көңіл-күйін сезініп оның реакциясын бақылайды, көп жане артық сөйлемеуін тырысады. Әйтпесе бөлмеде (палатада) жатқан басқа аурулар үшін дәрігер сөзі маныздылығын жояды. Әдетте, науқастар дәрігердің әрбір сөзін жоғары бағалап, оның мағынасын түсінуге тырысады, көпке дейін ойында сақтайды. Осы себепті, дәрігердің сөзі белгілі шекте, зілді және мағыналы, орынды болуы шарт. Дәрігердің өз айтқан нұсқауын, ойын науқаспен талқылап, оған түсіндіруі кажет емес, ол тек кейбір, ем шараларына күмәндік, сенімсіздік білдірген ауруларға ғана қажет болады.

Дәрігер берген кеңес түсініктемелер қысқа, үғынықты, және орынды болуы керек, артық сөйлеп, тыс мәлімет бермеген дұрыс. Дәрігердің сөзбен жанасуы диалог түрінде, дәрігердің басқаруымен және бағыттауымен өтеді.

Сөздің психологиялық әсері.

Дәрігер мен науқастың сөз арқылы жанасуының нәтижесі дәрігердің көңіл-күйіне науқасқа көрсеткен назары мен лебізіне, айтылған сөзінің ерекшелігіне және дәрігердің әрбір сөзіне науқас-тың психологиялық оң не кері әсерін тез арада бағалап, оған беретін жауабына, ойына байланысты. Яғни, дәрігер сөз арқылы науқасқа психологиялық әсер беріп, оның жауабына байланысты келесі ойын жеткізеді. Нәтижесінде, дәрігер әңгіменің барысын белсенді түрде тез қолына алады. Сонымен қатар, дәрігердің сөз сөйлеу монері, өз-өзіне сенімділігі, күш-құдыретті сөздерінің тиімділігі де өте маңызды болады. Дәрігер науқасқа нұсқау бергенде, оны катаң түрде, санасына жеткізе күмән тумайтындай, толық орындайтындай сөйлейді. Кейбір адамға бұндай сөз мәнері ұнамайды. Сондықтан нәтиже де әкелмейді. Дәрігердің бұйрық немесе директивті түрде диалог жүргізгені көбінесе тиімсіз келеді.

Дәрігердің айтылған сөзі, нұскауы іске асырылып, орындалуы үшін, оның дауысы жайлы, ұнамды болуы керек. Науқасқа тез, асыға, қатал және жоғары дауыста сөйлеуге болмайды. Дәрігерлік сөз мәнерін жоғары дәрежеде жүргізуі - әр дәрігердің міндеті.

Дәрігер сөзінің керісінше (негативтік) әсері.

Дәрігердің қалыптан тыс, орынсыз айтылған сөздері науқасқа исихологиялық зиян келтіріп, түрлі қарым-қатынас қайшылықтарына әкеп соғады. Бұның салдарынан ятрогения — дәрігердің абайсыз айтқан сезінен туатын невроз аурулары пайда болады. Ятрогениялардың көбі, жиі жағдайларда, байқамай, абайсыз айтылған медицина қызметкерлерінің сөзі, ал ол оның шын ойына негізделген емес екені мәлім. Олар әдетте, ойламаған жерден, аурудың көзінше абайсыз айтылған сөзге байланысты болады. Сондықтан, дәрігер айтар сөзін толық ойластырып, науқасқа тиісті мөлшерде ғана мәлімет беруі керек, ал кейбір дерттерде диагнозын құпияда қалдырады (обыр, ауру асқынулары). Лабораториялық зерттеулердің нәтижесін де науқастарға айтуға шектеу қойылады, себебі олар тек мамандарға ғана арналған. Егерде, науқас, тікелей сауал койып, зерттеулер қорытындысын білгісі келсе, оған шағын ғана және онды мәлімет беріледі. Алайда, кейбір жағдайларда ятрогения дәрігердің білгерлігінің темендігіне, міндетін немқүрайлы атқаруына және негативті қатынас жасауына, жалпы мәдени дәрежесі, білімі жеткіліксіз болуына байланысты дамиды. Ауру адаммен сұхбат жүргізе келе, аурухана бөлмесінде, әр қатынасу кезінде, абайсыз айтылған сөздің керісінше теріс әсер тигізетінін, дәрігер әрқашан да ойынан шығармауы керек. Халықта айтылатын мәтел: «Сөз емдейді де, сөз жаралайды да».

Дәрігердіц жалған сөзі.

Дерті жөнінде науқасқа мәлімет бергенде дәрігердің оған шындықты толық айтуы қажет пе, жоқ жартылай ғана хабарлауы керек пе, әлде жалған түрде жауап бергені дұрыс па - бұл ежелгі медициналық проблема. Әрине, дәрігер өзінің әр сөзін бағалап, салмақтап, жалған айтпай, тек шынайы сөйлеуі керек. Алайда, кейбір жағдайларда, дәрігер ауырған адамға шынайы мәлімет бере алмайды, оны жұбатып, жалған ақпарат беруге мәжбүр болады, мысалы, рак (обыр) ауруында. Науқастың жағдайы ете ауыр, хал үстінде болса, дәрігер бұл жайында науқасқа айтпағаны жөн.

Науқасқа сөгіс апту, ескерту жасау.

Науқас ауруханада емделу тәртібін және режимді бұзуына байланысты оған сөгіс айтылады, ескерту жасалады. Мұндай жағдай

барысында, дәрігер сөз арқылы араласумен қа­тар, қосымша келесі вербальды емес әдістерді де қолданады:

• қатынасушының мимикаеын зертгеу;

• дене қалпын (аоза) зерттеу;

• қас-қабағын көзқарасын зерттеу;

• қол қимылдарын (жестикуляция) зерттеу;

• дауыс ерекшеліктерін (артикуляция) анықтау.

Оптико-кинетикалық жуйелі знактарға жест, мимика, пантоми­мика құралдары жатады. Бұлар - дене мүшелерінің моторикасын (қимылдарын адамның әмодионалдық реакцияларын сипаттайды, қатынасудың әсерін жоғарылатады. Пантомимика дегеніміз - адам денесінің қимылы, мимика - бет қимылы, жестикуляция - кол қимылдары. Вокаядың (дауыстың) құралға - адамның дауысының тембрі, диапазоны, тоны жатады. Сонымен катар, сөйлесу кезінде пауза сақтауы, жөтелуі, күлуі, жылауы және сөздердің ритмі мен темпі колданылады.

Сонымен, вербальды емес коммуникация, қатынасуда қосымша роль аткарып, вербальды коммуникацияның нәтижесін жоғарылатып адамнын ой-пиғылын сезінуге ықпал жасайды. Вербальды емес коммуникация, қатынасушыларға информациямен алмасуға әсер етіп, бірлесіп әрекет жасауға мүмкіншілік береді.

Сөзбен катар, вербальды емес тәсілдерді колдана білу, дәрігердің коммуникативтік білгерлігінің дәрежесін жоғары деңгейге жеткізіп, шеберлігін шыңдап, сомдайды.

Сырқаттанып, ем іздеп келген адам ерекше ссзімтал болуына байланысты, медициналық мекемеде оған ерекше жағдай жасатып, оның бәрі жәрдем беруге, науқастың касіретін жеңілдетуге арналғанына, бағытталғанына науқастың көзі жетуі керек. Яғни, емделу регистратурадан (тіркеу кабинет) және қабылдау бөлімшесінен басталады. Науқаспен алғашқысында жанасатын мейірбике және кіші мейірбике өздерінің сезімталдығын, кайырымдылығын, іскерлігін және жәрдем беруге даярлығын көрсетіп, дәрігердің кабылдауының алдында, наукасқа жайлы жағдай жасай білгендері маңызды.

Сонымен катар, дәрігер белмесінің жиһазы қарапайым, ішінде тазалық, тыныштық сақталып, бөтен «ауруханалық» иістер болмағаны дұрыс. Дәрігер тарапынан кайырымдылық жасауға даярлық жағдай тудырылса, науқастың алғашқы келгенінде байқалатын ұяңдығы, қорқыныш сезімі, психологиялық барьерлер жойылады, дәрігерге сенімділігі арта түседі. Мұнда дәрігердің көңіл-күйі ашық екенін, науқастың қасіретін тындауға, жәрдемдесуге даярлығын сезіп, түсінген ауру оған сенімділік білдіріп, дұрыс қатынасады. Осы себептен, дәрігер өзінің жеке басының уайым-ойларын ұмытып, барлық ынта-назарын ауруға толық көшірсе, науқастың армандаған үміті мен сенімі арта түсіп, карым-қатынасы ойдағыдай өтеді.

Керісінше, дәрігер асығыс екендігін сездірсе, сағатқа қарай отырып, бірден ауру қүжаттарын оқуға кіріссе, назарын басқа іске аударса, орындықта шалқая отырса, науқас оған сенімсіздік білдіріп, абыржиды, ашық, ойдағыдай арақатынас мүмкіншілігі толық жойылады. Яғни, дәрігер өз әрекеттерін, көңіл-күйін, әсіресе сөзін унемі бақылай отырып, ынта-назарын толық науқасқа аударуы ке­рек. Сонымен дәрігер білімділігі, білгерлігі және біліктілігімен қатар, ол әрі актер, әрі психолог та болып, басқа адамның жағдайын, ішкі ойын, көңіл-күйін жақсы түсініп, қарым-қатынас кұра алады.

Визуалды қатынасу («коз жанасуы») - көзқарас арқылы контакт вербальды коммуникацияның әсерін күшейте түседі. Көзбен жанасу (визуалды контакт) - вербальды емес қатынасу әдісі, басқа адам туралы біршама ақпарат жинастыруға мүмкіншілік береді. Өзара көз қарасу адамның туындаған ситуацияға араласуға құштарлығы, немесе керісінше, қарсылығын айқындайды. Мысалы, шашыраңқы қарау немесе тік емес, шетке қарау адамның қатынасуға назары және ниеті жоқтығын, ал тік қарау - оның құштарлығын, даярлығын біддіреді. ¥яң және үрейленген, корыққан адамдарда, визуалдық жанасу ешбір мәліметті бермеуі де мүмкін.

Ол адамның үлттық, мәдени ерекшеліктеріне де байланысты болады. Мысалы, Америка және Еуропа елдерінде тікелей қарау адамның шыншылдығын, сенімділігін сездіреді. Ал Азия елдерінде, әсіресе Жапон мен Кореяда, тік қарау адамның басым болғысы келетінін, ағрессивті екенін көрсетеді. Сондықтан, қатынасу үстінде адамға тік қарау мезгілі 3 секундтан аспауы керек, себебі, бұл уақыт паршерды қоздырмай, тиімді психолоғиялык жанасу кұруға жеткілікті. Егер тік қарау мерзімі 3 секундтан ұзақ болса, пациентте дискомфорт және мазаеыздык жағдайын тудырады, ал 10 секундтан астам уақыт - конфронтация және агрессияға әкелуі мүмкін.

Демек қимылдары, дене қалпы қарым-қатынас үстінде науқастан қосымша ақпарат жинастыруға мүмкінішілік береді. Мысалы, науқастың жүріс мәнері оның физикалық жағдайын, көңіл күйін сипаттайды. Қол сермеуі (жест) және дене қалпы (поза) пациенттің мінезі мен көңіл күйін көрсетеді. Науқасты бақылау үстінде оның эмоциялық құбылыстары айқындалады. Толқу үстінде науқас үнемі басының, бетінің ор жеріне қолымен тиіп кетіп немесе уқалап, сипалап тұрады. Науқастың қолын төсіне айқастыруы, қолын арқасында ұстауы, қолымен тосқауыл жасауы сияқты жеетілері оның қорғаныш реакцияларын білдіредІ. Ал қолдарын беліне таянуы, алаканын төмен қаратьш үстауы, саусактарын жоғары бағытта үстауы сиякты жесттері науқастын қарсылығын білдіреді. Еіер науқас дәрігерді мү-қият тындаса, мынадай дене қалпы байкалады: колдары иехінде, басы сәл еңкейген, қолдарының саусақтары төмен бағытгалған. Науқастың күдігін білдіретін ымдарына жататындары; айиаласына жалтақтап қарай беруі, дәрігерге тек көз қырын ғана сальгп отыруы, аузын алакаиымен жаба беруі т.б. Егер наукае ешқаңдай ақпаратты

қабылдағысы келмесе_, кағаздарын жинастыра бастайды, сағатына және есікке жиі-жиі карай береді, көзқарасы жандана түседі.

Ауру адамнын кол сермеуі ақпарат тасымалда>'да жиі қолданыла-ды. Дәрігермен келісімін, ситуацияны бекітуін немесе керІсІнше, карсылығын науқастың бас кимылы білдіреді. Қол қимылдары аркьтлы дәрігер наукасты отыруға немесе түруга шақырады, ал қол бүлғауымен - оны куаттауын білдіреді.

Қарым-қатынас кұрған кезде дене қалпы және кол қимыядары өте маңызды. Мысалы, дәрігер орындық шетіне ғана отырьтп, наукаспен оңгІме күрған жагдайда, ол оньтң асығыс екенін, сұхбаітасу қысқа болатынын болжайды. Қарым-қатынас кезіпде дәрігердің де отырьтс-түрысына, дауысьг мен қас-қабагына науқас катты назар аударьпк коп мән береді. Сонымен қатар, дәрігер науқастың да қас-қабағын, көзқарасын, мимикасын, дене және қол қимылдарын, лсатьтс-тұрысын, жүрісін кадағалаіі, бақылайды. Әрине. бү_л касиетті арнайы дайындык пен тәрбие арқылы ғана үйреніл ұйғаруға болады. Дәрігер жеке құбылыстарды, фактілерді, көріністерді бақьшауымен қатар, оньтн терең мағынасьш, себебін, механизмдерІн түсінуі қажет. Көптсген дәрігерлер көре отырып, көп нәрселерді баЙқай алмайды. Ягни, ауруға қарай отырып, кейбір күбылысгарды байқамайды, олардың сыркатлен байланысы бар екенін аңғармайды.

Сондыктан, дәрігер көріп, байкаган күбылыстарды түсініп, оның түпкі мағынасына жетуі ишрт.

Науцастың бет әлпеті, мимикасы қарым-қатынас кезінде ма-ңызды орын алады. Ол науқастың нағыз ойын, сезімдерін және әмоцияларын айкындайды. Бет әлпеті науқастың психологиялық қүбылыстарьщ сипаттайды: назалан>^;ын, қоркуын, қайғыруын, т.б. Мьтсалы, еріннің бүрыштары төмен түсіп тұрса, науқастың кайғыру үстінде екенін, шаршап, қалжырауын көреетеді. Ал ерін б^рыштары жогары қарай багытталса - дәрігергу тәуелділігің, оның мақүлдауын, демеуш күтіп тұрғанын, сенімсіздік ойьтн бейнелейді. Ауыз сызығы тік болса - науқастың жағдайы жақсарған деп болжауға болады,

Науқастың мұрын мен ерін қатпары кайғыру әмоцияларын көрсетеді. Маңдайдьщ горизонтальді сызықтары , кабағы көтерілуі, өзі үлкейіп, аузын ашуы, оныц таң калғанын көреетеді. Мандайда вертикальді сызыктардың болуы және кабағы түсуі, көзі қысылуы, аузын кысуы - науқастың назалануын бейнелейді.

Науқастың кас-қабағын, бет қимылдарым байқап, түсіну арқылы дәрігер оның ішінде жасырын жатқан пиғылын, көңіл-күйін, терең ойын біле алады. Осы себептен коммуникативтік білгерлігі аркылы дәрігер ем шараларынын нәтижесін, олардың наукасқа тиімділігін бірталай өсіріп, жоғары дәрежеге жеткһедІ.

Сұхбаттасу барысындағы дәрігердің де жесттері коптеген ақпараттарды білдіре алады, олар дәрігердід науқасқа деген қа-тынасыи айкындайды. Оган - кулімсіреу, басты изеу, жылы көзбец қарау, арнайы мақсатттен қолмен қимыл жасау жатады. Мысалы, кейбір жесттер, сөйлеу барысындағы создер мен сез тіркесінің орнына колданылуы мүмкін, мысалы, қолды бастан жоғары көтеру «сау болыцыз» дегенді білдіреді. Ал, дене қимыльт және бет бүлшықеттері козгалыстары арқылы арнайы змоцияны, көңіл-күйді білдіруге болады. Жалпы, ерекгпе мағынаға ие болатын, белгілер жүйесі коммуникативтік үрдІсте маңызды орьш алады.

«Жабық» позапар науқастың қатынасуға қарсылық жасағанын сездіреді. Оларға жататындары: кеудесіне колдарьш айқастыра тұ-руы «Наполеон позасы», аяғын айкастыра отьтруы. кол үшын кал-тага салуы немесе қолдарын арқасына жасыруы, басьш және дене-сін басқа жаққа бұрыгт ұстауы, жергс немесе дәрігерден тыс карауы.

Ашық позаяар науқастың ара қатьшасқа және әрекетке даярльт-ғын көрсетеді. Оларға жататындары: басы және денесі қатьшасушы-ға қарай бұрылғаи. бетке тік қара>'Ы. Дәрігер иауқаспен қарым-қатынас қүрғанда, әсІресе бастапқы сатыларында, ашык позаларды пайдаланады.

Парамінгвистикалъщ компоненттер. Вербальды, ягни сөз аркьт-лы қарым-катьшас қүруда, паралннгвистикалык күбыльтстар (вер­бальды емес) да кеңінен қолданылады. Мысалы, түрлі дыбьтстар - жөтелу, ыңырсу, есінеу, терең демалу және т.б. сөйлесу тәсіліне жатпаса да, мағыналы болады, науқастың жағдайын, көңіл-күйін, мәліметке көзкарасын білдіреді. Бүлардын арасында келесі белгілея маңызды роль атқарады:

• дауьтстыи қаттьтлыгы;

• дауьтстын қарқьтндылығы;

• дауыстьщ ырғағы;

• паузалар.

Дәрігер дауысының каттылығы мен ырғағы жанасудъщ түсі-І

ніспеушілік (конфликтті) турде өтіп жатқаньін мәлімдейді және науқастан агрессивті жауапты тудырады. Қатты сөйлесу үстінде, дауыстын қаттылығы тіпті өсе түссе, науқасты кері, үрейлі реакцияға ишқыруы мүмкін. Егер қатты сөйлесу барысында дәрігер баяу дауыеқа көшсе, екінші науқастың оған назар аударуы өсе түседі.

Науқас үрейленгенде немесе қапаланғанда, өзіндік қиыішіылық-тарын айтарда, яки дәрігердің назарын а>'дарғысы келсе, сөйлесуі тез, қарқыиды болады. Клиникалы жағдайда, қарқынды сөйлеу - кобіне-се үрейленудің, қозудың белгісі. Ал шабан сойлеу - адамның шаршап тозғанын, кайғылы жағдайын және сары уайымда екенін көрсетеді.

Сұхбаттасу үстінде, науқас өзіне қиын тақырьшқа келгенде ол тұтыға, мүдіре бастайды, сөйлемді дұрыс қүрастыра алмай, артық создердІ қолданады.

Айтылған сөздің магынасын бекіту үшін дәрігердің сөзінде үзі-ліс, пау^алар пайда болады. Бірақ, дыбыс үзілісі тым үзақ болса, науқаста түсініспеушшік пайда болуы мүмкін.

Түлгаараііыц цитынасудыц дистанциясы. Әр адамда озінің өмір-лік кеңістігі болып, ол оған қоршагандарды жібермеуге тырысады, оны қорғайды. Арақатьшас үрдісі кезінде әнгімелесушілер түлға-аралық дистанцияны реттеп отырады. Бүл өмірлік кеңістікте адам өзін жайлы, комфортты сезінеді. Ол әр адамның психологиялық ерекшедігіне байланысты әртүрлі болады. Мысалы әкстраверттердс өмірлік кеңістік шамалы болса, интроверттерде - ол кең болады. Жылы жайлы қатынас кезінде түлғалар арасындағы дистанция жақын болады, ал суық және формалды қатынас үстінде бұл аралық қашық екені мәлім. Әлеуметтік жағдайы жоғары адамдармен дс арақатынас дистанциясы қашық келеді. Түлғааралық арақатьшас дистаңцияның төрт түрі болатыны белгілі;

1. 0-45 см - «интимдік дистанция», өте жақын адамдардьщ арақатынасында кездеседі (ерлі-зайыпты, ана мен бала). Бүл интимді зонаға басқа жат адамдардың кіруі наразылық жәие қарсылык тудырады. Дәрігер - науқас арақатынасында, пациент интимді қашықтыққа жіберілмейді, себебі олардың әрекеті ресми түрде етш, әлеумептік нормалармен реттеледі. Бірақ, ауру хал үстІнде әолса, өміріне қауіп төніп түрған жағдайда интимдік дистанция қолданылады;

45-120 см «жекелік дистанция», партнерлік қатынасты

сипаттайды. Әлеуметті жағдайы біркелкі адамдар сұхбаттаеуында қолданылады. Дәрігерлер психотерапия жүргізу кезінде пайдаі ланады;

3. 120-400 см - бүл «әлеуметтік дистанцияда» формалды, ресмң арақатынасу өтеді. Егер науқас адамның өзіне сұхбаттасу қашыктьь ғьш тандауға мүмкіншілік берсе, ол 2 метр қашықтықта орналаса-гыны анықталған. Мүнда, ол өзін дәрігермен араласуында жайльі және комфортты сезінеді. Бара келе дәрігермен онды контакт бекітід. се жоне арақатынасы дамыса, сенімдІлік жағдайы іуса, бүл қашық. тык кыскаруы да мумкін;

4. 4-7,5 метр - «көпшілік дистациясында» бірнеше адам формал­ды түрде қатынасады (жиаалыста, конференция да).

Әңгімелесушілердің әзара орналасуы. Арақатынас кезіңде әңгіме-лесушінің отырысы мен тұрысы да онын әрекеттесуінің психо-логшлык мағьшасьш түсінуге мүмкіншілік береді. Сұхбаттасушы-ның негізгІ позицияларынъщ келесі түрлері белгілі:

• Бетпе-бет, бір-біріне қарсьт орналасуы, адамның конфроатация-ға бейімделген мінезін көрсетеді, әсіресе шиеленіс үстінде мүмкін деген қауіпті қареы алуға бағытталады. Дәрігерлер, мүндай цозициядан аулақ болуы қажет.

• Қатар орналасу позицшсы адамның әрексттесуге бейімділі-гін, сенімділігін және кайырымдылығын көрсетеді, партнсрлік арақатынасты белтілейді.

• Қарама карсы отырып, стол арқылы қатынасу, адамның бас-шылығын көрсетеді, сенімділік тудырмайды, психологиялык жанасу-ға жетуге мүмкіншілік бермейді. Сондықтан дәрігер белмесінде науқас онын столына карсы емес, қатар жаньша отырғызылады.

ДӘРІГЕР МЕН НАУҚАС СЕНІМДІҚАРЫМ-ҚАТЬШАС ОРНАТУ НЕГІЗДЕРІ

Дорігер мен мейірбикслердің жүмыс атқаруында науқас адам-мен қарым-қатынасы өте мадызды орын алады. Яғни, дәрігер және науқас арасында бір-біріне деген сенім, қайырымдылык және қүрметтеу қалыптасса. жүргізілген ем шар^іары жогары нәтижелі болып, аурудың толық сауығуына ешқандай күмәН

тумайды. Керісінше, бүл екеуінің арасында қайшылық немесе сснім тудырмай гын жағдай орын алса, емдеу тиімсІз болады деп болжау-ға болады. Медицина ілімінде жүргізілген зерттеу жұмыстарында мыиадай мәлімет ақиқатталған. Беделі жоғарьт және науқас то-лық сенім білдірген дәрігер тағайындаған плацебо емі (кәдімгІ фи-зиологиялық ерітінді) көптеген жағдаида нәтиже беріп, ауруцъщ жағдайын кенет дү.рыстаган. Ал науқас дәрігерге сенімсіздік білдір-ген жағдайда оның колданған жоғары осерлі дәрілерІ де ешқандай нәтиже бермегені анық. Яғни, дәрігерге және ол ұсынған емге науқастьтң сенім білдіруі оның сауыгуында өте маңызды және ма-ғыналы орын алады. Сондықтан дәрігер науқаспен қарым-қатынас жасағанда оны өз жағына тартып, сауыгуына сенімін арттыру үшін, ауру туралы мәліметті, онын ішінде, диагнозын аныктауды және жүргізілетін ем шараларын оған тиісті дәрежеде түсіндіріп жеткізуі керек. Мүпдай жағдайда, ауру адам ем шараларын іске асыруга белсенді түрде қатъгсуы нәтижесінде ем тиімділігі артады. Дәрігер-дің науқасты сендіре білуі өте маңьпды. Статистикалық мәлІметтер бойыішіа, көптеген наукастар дәрігерге толык сенім білдіре бермей-ді. Науқастардьтң көншілігі дәрігерлердің тағайындамаларын тек ойлануға арналған ақпарат ретінде кабылдайды. Кейбір дәрігердің тура кеңестері (жүмысын өзгерту, басқа өңірге көшу) науқастың наразылығын тудырады. Сондықтан, дәрігер тура кеңестер бермес бұрын, наукасты сендіре білуі керек. Науқасты сендіре білудің бірнсше әдістері белгІлі. Оларга жататындары:

• Таңдау әдісі. Науқасқа «оң» жане «теріс» ақпараттарды сурет-теп (өмір са-іттарының пайдалы және зиянды жақтарын), дұрыс шешімді өзі қабылдайтындай ой салу;

• Сократ диалогы. Дәрігер наукасқа «иә» деп жауан беретін жеті сүрақгы дайындайды. Жетінші сұрақ наукасты сендіретін ақпарат жөнінде болуы тиІс;

Авторитет: психологиялық әдіс. «Консультанттыц көзқарасы бойынша» деп сұхбатты бастау;

Науқастыд дерті туралы мәліметті иауқасқа жариялағанда дорігерлік қүішя негіздерін де сақтау міндет. Кейбір жағдайларда науқастың шалдыққан дертіне емнің қонбайтыны анық болады, мысалы соңғы сатыдағы катерлі ісіктер, асқьшган аурулар (бауыр диррозы). Сондықтан аурудың муддесін крргау үшін дәрігер оның

негізгі дертін немесе емнің нәтиже бермейтінін жасыруга мәжбүр болады.

Қазіргі кезде аурудьт аныктау үшін дәрігер турлі күрдел диaгнocтикaJTық тәсілдер қолданадьт, ал науқасты емдегенде белсенді ем шаралары жүргпіледі. Әрине олар адам денсаулығына кауіц тудырады, ал кейбір жағдайларда асқынуларга океп согады. Бұндаң жағдай хирургия саласъшда жиі кездеседі, әсіреее олар операцияльщ ем қолданғанда байқалады. Сондықтан дәрігер науқаска жәтіе оның туысқандарына зерттеу немесе ем шараларьшың кажеттілігің түсіндіреді де, ал олардың кауіптілІгі жайында ескерте отырып, келісімін алады.

Мүндайда дәрігердің мүддесін коргау үшін науқастың процеду. раға кслісімі сыркатнамага тіркеліп, жазбалы түрде альшады. Ад акылы см жүргһілгенде, наукас пен емдеу мекемесі арасьтнда келісім шарт жасалып, екі жақтың да мүддесі және қүқықтары бекітіледі.

Дәрігер науқаспен дұрыс әңгіме кү-рып, оның дерті жөнінде түсіидірмеуі салдарынан олардың арасында түсініксіз жағдай туып, науқастың арыз-іиағым жасауьша қолайлы жағдай тууы мүмкін. Яғни, көптеген жағдайларда, науқастың шағьтмдануына дәрігердін өзі кінәлі болады, себебі ксзінде ол аурумеп дүрыс дидарласпаған, Мысальт, хирургия тәжірибесІнде операция жасар алдьтнда дәрігер-хирург операцияньтң мақсатьш, қажеттілігііі, кдупін науқасқа және туысқандарына толық түсіндіріп, келісімдерін алуы керек. Егер дәрігер бүл жұмысын тиісті дорежеде жүргізбесе, наукасқа түсіндіріп келісімін алмай, опсрациядан кейін бір асқыну пайда болса немесе операция нәтиже бермесе науқас жағынан шағым болуы мүмкін, Сондай жағдай басқа маман дәрІгерлср тәжірибесінде де тууы мум-кін: дәрі-дәрмекке аллергия, құйылған қян препараттары аркьтльі немесе аспап құралдар арқылы жүқпалы ауруға шалдығуы. инъ-екциядан кейін іріндік аскынуы дамуы және т.б.

Науқас адам және оньтң туыскандары дәрІгер және мейірбикемеи қарым-қатынас жасағандатиісті тәртіп сақтап, кұрмет керсетсе, ондз олар жағынан да мейірімділік, қайырымдылық катьтнас жасалады Осыдан дәрігердің барлык білімін және біліктілігін толық жүзея асыруъша жағдай гуады, сондыктан жүргізілген ем де жоғарв дәрежеде және өте тиімді, нәтижелі болады. КерісІнше, олардыР қатынасында кайшылык, түсініспеушілік жағдайы туса, дәрігеі

мен мейірбикенін капалануы, кобалжуы салдарьгаан, олар тиісті ем шараларын толық іске асыра алмайды, ал науқас қабылданып жат-кая еміне сенімсіздік білдіре отырып, оның нәтижесіз болуьша ықпал

стеді-

Наукас адаммен қатынас жасағанда, дәрігер оның мінез-құлқын,

әлеуметтік жағдайын, мамандыгын ескере отырып, науқастың әрқайсысына ерскше, жекеше көзкараста болуға мәжбүр, себебі олардыя психологиясы, мәдени дәрежесі, білімділігі және т.б. сииаты біркелкі болмайды. Ягни, дәрігер өзі де бІлімді, жоғары мәдениетті, жан жақты дамыған тулға болуы керек, немесе дәрігер - ол психолог, философ, ғалым, актер.

Күрделі ауруларға шалдыққан наукастар аурухана жағдайында емделуіне байланысты, олармен дәрігерлер және мейірбикелер мен кіші мейірбикелер тыгыз байланыста болады. Оның себебі, иаукасқа сыркатьшен қатар, әдеттен тыс, аурухана жагдайына түсуі ерекше әсер етсдІ. Осыған байланысты аурухана сырқаттарына. әсіресе оперативтік емге дайындалып, тосып жатқандарға, И.Н.ГТавлов іліміне негЬделген, емдеу-сақтандыру режимі тағайындалады. Ау­рухана бөлмесінде тыныштық, тазалык сақталып, аурулардың күн іәртібі, тамақтануы және үйықтап демалуы катаң кадағаланады. Наукастардың психология сына дүрыс, онды әсер ету үшін бөлмс қабырғалары, әдейі ак немесе ашық түсті бояумең сырланады, кейбір ауруханаларда науқасқа жайлы музыка тыңдаткызады (музыкотера-пия), ауыр халдағьт аурулар жеке бөліміпелерге орналастырылады.

Дәрігер науқастың іуган-туысқандарымен қарым-қатынас жаса-ғанда, олардың ауырган адамға мейірімді болып, күтіп-қағуына жәрдем жасауътн талап етедІ. Өкінішке орай, қа^іргі кезде науқастын жақын туыстары оған дүрыс қатынас жасамай, кайырьтмсыз болаты-иы оайкалуда, тугандары қатынаспай, ауруханаға әкеп тастап кететі-ні де болады. Әрине, мұндай жағдаЙ ауруды емдеуде керісінтпе әсер етеді, сырқаттың сауығып, тауІр болуына сеііімсіз көзқарасын туғызады. Дәрігер бүндай жағдай туғанда, науқастың жақындарын іздетіп шақыртады, оларга өз пікірін айтып, науқаспен жні қатына-суын өтінеді.

^АУРУ адамның сау адамға Караганда айырмашылыгы көп. Оның

-күиі оірталай озгеріске үшырайдьт. Өмірге. жұмысына, коршаған

іға, туған - туысқандарына көзқарасы, қатынасы өзгереді. Күр-делі аурулар үлкен психикалык өзгерістергс әкеіі соғады, қаггы қайғы, қобалжу, өз өмірі тагдыры жайында қорқыныш тудырады, Сондықтан медицина кызметкерлері. катты киналган, дене агза] ларымен катар, жан дүниесі ауруға шалдыкқаи адаммен әрекетке тускенін, әркашанда ойынан шығармауы кажет.

Мауқас адамньтң жанында болу, наукас пен дәрігердің кездесу жағдайлары (емханада, амбулатория да, аурудыц үйінде) - медшсииа-лык деонтологияның ен бір күрделі жәнс маңызды кезендері. Дәрігер мен науқастың әрекеттссуі олардың алғашкы кездесуінен басталады. Әр наукас медицина кызметкерінің бетіне үлкен үмітпен, барлық назарын аудара карап, оның жесттсріне және мимикасы мен кол кимылдарына назар аударады. Дерітің әрі карай дамуы, см і іәтижелері, дәрігердің наукаска жасаган карым-қатынасына, шағымдарьтн тындап, көріи, -зерттегеніне, назар аударуына байланысты болады, Немқұрайлық көзкарас, кызықпаушьтлық, дәрігер мамандығына жат құбылыс. Дәрігердің шыдамсыздық білдіруі, асығыста болуы, немкұрайлық жест жасауы, наукас адамның сснімін жоққа шығарып, барлық әрекеттерін нәтижесіз калдырады.

Дәрігердің немесе медициналык кызметкердің айтылган әр сөзі наукас адамға ерекше багалы және магыналы. Әр адам оз дертімен қоса, оз коркьгнытптарымен де киналады. Сондыктан жылы, ииеттес және оны тыныштандыратын, жәрдемдес сөзді ауру адам үнемі тосып, зарығып күтуде болады. Бүндай соз оның жай-күйіне және психикасына гана емес, денесіне де шипа, дәру. Аурумен сүхбаттасу кезінде, әр айтылган соз науқас адамның психикасына игілікті әсер етуге, көңіл күйін көтеруге, тез сауыгуына сенімін арпыруға бағытталады. Көптегсн жағдайларда дәрігердің сөзі дәрі секілд шипалы әсер жасайтыны анык.

лы жалпы көзкарас жагымды болса, онда оның жақсы жактары тіпті «of ары бағаланады, ал нашар жактарына көңіл белінбейді немесе жакгалады. Ксрісінше, егер наукасқа дәрігердің жалпы көзқарасы тсріс болса. онда оның жаксы жактары да байқалмайды.

«Проекциялау» әссрі - дәрігер, аналогия неіізінде, науқасқа өзінің жеке касиеттерін және әмоциональды жағдайларын үксасты-рады. Дәрігер адамдарды кабыддап және бағалай отырып, келесі логикалык корытындыға жақын болады: «Барлық адамдар маған уқсас» немесе «басқалар маған қарама-қарсы». Дәрігер мұндай қасиеттерді өзінің наукастарынан коруге жакын болады.

«Біріншілік» әссрі - бұл наукас туралы алғаш естІлген немесе көрген мәліметтер, өте мағыналы және ұмытылмайтын болып, келешекте бұл адамға деген қатынасқа тікелей әсер етс алады. Егср де дәрігер, кейіннен, науқас жайындағы бірінші мәліметті жоққа шығарагын басқа мәлімет алса да, ол бәрібір алғашқы пікірін есінде сақтан, оньт негізгі есспке алады да, наукас туралы оз пікірін өзгертуге үмтылмайды. Ал науқастың жан дүниесін қабыддауы дәрігердіц көциі-күйіне байланысты болады: егер ол көңілсіз болса (мысалы, өзін нашар сезінуден), адам туралы біріішіі козқарас та нашар сезімді болуы мүмкін. Сондыктан, таныс емес адам туралы козкарас объективті болу үшін, дәрігср науқасқа голық және дәл «оған жагымды көңілмен» қарауға ынталануы керек.

Басқа адамнын көіқарасын қабьиідауға ынтасының және әдеттерініц болмауы адам туралы тек өзінін нікірін жактап, тыры-суы және оны қорғауы болып табылады.

«Соңгы мәлімет» әсері - егер науқас туралы алыніан соцғы мәлімет жағымсыз болса, бүл ол туралы алдындагы оңды көзкарас-ты керісінше озгертуі мүмкін.

ДӘРІГЕР МЕН НАУҚАСТЫҢ ТИІМДІ ҚАТЫНАСУЫНА ТЕРІС ӘСЕР БЕРЕТ1Н ҚОЛАЙСЫЗ БЕТАЛЫСТАР

«Ореола» әсері - ара қатынаста тұжырымдалған, науқаетъіЯ түлғалық жеке бір сипаттамасы туралы алғашқы нікір оньщ бүкіл карінісІне тарайды, ал содан кейІн оған деген жалпы козкарас аркы-лы оньщ жеке касиеттерін де бағалауға алмасады. Егер науқас тура-

«ДӘРІГЕР-НАУҚАС» ТИІМДІ АРАҚАТЫНАСЬШЫҢ ҚАҒИДАЛАРЫ

Дәрігер науқаспен тілектестік қатынас кұрса, олардың алғашқы кездесушде сұхбаітасуға қолайлы жағдай туады. Бүндай арақатынас, әмпатия жағдайына жақын болады, яғни науқастың ішкі бейнесін дәл, барлык әмоционалдық және мағыналы жақтарымен, толық қабылдауымен пара-пар. Дәрігер әмпатия жагдайына ауысады, Әмпатиялық әдіс бойьтнша, дәрігер ауру адамньщ ішкі алеміие кіріп, онда өзін «үйшдегідей» сезінуін ой ласты рады. Мұнда дәрігер басқаның уайымдарына сезімтал болып, онымен бірге қорқақ, ыза-лы, жасқаншақ болуы керек. Осыған қарағанда, дәрігерге әмпатщ жағдайын сақтау үлкен шеберлікті және әмоциялық тұрақгылыкты талап етеді, себебі дәрігердің бір жағьшан жауаиты, белсенді және күшті болуын, ал екіншісіаен - нәзік және сезімтал болуын қажеі етеді.

Дәрігердің пациентпен әрекеттесуі негізінде науқастың ауруғ_а байланысты проблемалары шешіледі. Бұл мәселелер нәтижелі болуы үшін, қатынасудың бастапқы сатыларында дәрігер келесі ережелерді сакгауы тиіс:

• көп тындал, аз сөйлеу;

• тыңдап отырып, айтылган жәйларды езінің түсінгенін сездіру;

• түлғаныд әмоциолалдық және интеллекгуаддық ерекшеліктерін байқап, табабілу;

• диагноз туралы ойларыньш қорытындыларын мәліметтемеу. Сүхбаттасу ксзінде, науқастың жағдайыныд төмендегідей ере&

шеліктеріне дәрігердің назар аударуы керек:

• науқастың сұхбаттасуға қызығуымен қатар, мақсатты жәм белсендІ әрекеттесуге қабілеттІлігі, қоршаі ан ортаны, уакытты дұрыс бағдарлауы, қоршаған заттардыц атын, қажетгілігін білуі;

• науқастың көңіл-күйінің темен болуы - қорқуы, тежелуі, назарн болмауы, үрейленуі, кызбалан^ъі;

• дисфориялық реакцияларға ықлалдануы-ызалануы, агрессив-тілігі, қатан мінездшігі;

• тиісті емес сөздерін, ойларын айтуы, әсіресе біреуді қуғый дауы;

• тұлғааралық қатынасуда қозғыштығы, жабырқаулығы;

• «театралды» мәнерлігі; өзіне көп назар аударуды кажет етуі қыцырлығы;

• алаңғасарлығы, трафаретті сөздерді колдануы;

• ойларьшың үстірттілігі және жеңілдігі, жігерінің және есің сактау қабілетінің төмендеуі.

Медицина қызметкерлеріне науқастың алдында, кәсіби жәгі

оз қызметіне байланысты үйымдастътрушылық мәселелерін талқы-лауларьіна тыйым салынады.

ТІаукаска ешқашан да. жағдайға және жасына қарамай, «сен» деп айтуға болмайды. Осылай сенімді дистанция сактаудъщ өзі науқасқа шипагерлік әсерін тигізеді, дәрігердің беделін өсіруге ықттал жасай-ды. Бұл ереже, 16 жастан үлкен наукастардың барлығына тарайды.

Осыган байланысты, өз сипаттамаңыздын бір ерекшеліктерін айгу немесе әрілтестеріңіздің тұлғалық ерекшеліктерін жариялау, медтшиналык тәжірибеңізден бір оқиганы айту - медициналық әтиканы бұзу дел сипатталады.

Дорекі түрде науқасқа назар аудармаумен катар, қатты оған илану да науқас психикасына зиянын тигізетіні мәлІм.

Сұхбаттасу кезінде дәрігердің позициясы белсенді болуы керек. Дәрігердің мәлімет жинастыруы тек бір схема бойынша, бірізділік үстанымда ғана жүpгiзІJгy^ қажет. Қойылған сауалдарға нақтылы жауап апуға іырысқан жен. Науқасқа басымдылық жасатпау, алдап-арбауга жол бермеу де дәрігерге байланысты.

Сұхбаттасу үсіінде науқас жылаган жағдайда, оған қарсылық білдірмей, тек келесі түрде гана қолдау жасалады: «Сізге әрине женш емес, түсінемін». Бұл -жылы қатынас құруға мүмкіншілік береді.

Сұхбаттасу үстінде, наукас ауырсыну сезІмдері туралы сұрақ қойып. олардың негізі}і түсіндіруді отінеді. Мұндай кездс, дәрігер ешқашан ауру белгілерінің пайда болу механизмдерін айтпауы ксрек, себебі дәрігер әлі озі де оны толық түсінген жоқ және оның айтқа-нын науқас түсінбейді. Наукасты тыныштандьтрьш, сүрактарьша тікелей жауаптан аулак болу керек. Заң бойынша, науқас адамның тағдырына жауаакершілікті, тек емдеуші дәрігер ғана өзіне жүктей а лады.

Дәрігер барлық сурақтарын, мүмкіншілігіне қарай, тек «жанама

түрде» гана айтуы керек, мысалы; «Мыла жерініз ауырып т^р ма?»

дегенше, «Мына жеріңіз ауырмай ма?» дел, сүрау дүрыс болады,

-оебі керісінше жагдайда, тік сұрақтар суттестивтік, иландыру

серін типзуі мүмкін, яғни, ауру адам өзінде жоқ симптомдарды бар

деуге бейімделеді. ДӘРТГЕРДЩ ТИІМДІҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ҚУРУЫНА КОММУНИКАТИВТІК БІЛГЕРЛІГШЩ МАҢЫЗДЪШЫҒЫ

Қарым-қатынас әрекеттерІнІң терең мағынасын тү^сіне білуі ерекшеліктерінің жиынтығын «коммупикативтік дагдылар» деп белгілейді. Арақатынас әрекеттеріне сәйкес, нақтылы түсіну және талдау (интерпретация жасау), жан-жақты ойластыру дағдылары бар адамдардың қарым-қатынас, сұхбат жүргізудегІ артықшылыгы болатыны сөзсіз. Бұндай дағдылары жоқ адам ең қарапайым идеяларды кабылдауға кабілетсіз болып, басқаларды түсініп, өз ойын әңгімелссуші адамга жеткізе алмайды; балалық шағында - ата-анасьгаа, үстаздарьтна, құрбыларына; ал есейгенде - басшы қызметкерлерге, әріптестеріне, жанұя мүшелеріне, Осындай адам-дар басқаларға ойын, пікірін өз деңгейінде жеткізе алмайды, диалог (сұхбат) құрьш бірін-бірі толык түсінІсе адмайды, келісімге және конструктивтІ (нәтижелІ) әрекетке жол таппайды.

Дәрігердің науқаспен әрекеттесуі, әрине көп қырлы үрдіс. Емнің нәтижесі, адамның денсаулығы мен өмірі, дәрігердің мамандық дәрежесіне, науқастың дорігер нүсқауларын қабылдап түсінуіне, екеуінің арасьтнда сенімді және келісімді карым-қатынас орнығуына байланысты екені күмәнсіз. Дәрігер мен патшентгің тұлгааральіқ әрекеттесуі, ең бастьт мәселенің шешіміне, ауру адамның сауығуына багытталады. Дәрігер және науқастың қарым-қатынасы дұрыс ұйымдастырылған жағдайда ғана, б:үл мәселені пісшуде жетістікке жету мүмкіндігі туады. Бүл араласу — дәрігердің пациентпен арақатынасқа даярлығына, яғни дәрігердің коммуникативтік әрекетінің тиісті денгейде үйымдастътрылуына негізделеді, оның науқаспен қатътнасуын бағыттайды. Ал пациент бұньт дәрігер әрекетінің максаттарьтмен байланысты рады: диагнозды анықтау, емдеу, реабилитация л ық шаршіар жүргізу, т.б.

Дәрігердің нayкacтap^feн және олардың жанүя мүшелерІмен қатътнас жасауында, оның кәсіптік білімділІгІ және біліктілігімен қатар, белгілі тұлғалық касиеттерІ, қатынасу мәдсниеті маңызды болады. Олардъщ негізінде дәрігергс өз біліміне сенімділігі, әр ауруга оңды қатынас жасауга икемділігі, коммуникативтік дағдыларды жинақтап, медициналық әрекеттерді жетілдіріп отыруы жатады.

. дәрігердің коммуникативтік білгерлігін дамыту - қаііргі медицинаньщ акгуальды және маңызды мәселесінің бірі.

Науқаспен ұтымды және ұзақ кезеңде қарым-қаіынас жасай білуі

дәрігердің ен маңызды қасиеттерініц бірі болып саналады. Бүл

біліктілік - маманныд коммуникативтік қабілетіне байланысты екені

анык-

Пациентпен терапиялық жанасу орнатудың негізінде дәрігердің

қарым-қатынас білгерлігі аса маңызды орын алады. Дәрігердің ком.муникативтік білгерлігінің оның өзінің кәсіптік міндетін, науқасқа көмек көрсету үрдісін жоғары дәрежеде жүргізуіне онды әсері мына төмендегі көрсетілген дәрігер - науқас арадатынасыііың қағидаларына негізделген:

• иациенттің вербальды және вербальды емес білгерлігін ай-кьшдап, одан іске кансетті мол мәлімет алынуы;

• дәрігер дерттін белгілерін айқьшдауымен қатар, олардың негізінде жататын психологиялық және әлеуметтік себептерІн ажы-рата білу қабілегіне байланысты, аурудың диагнозын аныктаудың нәтижелігініц өсуі;

• коммуникативтік дағдьиіарын жатіықтыруы, тағайындалған дәрілердІ қабылдауға келісім беруіне наукасқа онды әсерін тигізіп, емдеу жоспарын қолдауы;

• пациенттерге сәйкесті медициналық ақпарат беріп, олардың салауатты өмір сүру қажеттілігіне көздерін жеткізін, аурудың алдьш алуда және денсаулығын дұрыстауда дәрігер ролін арттыруы;

• сырқагхың әртүрлі әсерлсріне (әмоционалдық, интеллектуал-дьіқ, мотивациялық) әрекет жасау негізінде, компенсаторлық меха-низмдерін жандандыру, тулғанын, психосоматикалык потенциалын жоғарылату, стереоіиптерін б^зуы;

• айрықша жагдайларда («дерті емдеуге келмейді» деген мә-ліметті науқасқа жеткізу қажеттілігінде, немесе науқастың дертінің болжамьщың күрделі екендігін туысқандарына айтарда), «дәрігер-науқас» карым-қатынасында, дәрігерге тиімді әсер етуге мүмкініші-лік тууы.

Сонымен. сенімге негізделген, дәрігер мен науқастың тиімді арақатьшасы, емдеудің табысты болуына оң ықпал жасайтын маңызды фактор.

Дәрігердің науқастың туған-туысқандарымен тиісті дәрежеде қарым-қатынас қүра білуі де маңызды, себебі оған емаің нәтижесі тікелей байланысты. Бұл қатынас, әсіресе ауыр жағдайдағы сыр. қаттарды, баладарды, егде адамдарды емдеу кезінде өте қажет болады. Сыркаттанған адамның туған-туыскандарымен тиістІ ара қатынас күру натижесіндс, дәрІгер олардын сенімін артгырьщ, келісімге келеді. Осы себептсн, олар науқасгың да жан дүниееіц түсіне біліп, кұмәндарын сейілтіп, қобалжуын тежеп, дертімея куресуге қабілеттілігін өсіріп, дәрігер тағайьшдаған емді ешқандаі күмәнсіз қабылдауға мүмкіндік тудырады. Сонымен қатар, ауыр хавдегі наукасты күтуге, әсіресс қатты жарақаттардан, оиерациядац кейін, науқасқа жәрдемдесуге туысқандарьш тартады. Дұрыс сүхбат жүргізіп, науқастың туыс-жақындарына ауру іуралы қажетті мәліметті бере отырьш, яғни зерттеулер және операция қауіптіліп туралы, дерттіц болжамды асқынулары жайында. дәрігер бірталаі конфликті жағдайлардың алдын алуға. шнеленіске жеткізбейтіндей әрекет жасайды.

Сонымен, ауру адамның жанр мүшелерімен арақатынас психологияеын бІлу, дәрігерге сенімді, өзара келісімді жағдаиға жетуге, емнін нәтижелігін едәуір жогарылатуға, конфликттердщ алдын алуға мүмкіншілік береді. Пауқастьгң жакын туыстарымен тиімді коммуникация құрудын неіізгі қағидалары:

• дәрігердің коммуникативтік білгерлігі;

• ауру адамның туыстарына тиістІ мөлшсрде ауру туралы ақпа-рат беруі;

• күрделІ зерттеу тәсілдері, емдеу процедуралары, операция және асқьшулар қауіптілігі туралы іуысқандарын мәліметтеуі;

• аурудың ішкі психологиялық проблемаларын (кайғыру, қобал-жу, күмәндану. т.б.) шешуге, белсендІ түрде үшІнші жақты — науқас-тың жанүясының мүшелерін қатыстыру;

• бүлдіршіндерді, жасөспіршдерді, егде адамдарды және ессія жатқан науқастарды емдеу кезінде, олардың ең жақын адамдарьшен тығыз қатынасу, келісімІн алу.

Дәрігердің өз әріптестсрімен қатынаса білуі де өте күрделі, ма-нызды мамандық әрекеттерІне жатааы. Коммуникативтік біліктілігі мен білгерлігі жеткіліксіз болған жағдайда, диагностикалық және емдеу шаралары жиІ нәтижесіздікке үшырап. әртүрлі шиелінІ^ тудырады, бұл - дәрігердің бедепін түсіреді. Мүндай жағдайда,

маманның түлғалық адамгершілік қасиеттері ерекше орын алады. К4едициналық ұжымда әрекет жасау кезінде, озі мамандық мақ-саттарына жету үшін, дәрігер бірталай мамандармен арақатынасқа туседі (баска дәрігерлер, мсйІрбикелер, кіші мейірбикслер, емхана әкімшілігі, т.б.)- Олармен қатынасы дұрыс багытга жүргізілсс. түсін\шілік жағдайы қалыптасып, емдсудің нәтижелігі де жоғары сатыларға көтеріледі.

Керісінше, дәрігердің адамгершілік қабілеттері жеткіліксІз бо-луынан, ол галай шиеленіс, конфликті жағдайға кездесуге мәжбүр болады, нәтижесінде - диагнозды ажыратуы мен емдеуі де сәтсіздік-ке ұшырайды. Сондықтан, әр дәрігер, әсірссе тәжірибесі шамалы жас маман, өзінің коммуникативтік қабілеттілігін үнемі жетшді-ріп, жан-жакты дамытып отыруы кажет. Тек осы жағдайда ғана ол өз мамандығының биік дәрежесіне жетіп, дәрігерлік міндетін тиім-ді атқара алады. Бұл талаи қазіргі замандаіы медицинада өте мағыналы болады, себебі бүгінгі күнде, медициналық жәрдем көрсеіуге көгттеген мамандар, яғни мекеменің бүкіл медицияалық ү_жымы қатынасады, әрекегтеседі.

Бүл мәселе тәжірибесі мол, консультант дәрігерлер мен жас мамандардың арақатынаеында күрдслі және маңызды орын алады. Олар бір-біріне сый күрмет, сыпайылық көрсетіп_г соның негізінде ғана түсіиушілік және сенімділік түрде араласып, емдеудің нәтиже-сіне жетеді. Сонымен катар, дзрігердің мейірбикелермен және кіші мейірбикелермен жүмыс бабы бойынша үнемі және тығыз араласуы да тиісті дәрежеге қойылып, іске асса, медициналық мәселелерді иақтылы түрде шешуге мүмкіншілік туады. Мұнда, медициналық үжымның жүмысының ұиымдастырылуы субординация негізінде іске асырылады: жас дәрігерлер - тәжірибелі мамандарға. бөлімше меңгерушілеріне, ал мейірбикелер - дәрігерге және аға мейірбикеге, кіші мейірбикелер - мейірбикеге бағынады. Осы ж^'йе түрақталіан және толық орьшда,іған медициналык үжымда, оның мүшелерінщ арақаіъшасы тиісті дәрежеде болып, шиеленіс жағдайлары туында-маи, іс сапасы жоғары дәрежеге көтеріліп, кызмет жүргізіледі.

Сонымен, дәрігер жоғары дәрежелі коммуникативтік потеіщиал-ға ие бола отырып, медициналық үжым мүшелерімен тиімді қаты-наста болып, өз жұмысын үлкен нәтижеге жеткізе алуы үшін, төмендегі кағидаларды ұстануы қажет:

• қарым-қатынас білгерлігін жетілдіру;

• әріптестерімен, үжым мүшелерімен озара сенім және келісіщ жағдайында әрекетгесу;

• субординация принциптерін сақтау, оньщ негізінде іс-әрекеіің орындау;

• қателерін ұжымнан жасырмау; әріптестеріне ашып айту;

• тожірибелІ дәрІгерлердсн ксңес, көмек сүрау;

• жас, тәжірибесі аз әрштестеріне жәрдемдесу, қолдау көрсету;

• өз басының тұлғалык адамгершілік касиеттерін тәрбиелеу, өсі-ріп, дамыту.

Айтылған принциптерге дәрігер өз жұмысың негІздеп. үнемі орындап отыруы, шиеленІс және түсінІспеушілік тудырмауга шарт болады.

ГЕРДІҢ ӨЗ ӘРШТЕСТЕРІМЕН АРАҚАТЫНАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Медициналық қыДӘРІзметкерлердІң өз жұмысын жогары деіцейде орындауы - науқастардың талаптарын қанағат етеді. Медицина мамандықтарында әріптестердің жаксы қарым-қатынаста болуьі тәжірибелік жұмысты жоғары деңгейде орындаута әмоционалдьщ түрғыдан оң әсерін тигізеді. Өкінішке орай, болашақ дәрігерлерге әріптестерінің арасында қалай өзін ұстауы жөнінде мағлұмат бірде-бір университет бағдарламасына косылмаған.

Дәрігерлер, оны қоршаған барлық әрІптестеріыен жақсы қарым-қатынаста әрине, үнемі болмайды. ¥жымда әріптестср арасындағы келіссөздерден кейбір уақытга бас сауіалау мүмкін емес. Дәрігер-дің жүмысының жетістіктері мен ұжымдағы беделі, әріптестермея жа^сы қарым-қатьшаста болуына сөзсіз тәуелді. Әріптес сөзі ла-тынның «college» деген сөзінен шыққан. і>ул сөз бөлмедегі әріга тес деген магьшаііы білдіреді, яғни col сөзі - «бірге», ал legare ~ «көмекші». «Профессионал» орта ғасырдағы ағылшын тілінен аударғанда қандай да бір діни ұйымға кіргенде қолданылатын сөз болған. XVII ғасырдан бастап, аталган сөз достықты мойындау немесе сенім және діни үстанымдарға байланысты қолданылатын сөзге айналды. Ғылымның қарқыіщы дамуына байланысты «про-

фессионал» Д^п, қандай да білім тармағында маманды немесе иг статусына ие болған адамды айтатын болды. Әволюция 'апысында аталған термин алгашында сенім мағынасының айғагы болса, кейін дами келе тек мамандық, табыс көзі секілді ұғымдармен үштаса бастады. Ьұл - семантикалық талдау ғана емес. Бір ұжымда жұмыс атқаратын мамандардың мақсаттары көп жағдайда бірдей болып келеді. Уакыт откен сайын дәрігер және оның әріптестерінің арасындағы карым-қатынас өзгеруі де ғажап емес. Қандай да бір ужымда орнаған келіссөздердің оңай шешілуі, тек еркін талдау; талкылау ашық болганда ғана мүмкіндікке асады.

Әріптестер арасындағы жақсы қарым-қатынас олардың жұмыс жасайтын ұжьтмының жақсът белестерге жетуіне жол ашады. Кейбір кәсіби ұжымдар езінің қиындықтарын қътзметпен байланыстырса, содан көрсе, дәрігерлер өз қиындықтарьтн науқастарға проекциялай-ды, ауыстырады, бүл көзқарас олардың араларындағы келіссөздер-ді, шиеленістерді күшейте түседі. Көп жағдайда, басшылар таралы-нан, жалпы бөлімге немесе жеке тұлғаға өз мақсатына жете алмай-тьшы жөнінде айту жиі ксздеседі,

Дәрігерлердіц біршамасы әріптестерімен жақсы карым-қатынас құруга қабілетсіз болып келеді. Бұл қасиет балалық шақта жәие отбасыпдагы жас баланың тәрбиесіне катысты қалыптасады. Аталған жағдай дәрігердіц жеке субъективтІ касиеті болып табыла-ды және ол уақытша да болуы мүмкін. Алғашында әрІптестер арасьшда көзкарастардың сәйкес келмеуі байқалады, кейін жұмыс барысында олардың арасындағы қарым-қатынастар жақсара, қа-лыптаса бастайды. Кейбір ұжымда осы аталған факторлар әрінтестер арасында жақсы карым-катьшасқа бейімдейді. Жақсы қарым-қатынасты орнатудьщ екі маңызды кұрылымы бар: 1) отбасы және 2) топ. Көбінесе, түлғааралық келіссөздер аталған жагдайларда жиі оз орньш табады. Мысалы, дәрежесі бірдей әріптестер арасында бір оеткей арақатынас орнаса, ал «ата-ана - бала карым-қатынасы» тең емес адамдар арасында орнайды.

Сонымен, дәрігер мен әріптестері арасында жақсы қарым-кагьщастың орнауына әсер ететін факторларға төмендегілер жатады:

• ұжымның мақсаты мен міндетін жаксы түсіну;

• субординация қағидаларының нақтылы сақталуы;

• жалпы мақсат пен міндеттің оолуы;

• ез үлесін қосып, орнаған жағдайга араласу;

• сене білу және компромиске келе білу;

• келіссөздерге, талас сөздерге мән бермеу;

• қарама-карсы екі жақтың да көзқарасын сыйлай білу;

• үжымныц ең әлсіз мүшесін қоргай білу;

• әділетті басқара білу;

• өзіндік түлгалық арман мен ұжымдық талаптар арасындагы балансты, яғни тепе-теңдІкті сақтау;

• өмірлік тәжірибе мен мәдени дсңгейінің арасындагы сәйкестікті теңдестіру.

Заманға сай, дәрігерлер саны және мамандықтар түрлерІ өсуіне орай, олар өз жүмысын атқару кезіпде талай әріптестерімен тікелей қаръш-қатынас жасаиды. Науқастың диагнозын аныктауда және ем шараларьтн іске асыруда дәрігер науқасты аспаттгы зерттеуші - мамандарға (рентгенолог, әндоскопист, лаборант, радиолог жоне т.б.) жіберіп, олардың қорытынды пікірін жинастырып, ақылдасьш отырады. Науқаста косымша сырқаттар дамьтған жагдайда, арнайы ем жүргізу үшін консультант - жекеше мамандарды шақырып, ем шараларын бірлесіп тағайындайды (кардиолог, аллерголог, невропатолог, хирург, т.б.).

Ал оператиәтік ем тагайындалганда, оған бірталай әріптестер тобы қатысады (ассистенттер, анестезиолог, қан қүюшы дәрігер, анестезист, операниялық мейірбике, т.б.). Көптеген жагдайда дәрігер оз әрітттестерімен біріге отырып жүмысын аткарады, әсіресе ауруха-на бөлімдерінде, кабылдау бөлшінде, консилиумдарда, т.б. Дәрігер әріптеетерімен де, сонымен катар орта, кіші буьтн медициналык қызметкерлерімен де бір келісімде қьпметін атқарады. Мүндая жағдайда дәрігерлік істің нәтижелілігі оның білімі мен біліктілігі мен қоса, коммуникативтік дағдыларына да байланысты болады. Ягни, мамаи дәрігер әтикасына медициналътқ субординация не-гіздеріне сүйене отырып, жүмыс бабында қатынас қүрган әрІп-тестерімен ойдағыдай тіл табысып, сый-құрмет көрсете алса, оныН дәрігерлік жүмысы жогары нәтижеде болуы акиқат.

Керісінше. коммуникативтік дағдылары жеткіліксіз болган жя дайда, дәрігердің жүмысы нәтижесіз, ал еңбек жетістіктері шамалЫ болатынын байқаймыз. Б^ған себеп — дәрігердІң адамгершілік қа*

иеттерінің төмендігі, тәкаппарлығы, басқаларды көзге ілмеуі, енмендіп, дорекілігі және тағы да басқа ерекшеліктері себеп Голады- Әрине, бүл адамның табиғи дамыған касиеітерін, екінішке опай өзгертіп жою және жоққа шығару мүмкін емес. Сондықтан, медицина оқу орындарына түлектер қабылдау алдында, арнайы пікірлесу жүргізіп және психологиялық тест бақьиіауын өткізу қажет. Ерекше адамгершілік қасиеті бар, науқас адамдарға дүрыс кезқарас көрсете алатын азаматтар гана медицина саласында қызмет жасауы

керек.

Сонымен қатар, медициналық үжымда жүмыс аткару үшін, әр адам (дәрігер, мейірбике, т.б.) үжымдық тәртіп талаптарын сактауы қажет. Ол үшін дәрігер табиги теріс қасиеттсрін, өзщцегі кемшыіктерін жойып, қарым-қатынас жасаганда әріптестеріне сый - сияпат көрсетіп, қоғамдык тәртіпке сай жүруі ксрек. Мүндай жағдайда, басқалардың оган көзқарасы да онды, сыйлы болады. Осыдан оның дәрігерлІк жүмысы да ілгері басып, нәтижелі болатыны анық. КерісІнше жағдайларда. оның ісін атқаруында әрқандай кедергі, түсініксіз жағдайлар туып, түбінде оның емделіп жатқан наукас адамдарга кері әсері тиіп, олар зардап шегуІ мүмкін. Кейбір дәрігерлер, мейірбикелер осы жағдайға байланысты, өз жүмыстарын ауыстыруға, басқа мекемелерге ауысуға немесе мүлдем мамандығьш тастап кетуге мәжбүр болады.

¥жымдағы қарым-қатынас медицгтальщ субординация принцип-іеріне негізделеді. ^ғни, кіші мейірбике - мейірбикеге, ал мейірбике - дәріі ергс бағынады. Медициналық болімшеде қызмет атқаратын дәрігерлер - онын, менгерушісіне, ал ол - бас дәрігерге және оның орыпбасарына бағьшады. Дәрігерлер арасында жүмыс атқаруда, күрделі және күмәндік тудырған жағдаіііарда, олар тожірибесі мол, жогары дәрежесі бар әріптесінің нсмесе жауанты кезекші дәрігердің пікірің, кеңесін орындайды.

Осындай қатынас негіздері мейірбикелер арасында да қалып-тасқац. Ммсалы мейірбикслер - бөлімшенің аға мейірбикесіне, ал ол - ауруханалық бас мейірбикеге бағынып, айтқандарын орындай-Ды. Бұндай карым-қатынас медициналык мекеменің жүмысын зеггеп, қальштастыруга мүмкіншілік береді. Керісінше жағдайда, ^едициналық мекеме жүмысының қалыпты реті бұзылып, оның нәтижеділігі төмендейді.

Науқастың дерті күрдел і болып, оны анықтау және емдеу киыншылық тудырғанда, әсіресе аурухана жагдайында, медицина* лық жәрдемді дәрігерлер үжымы жүмылып атқарады. Яғни, диагноз анықгағанда, емдеу такхикасын және ем шараларын тағайындағая да, бөлімше дәрігерлерінің барлығы бірігіп. ақылдасып отырадЦ Мұнда дәрігерлер тобы ауруды көріп, клиникалық сарапқа салыг^ әр әріптес өз ой-пікірін ортаға салады. Барлық айтылған ұсьшыстар ескеріліп, қорытынды жасалады, науқаска ең тиімді диагностикальщ және емдеу шаралары тағайындалады. Бүл жұмыс реті жас буың дәрігерлергс білімдерін, тәжірибесін ұштай түсуге мүмкіншідік береді және дәрІгерлік кателіктердің пайда болу мүмкіншіліга азайтып, оларды болдырмауға ықпал жасайды.

Дәрігерлер арасындағы қарым-қатынас дағдыларын талқылай отырып, соңғы кезде жиі байқалатын, дәрігерлердін бір-бірінің беделін науқастың алдыіща төмсндетуін айту қажет. Мысалы, дәрігер науқасты бұрын емдеген басқа дәрігердің білімін, біліктілігіц науқастың алдында сынға салып, ол колданған диагностикалық, ем шараларының қате жасалғанын айтады. Әрине, бүл дәрігер өз әріптестері жайлы теріс пікір айту арқылы, пациент алдында өз абыройын өсіріп. тәлгірибелілігін білдіргісі келеді. Бірақ, бұл жагдай - науқастың бұл дәрігерге де сеиіміне күмондік тудырады және ол осы соңғы қатынаскан дәрігерге де сынмен қарайды. Көптеген шет-елдерде әріптестерін науқас алдында сынға салған дәрігерге қатац шаралар қолданылып, оның дәрігерлік лицензиясын кайтарып алуга дейін барады. Ол елдерде, дәріх ерлердің қарым-қатынасы, олардыц арасында әтиканың сақталуы дәрігерлер ассоциациясы арқылы үнемі қадагаланып, бақылауда болады.

Соңғы кездс, қоғамда демократиялық процестер дамуына, байланысты дәрігерлерге құкық мекемелеріне шағымданған нау-қастардың және олардьщ туысқандарьшың саны өсуі байқалып отыр. Кейбір жагдайларда, бұған дәрігерлердиі өздері де кінәлі болады, себебІ бұл жагдай олардың дұрыс арақатынас қүра алмағаныи керсетеді.

Дәрігерлердің консилиумдағы арақатынастары. Күрделі жәш ауыр халдегі науқастарды емдеу үстінде, ата-аналары жоқ балаларЯ операция жасау алдында немесе науқас адам ессіз жағдайында дүрьіс шешімге келу үшін, дәрігерлер консилиумы қүрылады. Консилиуі

аркьілы диагноз анықталып, емдеу тактикасы талқыланады, күрде-!І диагностикалық және емдік тәсілдерді қолдануға рүқсат беріледі. Оріптестермен жаксы қарым-қатынас кұрудың моделі мен әдісІ коғамдағы калыптасқан жагдайға байланысты. Әдетте, комиссия кенесі шартты хатгамаға сәйкес жүргізіледі, бірақ ауыр халдегі нау-кас жагдайын клиникалык талқылауға, дәрігер науқастың клиника-іык сотіаттамасы жөніндегі өз әріптесінің ойын жеткізуі үшін, түрлі шарттар мен талаптар қажет. Көптеген жағдайлар дәрІгерден сыпайылык нен толеранттылыкты (тозімділікті) қажет етеді, ал бір жағдайдан екінші жағдайға тез өте алу - өмірлік тәжірибемен бірге

келеді.

Дәрігердің өз әріптестерімен кярым-қатынаеын қиындата-тын факторлар:

• жеткіліксіз ресурстар үшІн күрес;

• жауапкершілік, қаржылық және кәсіби көмекке бағытталған консультанттар арасындағы күрес;

• қызметі мен жүмыс жүктемесіндегі теңсіздік;

• кеңІстік (территория) пен шекараға байланысты туатын мә-селелер (егер шекара накты анықталмаған болса);

• бірдсй жұмыс көлеміне түрлі айырмашылықтағы айлық тө-лснуі.

Лауазым орны жоғары әріптестермен нашар қарым-қатынас орнауыньтң себептерін екі топқа бөліп карастыруға болады: олар -ұжымдық және жекс тұлғалық факторлар.

Дәрігер - консультанттардыц катардағы әріптестермен қа-рым-қатынасы. Консультанттардын; қатардағы әріптестермен ка­ры м-қатынасына олардың статусының түрліше болуы сөзсіз әсер етеді. Консул ьтанттар, тәжірибе өтіп жатқан, орны төмен әрІптесте-ріне жақсы тәлім-тәжірибе алу жағдайын орнатуы керек екенін ес-^тен шыгармауы тиіс. Аталган карым-қатынаста консультанаітар-Дьің орны срекше және түрлІше: ординатор-дәрігер, басшьт мен ме-Дициналык көмек көрсету саласындагы білімді мамам-консультант. Олардың міцдеттеріне - жас дәрігерлердің жұмыс барьтсында қиын іукастармен әмоционалдық жүктеменің айтарлықгай ауыр бол-мауьш камтамасыз ету жатады

^онымен катар, тәжірибелі мамандар медицинальщ орталықтың

с ДӘрігерлерге деген талабыньщ жогары деңгейде орындалуын

Масыз ете отьтрып, жас дәрігерлердің орынсыз жүмсалмауын кадағалайды. Когттеген консультанттар, жас дәрігерлердің аткарғац жүмыстарьша өзінзд тәжірибесі мен білІміне сәйкес бага береді бірак олардың өздері «итектен тыс жүктемеге үшыраған болса, қандай әмоционалды жауап, коңіл-күй білдіреді» - дегсн сүрақ туады. Білімді, перспективті. еңбек сүйгіш жас дәрігер, тәжірибе.іі консулътанттыц жұмысын жеңілдетеді, ал «қиьш» жас дәрігер болса, басқаша қарым-қаіъшас туындайды.

Тәжірибелі дәрігердің жас әріптестерімен карм м-қатмн асы. Егер жас дәрігсрдің келіссоздері, таластары қатынасу кезінде иіе-шілген немесе щешілмсген болса, оны тез арада анықтаған жоқ себебі ол - әрІ карай қызметтік карым-қатынастардың орнауына кедергі болады. Консультанттар, аталган талап жәнс деңгеигс сәй­кес келмейтін жас дәрігерлердІ колдау немесе жазалау керек пе?» - деген сүрактарға жауап беру барысында толғанады. Коп жағдайда, жас дәрігерлсрдің тажірибесі жсткіліксіз болады, сондыктан консультант - дәрігерге қараи-ак онын жаксы жактарын жетілдіру мақсатында қандай шара колдану керек екенін анықтайды, себебі тәжірибелі дәрігерлердің өзі жас кездерінде аталган жағдайға тап болған. Бүнда, жас дәрігергс клиникалық үстазымен сүхбат жүрпзу едәуір кемек береді.

Лауазымы жоғары әріптестермен және де басқа да қызмсткерлер-мен карым-қатынасты қиындататьт тұлғалық жеке касиеттер мен факторларға келесілер жатады:

" бзсекелестік (марапат кағазы, ецбекақы дсңгейі, жүмыс орныньш жогарылауы);

• билік жүргізу сипаты;

• конструктивті сынды кек, ашуға айналдыру;

• кпиникалық жүмысқа түрлі жаңа смдеу ддістерін енгізу;

• коиссрваторларға қарсы бағытталған новаторлар;

• пессимистерге қарсы бағытталган онтимистер;

• толеранттылықка қарсы козкарастар;

• жалғыздарға коғамның қарсылыгы (интриган, аутсайдер);

• үжым мүшслеріне қарсы бағытталған сарагтшылар, сышиылар.¹ «Қиын, маселелі жас дәрігерлерге» келесілерді жаткызуҒІ

болады:

• өзіне сенімсіз жас дәрігер, өзінің дәрігер мамандығын дүры| таңдагандыгына күмәндікпен карайды;

• айтылған тапсырманы орындамайтын жас дәрігер;

• барлығын «өзім жаксы оілемін» дейтін, өзше-өзі қалытітан тыс сенімдіжасдәрігер;

• ешкандай пғешім кабылдай алмайтын, жан-жағьшан комек күтегін. қоршаған ортага «тәуелді» жас дәрігер;

м мүшелерімен бәсекелесетін, ерекше қарым-қагьшас ор-

наткысы келетін жас дәрігер; . уайымшыл жас дорігер;

• цринциииальды, батыл жас дәрігер;

• әрбір адамға жаксы көрінуге тырысатын жағымпаз жас дәрігер;

• кылымсыган жас дәрігер;

• параноидты жас дәрігср.

Жоғарыда аталған коптеген себсптер, нсасы мен жолы үлкен дәрігерлердің, тәжірибссІ жоқ жас дәрігерлерге ата-анасы секілдІ шыдамды, толерантты болуларьт керек екенін білдіреді. Жасьг үлкен дәрігерлср, егер жас дәрігердің медицинаға қабілетсіз екенін айқьін байқаса, оган баска мамандык тандау туралы ойластыру керек екенін айіканы жөн болады.

Жас дорігердің консулы антиен қарым-қатмнасын жетілдіру. Жас дәрігер мен консультант арасындагы жақсы қарым-қатынас-тыц негізгі әлементі болып, тандалган ж^^іысқа деген кызығушы-лыгы жатады. Жас дәрігерлердің өзінің сенІмсІздіғІ мен тәжірибе-сінің жоктығын ашық түрде еркін айта алуы, оның консультантпен жақсы қарым-қатынасыныц орнауына тәуелді. Жас дәрігерлер аталған үрдісте ездерін дәрменсіз сезІнбеуі тиіс. Мысалы, жасы үлкен консультант «сапаны қамтамасыз ететін уақытты» карасты-руы мүмкін, ал жас дзрігер болса аталган жағдайга дайындык барысында озіне көп тәжірибе жинақтайды. Қазіргі ротация (ауыс-іыру) жүйссі осы сферадағы карым-қатынаста кездесетін қиын-дықтарды шеше алмайды. Бүл жүйс, ол дәрігерлергс тәжірибе жинактауға комек береді, алайда қандай да бір жүмыс орнында ғана кызмст аткару түлғалык даму үшін кыска уакыт болып табылады.

Әрбір болашақ дарігер киындықты сезініп, тәжірибе жинақтау

үшін қолдан келгенін аямауы керек. Кез келген мамандык тармағы

ас дәрігерге мақсатынан тыс болса да, ол әр мезетті пайдаланып,

'не білім жинап, үйреніп, пайда әкелуге тырысуы тиіс. Кон-

>гангпен жақсы қарым-қатынас орнаған жағдайда, жас дәрі-

Р- ердің мамандығъша дегсн ынтасын сипаттайтын әнтузиазмді

кауға болады, бірақ кейде нашар қарым-қатынас орнаған кезде

консультант және жас дәрігер арасында басқа да тосқауылдар кезд₆ еуі мумкін.

«Қиын консультант». Жүмыс орны, лауазымы және белсенді, лігі бойынша айырмашылықтар, жас дәрігерлердің консультанттар, мен карым-қатынасында «келіспеушілік» секілді мәселелерді а.% налып өтпейді. Қазіргі таңца жас дәрігерлерге үстемдік көрсету, дің оте жиІ кездесетінін зерттеушілер қағаз жүзінде долелдеп отъір, Кейде аталған мәселе белсенді түрде тең дәрігерлер арасында ашц түрде талқыланады, ал консультанттарға жас дәрігердІ уйрстіц тәжірибе жинақтауға баулу - бірінші орындағы борыш екенін естец шығармау қажет. Бұл түрғыдан қарастырғанда тәжірибелі дәрігер тарапынан келеңсіз қарым қатынасты тудыратын себептерді атай кеткенді жон көрдік. Оларға жататындары:

• билігі мен белсенділігі жоғары консультанттың ұстемдік жа-сауы;

• консультанттың шешім кабылдай алмай, өзіне сеиімсіз болуы;

• консультантта «іштей жану синдромының» көрінІс беруі; Жас дәрігерлер арасыыдағы қарым-қатынас. Жас дәрІгерлер

арасындағы немкұрайлы қарым-қатынастар ркымдық жұмыс жос-парының орындалуына айтарлықтай кері әсерін тигізедІ. Дәрігср-лер арасындағы карым-қатынастыц б^зылуының себептері:

• кезекшілік кестесіне келіспеушілік білдіру;

• демалыс алу кезсңін таңдау кұкьтғының бұзылуы;

• дәрігердің жұмыс орнында жиі болмауына байлаиысты, басқі әріптестердің оны алмастыруы;

• дәрігердің келесі кезекшілікке жоспарланған науқастарътньц басқа әріптсстердің жоспарына снгізІлуі;

• дәрІгердің жақсы жұмыс орнын алу максатына бағытталға^ жарысқа қагысуы;

• тәжірибесінде айыр.машылықпен сипатталатын ресми емес иерархияньщ жасанды түрде туындауы.

Осы көрсетілген себептердің көбінесе жас дәрігерлер арасындЧ кездесетіні байқалады. Ал егерде, әрбір дәрігер, осы жоғарыд* көрсетілген себептсрден өзара келІсушілікпен өте алатын болсі ол осы тожірибе жинақтауға бағыі-іалған уақыт ішінде, болашакг' тшідаған мамандығын үштауда айтарлықтай комек беретін жасы үЛ" кен дәрігермен өмір бойына созыдатын достык қатынастарД^ орнатуына болар еді. Сонымен қатар. үзақ уақыт бірге болу барысый^:

66

бірге атқарған жұмыстардың нәтижесінде тығыз жағдайлар

пнауы да мүмкін. Жас дәрігердің «жедел көмек беру» секілді ты-

Г« -^мысы әмоционалдық жағьшан, әлсіз адамдар үшін стрестік

жагдайды орнатуы мүмкш. Бұл жағдаида, барлық ережелерді біле-

■гін тәжірибесі жағынал айырмашылығы бар болса да, жасы үлкен

іпілтес статусына ие емес маманға, жас әріптестер қолдау көрсетеді.

Карым-қатынастар барысында кездесетін келіспеушіліктер-

мен күресу. На>^гкастардьщ жеке бас психологиясы, кәсіп аралық

қатынастардағы қуатты фактор бола алатыны бәріне де мәлім. Атал-

ган жағдай жас дәрігер мен консультанттар арасьшда жиі көрініс

береді.

Мысалы: науқас А., депрессия жәие суицидальді ойлардың

көрініс беруіне байланысты ауруханаға жатқызылған. Жастайынан науқас қолайсыз жағдавда өскеа, яғни анасы үнемі оған соққы көрсеткен. Науқас жас дәрігердің үлкен аяныш сезімін тудырып, екеуі әрі қарай орнаган мәселе жөнінде сөз козғайды. Бірақ жас дәрігер. мейірбикелердің на>қасіы үнемі бакылап жү-руінің науқаста үрей туғызатыньтн байкамайды және білмейді, ал науқас болса консультантқа айтқан болатын. I Іәтижесінде консультант клиникалық жосгтарға өзгерІстер сніізеді. Ал жас дәрігер болса, консультантқа өзінщ наразылығын білдіреді. Аталіан жағдай басқа клиниканың үжымының қатысуьшен, әріптестік консультацияда шешілген еді.

«Басу» және «ауыстыру» секілді психологиялық қорғаныс әдіс-терін білген маңызды. «Басу» қандай да бір келіспеушілікті немесе адамды бағындыру мақсатында қолданатын әдіс болса, ал «ауысты­ру» - өткен күндс орнаған арақатынасты пайдалану арқылы, әмбе-бап қарым-қатынас әдісін баршаға қолдану болып табылады. Атал-ған үрдістер, профессионалдық қарым-қатынаста тсріс әсер береді. Жогарыда берілген мысал жас және тәжірибесінде айырмаиіьшығы бар дәрігерлер арасындағы келіссөздерден тартынуға тәрбиелейтіні сөзсіз.

Дәрігерлер кез келген уақытта қандай жағдай орнамасын, нақ-ты дүрыс шсшім қабылдайтын, дәрігерлік тәжірибеге жас дәрігер-лерд] үйрететін мыкты түлга болуы тиіс. Сондықтан дәрігерлер ^арасында аталған келіспеушІлІк кездесетіні айдан анық. Дәрігер-^леР ^наУҚас денсаулығын аса үқыптылықпен емдегенімен, өз ден-^саУлықтарына айтарлыктай ұқыптылық корсетпейді. Бүл көбіне ^әРігерлер арасындаіы қарым-катьшаста айкын байқалады. Орнаған келіспеушіліктерді, «кез келген адамның кателесуІ мүмкін» секілді үстаиымдармсн шешуге болады. Жұмыс, адамның өміршіі, тек бір болігі екенін естен шыіармаған жен. Дәрігерге омпатщ маңьвды және пайдалы атрибут болып табылады. Бір кесе шай іщу барысында айтыліан жай сөздің озі қарым-қатьшастың орнауыщ өз әсерііі тигізеді. Кунделікті өмірде кездссетін келіспеушіліктерді осылай шешуге болады. Билігі мен жұмыс орны жоғары дәрігерлер. мен ресми емес жерлерде, конфиденциальдылықты (кұпиялыктц сақтай отырып, ориаған мәселелер жөнінде сөз көтерІп, оны шешу^ болады.

Жұмыстык қарым-катьшаста келіспеушілікгерді шешуге багыт-талған бағалы алтын ережелер:

• ең алдымен ойланыңыз: киыіщықтағы адам орнына өзіңЫ қойыңыз;

• мацызы жоқ әңгіме, ресми емес сүхбатгы өз деңгейіқзд багаланыз;

• сіз сенетін. орнаған мәселенің оған катысы жоқ әріптестерден ақыл-кедес сүрацыз;

• мәселені озіңіз жалғыз шешемін деп ойламаңыз: киыидыктармен бөлісу керек екеніи естен шыгармацыз;

• ресми құрылымдар, медициналық комиссия, клиникалык дирек-торлар мен консультаіггтардың көмегін қабылдауға дайын болыңыз;!

• орнаған мәселеден кашқақтамаңыз;

• сізге кемек және ақыл бере алатын ұжымдардың тізімін жасаи қойыңыз.

Дәрііерге қолдау көрсететін потенциальды көздер. Дәрііер-лерге көмек беретін, стресті олардыц емІрінің бІр болігі ретіндс қабылдайтьш ұжымдар мен құрьшымдардьщ саны артуда. Олардыі арасындағы кейбір үжымдар ресми, ал кейбіреу,]ері ресми емес болып табылады. арасыидағы шскара бірақ анық емес. Оларл жататындар келесілер; дәрігерлік ассоциация л ар, қоіамдар және Кез келген жағдайда дәрігерлер аталған ұйымдардан көмек сүрай алады. Әріптестер арасындағы қарым-катьшасты жаксарту, адаИ өміріндегі тәжІрибемен бірге жинакталады. Ол бақшадағы ара" шөшер секілді: арнайы бап көрсету барысында ғана олардың санЫІ азайіуга болады.

Ill тарау

ДӘРІГЕР МЕН НАУҚАСТЫҢ ҚАРЫМ-

ҚАТЫНАСЫНА КЕДЕРП КЕЛТІРЕТІН

БӨГЕТТЕР. ШИЕЛЕН1СТЕР

ТИІМДІ ҚАТЫНАСҚА КЕДЕРГІ КЕЛТІРЕТІН ЖЕКЕ ТҰЛҒАЛЫҚ БӨГЕТТЕР

Сұхбаттасу үстінде барльгқ наукастар дәрігерге килы қиындык-тар тугызады. Наукас тұлгасы түрлі кәсіби, материалдық, ajicyMeT-тік, отбасы және өмір сүру жағдайына байланысты, психология-лык бөгеттерге, мәселелерге толы. Наукастардың әрқайсысы дерті, ауырсыну сезімі, дәрілік препараттарды қабьиідау туралы, дәрігсрге түрлі сауал койып отырады. Мысалы, жогары әлеуметтІ статуска ис наукастар «әлсіз», «симуляпгпл» корінуден кашқақтап, дәрігерге толыгымен өзінің сырқатьтн, мүңын айтпайды. Жоғары интеллекті наукастар, сүхбат барысында ез бІлімділігІн корсетіп, дорігермен іүрлІ тыс такырыптарды талқылап отырады, ал бүл жағдай дәрігер-дің ауру диагнозын накты аныктауына кедергі келтіреді.

Үлкен жастағы адамда психикалык бүзылыстар, атеросклероз үрдісінің дамуы корінісІнде ссте сактау және интеллектуалды кабілетІнің төмендеуімен сипатталатын наукастар, физикалык жағ-дайына сәйкессіз болып, емдеу-диагностикалық үрдіске айтар-лықтай қиындықтар туғызады, мысалы, ауыр соматикалық аурумен сыркаттанған, әйфория жагдайындағы наукастар. Аса қиындьтқтар туғызатын, сүхбаттасу барысында дәрІгерден шыдамдылык пен уақытты талап ететін науқастарға, суицидальдІ әрекетке ие деп-рессивті наукастар және уайымшыл акцентуациялык сипаттағы наукастар жатады.

Денрессивті наукастар. Депрессия дегеніміз - психологиялық тұр^ыдан карастырғанда, өмір сүру персиективасының жоғалуы •олып табылады. Әлсіздік, шаршағыштық, салмақты жоғалту, белгісіз Уырсыну сезімі де депрессияның белгілеріне жатады. Қалыпты болашакты армандаү. жоспап кжуу өміоге мағьтна бепелі. бүгінгі күн сол мақсатқа жсту үшін жасалған тагы бір қадам болыц ссептеледі. Ал депрессия күйіндегІ адам, өмІр сүру перспективасың жоғалтады, оган өмірі мағынасыз болып корІнеді.

Көп жағдайда депрессия жасырьтн, аныкталмаған күйде қалалы. Кейбір жагдайда, кандай да бір жұмысты аяқтаганнан кейін, көзде-ген мақсатка жылдар бойы демалыссыз жеткеннен кейін. наукас-тың келешекте баска мақсаты болмай, өмірінің перспективасы жоғалады. Наукас көздеген мақсатына жетксніне куанбай. керісінше барлыгына немкүрайльтқпен қарайды, нәтижесінде ауруға шалды-гады. Осындай жағдайда миокард инфаркты «мақсатқа жсту сырка-ты» ретіпде дамум мүмкін. Сондыктан, дәрігерлер үнемі науқастар-дан «Сіздің болашақтағы жоспарыңыз қандай?» - деп сүрайды. Егер науқас аталған сұраққа жауап бере алмаса, науқастың депрессивті жагдайының сақталғаны байқалады.

Ауыр, емі нәтижесіз, соматикалык аурумен сырқаттанған ігауқас-тарда, көп жагдайда депрессивті уайым дамып, болашак үмітсіз болып көрінеді. Созылмалы бүйрск жеткіліксізділігі салдарынан, гемодиализбен (қан тазалату) емделстін, миокард инфарктьтн басынан өткізген, онкологиялык аурулармен сьтркаттанган наукастарда депрессияныңжоғары дәрежесі корініс береді.

Сондыктан, дәрігерлер бұл синдромды анықтау үшіи, оның клиникалык көріпістерін меңгергені абзал. ДәрІгер депрессияпың қаншалықты ауыр синдром екенін түсінуі тиіс. Дәрігер кеуде қуысындапайдаболатынауырсынусезімініндәрсжесінаныктағандаЙ, депрсссияның дәрежесін анықтайды. Бүл синдромның екеуі де адам оміріне айтарлықтай қауіп тондіреді.

Пресуицидальді жагдай. «Депрессивті тоскауыл» суицид (озі-не қол жұмсау) жөніндегі ойга әкелуі мүмкін. Пресуицида.іьді жагдайдағы наукастыц бірінші белгісі - белсенділіктін күрт темен деуі, әлеуметті көзкарастың жоғалуы, мсдицииалык қызметкерлер-мен және басқа науқастармен тіл табысуындагы қиындықтары.

Пресуицидальді сипаттағы депрессия баска жагдайларда да корініс береді. Мысалы, дамыған сырқат, науқастың коздеген мая сатына жетуге кедергі келтіріп, оның омірінің мағынасы жогалады. Емделуден үмітін үзген науқаста суицидальді тенденция бой алуЫ мүмкін. Осындай жағдайда, дорігер науқаста суицидальды ьтнта дз* муы мүмкін екенін есепке алғаны жөн. Наукас теледидар коргісі кей газет оқымай, жацалықіармен іанысуға кызықпай, медицина-кыз.меткерлердің айтқанын пассивті орындап, койылған с^-пактарға қыска жауап береді. Науқас «әмбрион» қалпында, сағаттар бойы, бөлме қабыріасына қараи жата береді. Бірте-бірте науқастыц басқа да талаптары жоғала бастайды: тамақ жемей, асханага бармайды, ұйкысы бүзылып, таңертең оте ерте түрып, ұйықтай алмайды. Сонымен қаіар, диспепсиялык бузылыстар да көрініс бепеді, мысалы, іш кату, әйелдерде менструальді цикл өзгеруі.

Айкын депрессивті жағдайға «Протопопов триадасы» тән: тахи­кардия, іш кату, көз қарашығы кеңеюі. Осы кезенде наукастарды суицидальді ойлар мен әрексттер билей бастайды. Ойлағаныи іске асыру мақсатында наукас медицинадық қызметкерлерден дәрілік заттардың әсерін, улану максатында, сұрай бастайды. Депрессивті цауқастар медициналық қызметксрлерді бақылап, оған деген бақы-лау әлсірегенде суицидті ойын іске асыруі а үмтылады. Медидиналык қыіметкер.іерге депрессивті науқастың белсенділігінің өсуі - мүмкін болатын қауіптің бедгісі ретіііде қабылдануы ксрек. Сондыктан, суицидальді әрекеттің алдын алу мақсатында, арнайы шараларды қолданган жен (бакылауды күшейту, психиотераиевт консультациясы).

Уаиымшыл науқастар. Мүндай науқастар үнемі болашақгагы мәселелерге, қиьшдыктарды шешуге ұмтыларда, коп уайымдайды. Олар дерттің асқынуларьша, рецидив (қайталану) беруіне, дәриіік запггардың жағымсыз әсерлеріне аса назар аударады. Науқас барлык жағдайларға күмәнмен қарап, сәл нәрсеге дәрігердің, медицина-лык кь[зметкерлердіц қосымша зерттеуін сүрайды. Дәрігер тага-Ныыдаған дәрілік заттарды кабылдамас бүрын, уайымшыл науқастар Дәрілік заттың қарсы корсеткіштерін, әсер ету уақытыи оқып, зерттейді. Науқасты мазалайтын барлық сұрактарды медидиналык Қьпметкерлермсн бірнеше per талқылаганьша кдрамастан, науқаста күмән туып, науқас оны жакындарымсн бөліседі. Әрбір тағайын-Далған жаңа диaгнocтикaJ^ық және терапевтік үрдіс науқасты Уаиымдатады, ол жүріізіліп жатқан үрдістерге сснімсіадіклен қа->аиды. Егер қабылдаш ан дәрілік заттың әсері тез дамымаса, науқас 'рнерге өзінің қорқыныш сезімімен, мазалайтын сүрактарымен

та жолығады. Мүлдай науқастың аты-жөнін барлық меди-

альіқ қызметкерлср біледі, сондыкгіан оларга тағайьшдалған

процедураларды, дәрілерді, қосымша түсініктеме беруден мақсатында. күнделікті бір уақытта жүргізугс тырысады. та, жасалған әрекеттерге карамастан, уайымшыл науқастар үнеі медициналық қызметкерлерді жаңа сұрақтарымен мазалайды Ауруханадан шыққаннан кейін де уайымшыл науқастар дәрігер^ келіп, өзіне арнайы көңіл бөлуді тал an етеді.

Уайымшыл науқастар емдеу шараларының дұрыстығына кЛ мәңдікттен қарайды, сондыктан олар кез келген дсрттің жазылуьша нсихологиялық түрғыдан қиындықтар туғызады.

Үндемейтін науқастар. Тәжірибесі жок дәрігер әңгімені үнемі жадғастыру керек деп ойлал, науқас үнсІз қалып, сұхбат үзілгенде, өзін жайсыз сезінуі мүмкін. Науқастың үндемеуінің өзіндік мәні мен мағынасы бар. Науқастар өзінің симптомдарын айту барысыц. да қьтсқа уақытқа ғана үндемей қалады, себебі олар қандай да мзлі-метті айтпастан бұрын дәрігерге айту, айтпауын ойлагг. ойын жинақтайды. Дәрігердің сыпайылық танытып, осы кезде тыныштьщ. ты бұзьтп, қысқа сөз тіркесімен сұхбатты жалғастырғаны жөн. Тыныштық орнаған кезде дәрігер аауқастың әмоциональдІ жағдайы-на аса назар аударғаны дұрыс. Еічгр, наукас қозу күйінде болса, сыпайы сөздер дәрігер тарапыыан ауадай кажет болады: «Дәл осы-ны айтамын дегт көңіліңіз түсіп кетті ме?» - деген сияқты.

Көңілсіз күйдегі науқастарда немесе деменцияға шалдыққан адамда эмоциясын спонтанды түрде білдіруі бұзылған, олар щ-рактарга қысқа ғана жауап беріп, тез үндемей калады. Егер дәрігер осындай симптомдарды байқаған болса. науқастың психология;іык статусына аса назар аударғаны жен.

Кейде дәрігерлер сөзден ағаттық жібергенде, тура сұрақтар койғанда немесе дәрнер айтарлықтай көңіл аудармаған жағдайда. сұхбаттасуды жалғастырудьш рстін таппай, науқас үндемей қалады. Осындай ситуацияда науқас пассивті жағдайға түседі (кобіне, науқя өзін кінәлаған кезде). Егер наукаста ауырсыну сезімі, ентікпе бар болса, немесе кысылып, ыңғайсызданып отырған болса (мысалы, жөтелсе), дәрігер сұхбатты үзіп, оны науқасқа ыңгайлы уақыттз жадғастыруы керек.

Көп сөзді науқастар. Тым көп сойлейтін науқастар да дәрігерге кептеген қиындьщтар туғызады. Науқасты тыңдауға уақытгыН жеткіліксізділігінен, не дәрігер оны «тындаудың қажеті жои

санағанында, наукас дәрігердіц көңіл-күйін бүзып, онда сыздық, қозу белгілерін туғызуы мүмкін. Осьждай жагдай-"""^пәрігер сәтті шығып ксту үшін, кошеіен пайдалы әдістерді ^ЛЗаданады. Біріншіден, дәрігер сүхбаттасу әдісін өзгертіп, толық ^К°лімет жинамайды. Екіншіден, науқаска бес-ол минут сойлсу кіндігін беру керек. Бүл дәрігерге науқастың сөйлеу мәнерін, жасырын қоркынышьш, ойлау қабілетінін дезорганизация сын, пси­хоз белгілерін аныктауға мүмкіндік берсді. Үшіншіден, дәрігер өзі-не керекті мәліметке науқастың ойык тұрактатуға тырысуы керек. Сондыктан дәрігер езіне керекті сұрактар қойыа, соган сәйксс жауап аіуы тиіс. Керек болған жагдайларда дәрігер науқастыц сөзін б^зуы

да мүмкін.

Қысқаша резюме, дәрігергс сұхбаттасу тақырыбын өзгертуге, наукаска онын созін тыцдағанын және түсінгенін сендіру үшін көмек береді. Мысалы, «Менің түсінуімше, көкірек тұсындағы ауырсыну сезімі жиі пайда болып, ұзаққа созылып, бір жерде гана шогырланады. Ендқ озіңіздің тыныс жүйеңіз туралы айіьш берсеіііз?». Дәрігер ешкашан озінің шыдамсыздығын керсетпеуі тиіс. Егер жоспарланған уакыты аякталған болса, дәрігер науқасқа оны түсіндіріп, келесі сұхбаттасу уақытын белгілейді. «Мен сізбен кейін әлі ұзак сөйлесемін. Біз сұхбатымызды ертең жалғастырамыз. Мснде жарты сағат бос уақыт болады».

Көптеген симптомдар көрініс береіін науқастар. Кейбір жағ-дайларда науқас дәрігер атаған барлык симшомдарды растайды. Науқаста көптеген мүшелерде патологиялык үрдіс дамуы салдары-иан, оньщ жагдайында ауыр өзгерістер тууыа болжаута болады. Мұндай кезде, әрбір симптомды жекеше сараптау д^рыс болмауы мүмкін. Сондықтан, бұл жерде, алдымен наукастъщ психосоциалдық статусын біртұтас аныктап алу қажет болады.

Интровертті науқастар - өзіаін психологиялық ішкі жан дү-ниесінде тұйык, дярігермен еркін тіл табыса алмайды, диагностикаға қажетті мәліметгерді дәрігерден жасырады

Патологиялық қорқыныштары бар науқастар. Қорқыныш ауруға, емге, медициналық орталықтарға байланысты науқаста туатьш қалыпты жағдайдағы реакция. Кейбір науқастарда қорқыныш сезімі стрестік жағдайлар кезінде пайда болады. Қорқыныш, дамуын асқындырып жіберуі мүмкін. Сондыктан, дәрІгер

қорқыныштың деңгейіне аса назар аударғаны дұрыс. Мысалы, ондді науқастар үнемі қозғыш қалыпта отырады, қолын үиемі уқалап басын, бетін үстай береді. Науқас күрсініп, құрғақ еріндерін жалам дірілдеп, терлсйді. ¥йқы артериясының жиі пульсациясын, журе^ соғысының жиіленуіи аңғаруға болады. Кейбір науқастар үрейлы ніп, сөйлей алмайтьш жагдайға дейін жетеді нсмесе өзінің сезімі* жасыру максатында, баска әңгіме айтуға тырысады.

Дәрігер науқастың қорқыныш сезімін анықтаган жагдайдді науқастьщ жан дүыиесін түсіне білуі керек. Қорқьшыш сезімі бой алған науқастарды дәрігер жүбагады, мысалы, «қорықпаңыз, бәрід_е жақсы болады» - деп. Бірақ. мұндай әрекет кері әсер етуі де мүмкін, Дәрігер қорқьшыштың ссбебін аныктамаганша, жүбатудың еш магынасы болмайды. Кейде, жүбатуды ертс бастау. алдағы сұракгъщ дамуына теріс әсер етуі мүмкін, себсбі көптеген наукастар «коркы-ныш сезімін мойыіідау - әлсіздік» - деи қабылдайды. Алдымен, науқасты не уайымдататынын анықтап алу қажет. Бүл - науқаста өзң не деген сенімділіісгің пайда болуына сснтігін тигпеді. Қорқыльцц сезімі сұхбагтасқаннан, лабораториялык зерттеулерден кейін xyJ бегейлі жоғалады. Сол кезде дәрігер науқаспен оны мазалайтын сүрақтарды талқылай алады.

Науқастың ашулануы мен жылауы. Науқастарды ашуға алып келетін себептер болуы мүмкін: денсаулыгыныц нашарлауы, өмір су­ру салтьш өзгертуі, өзін комексіз деп сезінуі. Наукас кейдс, өз ашуын дәрігерге бағытгайды, мысалы, дәрігер қабылдауға кешіккенде, қозіыш болған жағдайда. Ьгер дәрһер өзі кінәлі болса, оз кателігіи тез жөндеуі керек.

Науқастың ашуына дәріхердің қалыпты қарауы дұрыс баіадш Науқас тыныштаіганнан кейін, дәрігер өз қадамын жасайды. Бірак, әмоциональді конфликі і шешу, көи жагдайда іске аса бермейді, сеоебі науқас өз ашуымен күресуі үшін уақытты қажет етеді.

Ашу секілді, жылау - әмодиялық көрінісіің маңызды бір түи больш табьитады. Наукас жылай бастаса, дәрігер науқасгың жы.гап алуына мүмкІндІк береді. Бүл жағдайға дәрігер қалыпты қарауға тиіс Орамал үісынуға болады. Науқас тыныштанып, өз — өзіне келгенш^ күтс тұруы керек. Наукасты дәрігер жігерлендіреді. Науқас мұндай қарым-қатынаста, оз-өзін кольшда ұстап, сұхбатты жалгастырады.

Науқастыц алкогольді қоігыштық жагдайы. Алкогольді м4

кезіндсгі наукастар клиниканың жұмыс бабміі бұзады. Олар

ғыш. агрессивтк ұстамсыз болады. Мұіідай науқастармен сұхбат

пгізүден бұрын, корғаныш қызметіне хабар берген жөн. Науқас-

сухбаттасу алдында амандась[п, аты-жөнін айтып кол алысады.

тт-оі_Гер өзін жақсы денгейде көрсеткені қолайльт. Дәрігер масайған

науқастың көзіне қараудан аулак болганы, жүдырығын бос, жумбай

устағаны дұрыс. Мүндай халдегі наукастардап тыныштықты, шула-

мауды өтіну артык болып табылады. Иаукасты мұқият тындап, не

айтып жатқанын түсінуге тырысу керек.

Наукаспен сухбаггасуды ыкшам бөлмеде емес, үлкен бөлмеде жүргізгені дұрыс, себебі наукас кіші бөлмеде өзін қоршауда отырғандай сезінеді. Бұл оның дәрігерге сенімсіздігін күшейтеді. Наукаска шай немесе кофе ұсынуға болады, бұл қалыптасқан жағдайды және науқасты тыпыштандыру үшІн маңызды.

Сүйкімді науқастар. Екі жыныстағы да дәрігерлер әз наукас-тарына дсген ұнатудът сезуі мүмкін. Осындай сезім дәрігерлерде байкалса, ол қалыпты реакция ретінде кабылдапады, бірақ ол дә-рігердіц іс-әрекетіне әсер етпеуі тиіс. ДәрІгер өзінің іс-әрекетІнің профессионалды шеңбсрден шығьтн кетпеуін кадағалауы ксрек. Кейде наукастар дәрігермен әзілдесіп, екі мағыналы сөйлеуі мүмкін. Дәрігер науқаска олардың арасындағы қатынас тек нрофессионалды скенін түсіндІргені дұрые. Сонымен катар, дәрігер өзінің әрекетін өз ой-орісінен сүзе білуі керек: мүмкін дәрігер наукасқа тым жылы, физикалык жағынан тартымды, әмоционалдық қолдау керсеткеннен кейін осындай жағдайдың дамуы мүмкін шығар; әлде дәрігер тым көрнекп, тартымды киінген болар, не өзін салмакты ұстамаған шығар? Дәрігер мүндай жагдайларға жол бермеуі тиіс.

Науқастың түсініксіз іс-әрекеті мен мағынасыз мәліметтер

«еруі. Кейде дәрігер өзінің науқаспен сұхбаттасканына көнілі тол-

маиды. Дәрігер қойған сүрактарға наукас накты жауап бергенімен,

аитқан сөздері, берген мәліметтері байланыссыз, мағынасыз, түсі-

іксіә болуы мүмкіи. Дәрігер каншалықтьг нақты сұрақ қошанның

«зінде, наукастан тиісті жауап ала алмайтын жагдайлар кездеседі.

імптомдар балама, суретті, көркемделген түрде сипатталуы мүм-

«Менің тырнақтарыма өте қиын» немесе «Менің асқазаным

н секілді бұратылып барады». Науқастың сыркатын осылайша

arrayы шизофрения белгілеріпе ұксап, нсихикалық аурудың болу

мүмкіндігі туралы дәрігерде ой туғызады. Жанама сұрақтар kqJ арқылы, науқастан көптеген симптомдар туралы мәліметтер алу{| болады.

Науқасттен сүхбаттасканда, дәрігер оныц психикалық статусынЛ көңіл-күйіне, ойлау қабілетіне назар аударғаны жөн болады. Нев. розбен сыркаттанған наукастардың қоғамда адалтациясы төмец болады. Мүндай науқастар өзініц диагнозы, симгғтомдары, кабьгл, даған прегшраттары жөнінде ашық ақпарат береді. Деменциямец сырқаттанған наукастарда ойлау қабілеті бүзылады. Жедел аурумеа сырқаттанғші науқастарда қозғыштық реакция көрініс беруі мүмкіқ Мүндай аурулармен ауырган наукастардан қажетті мәлІмет алу қиынға согады. Олар коЙылган сұрақтарды жеткіліксіз тыңцап, нақты жауап бермейді, өз симптомдарын, не болғаны жөнінде дұрыс айта алмайды. Кейде наукастар есте сақтау кабілетінің нашарлағаиыц жасыру максатында, жалған мәлімет беріп, ойдан шығарған көп жағдайларды баяндайды.

Егер дәрігер деменция белгілерін анықтаган жағдайда, науқас-тардан терең молімет алуға уақьтт жібермегені жөн. ДәрІгер пау-қастың ттсихикалық статусына, ес-санасының жағдайьтна, есті. сақтау кабілетіне аса назар аударуы тиіс. Сүхбат барысында нау-касқа мынадай с^рақтар қоюға болады: «Соңгы рет сіз дәрігерде қашан болдьщыз? Қашан болғаныңызды кәне көрейік? Емханальц қүжаттан қарап, тексеруге болады», «Сіз қазір мына мекепжайда ... түрып жатырсыз ба? Сіздің телефоныныздың немірі қандай?». Осындай қойыі[ған сұрақтарға науқастың жауабын ауру тарихынан, қүжаттардан қарап, тексеруге болады (егер жазылған болса).

Интеллекті шектслген науқастар. Интеллекті шектелген науқастар дәрігерге қажетті мәлІметтерді бере алмайды және д* рігердің айткандарын түсіне алмайды. Дәрігер оның түсінбегенІя байкамай, науқасқа түсініксіз (күрделі) инструкцияларды беруі мүмкін. Егер дәрігер науқастың интеллектінің бүзылуын науқастың мскхеііте окығандагы үлгеріміне назар аударуы Дәрігер науқастың мектепке бару үзактыгын, неге мектепП тастағанын, қалай оқығанын, қандай курстарга барғаны женіндеі¹ сүрактарға жауап іздейді.

Дәрігер науқастың психикалық статусын, санау қабілетін, с# қүрамын, абстракты ойлау қабілетін багалай білуі керек. Дәрігеі

кужагты беруден бұрын, науқастың оқи алу қабілетін де ' jj білуі кажет. Кеибір науқастар оқуға деген қаошетшщ төмен

* ,_наН оқи алмайды. Дәрігер мұны, науқастан қағазға бірнеше

сөз тіркесін жазуын өтіну арқылы тексереді. Науқастар өзінің

жаза алмайтынын жасыруға тырысады. Дәрігер мүндай жағдайда

кастың интеллект) мен жазу қабілеті сәйкес, екеуі бірдей төмен деп түсінуіне болады.

Егер науқаетың интеллекті тым кешеуілдеп калган болса, науқас-тын құжаітарын туыстарынын, ата-анасының көмегімен толтыра-, Дәрігер наукасқа барынша назар аударып, жылы сүхбаттасьш. жақсы қарым-қатынас ориаіуы керек. Науқаспен сүхбаттасқанда, дәрігер өзінің интеллектілігінің аса жоғары екендігін көрсетпей, аффекті сөйлеуден бас тартуы тиіс, себебі науқас түсінбеуі, не т\ ысқандары мұны байқап қалуы мүмкін.

Тілдесу кедергілері. Егер дәрігер науқаспен тілдік бөгет әсері-нен сұхбат жүргізе алмаса, тез аудармашы іздестіреді. Аудармашы екі тілді де жақсы білетін, объсктивті адам болуы керек. От-басы мүшелері иемесс достарыныц көмек беруі, сұхбаттьгң кон-феденциалдылығын бүзады. Ксйбір аудармашылар үрдістІ тездету максатында, сухбатты қысқартып, аударады. Сондыктан дәрігер аудармашыға ау бастан-ақ барлық мәліметтерді толық аудару керек екенін түсіндіреді. Дәрігер аудармашыға алынатын мәліметтің әр бөлІгінің мақсатын түсіндіруІне болады.

Науқасіын с^рақтарына жауап қату мәдениеті. Науқастар зерттеу нәтижелері туралы өзінің қорқынышын және уайымын білдіру максагында сүрақтар кояды. Дәрігер науқастың жан-дүниесін түсіне отырьш, сүраққа тиістІ жауан бергені жөн. Әсіресе, наукастьщ жеке басына тән сүрақтарға аса абайлықпен жауап қатқан дүрыс. Мысалы, жұмыс ауыстыру, басқа қалаға көшу, аборт жасау секілді сұрақтар. Жауап берер алдында мәселені талқылау керек. Дәрігер үшін бұл жаідайда жауап бсру орнына мәселені талқылағаіі маңыздырақ.

Науқас өз диагнозы, ауруының дамуы, емдеу жоспары туралы

^с¥рақ қойғанда, дәрігер мүмкіндігінше жауап беруі тиіс. Дәрігер

^жауап беруге сенімсіз болса, басқа әріптестерімен талқылап немесе

асқа дәрігерге наукасты жолдауы тиіс. Бірақ, қиындықтан қашу

аңсатында ғана мұндай әрекетке барудың қажеті жоқ.

ауыр, емі нәтижесіз болған науқастармен қарым-қатынас жасау. Аурудың ұдеп, асқынуына байланысты кейб}і жағдайларда оларды емдеу нәтиже бермейтіиі дәрігерге п Мысалы, күрделі жүрек ақауларының соңғы сатылары. цирроз, мундық жетіспеушілік синдромы, обыр және т.б. Дәрігерге ауру адаммен қарым-қатышс жасау өте қиынга түседі, себебі өз дерті жөнінде сезІмІн, «емдеу мүмкін емес» - деп түсінеді, біледі] Олар ұзақ уақыт бойы дәрігерлерде, ауруханаларда емделіп, оньің нәтиже әкелмегеніне көзі жетіп, күдерін үзеді, сенімін жоғалтады.

Бұндай адамдарда невроз дамьш, басқа да психологияльм бүзылыстар байқалады. Олар қиялданып, ешкімге керек емеі екенін сезініп, жақын туысқандаръша масыл болгаиын біліп, т&І рең депрессияға туседі, суицид жасауға баруы да мүмкін. Олар дәрігерлерге, емдеуге сенімін жоғалтьш, емшілерге баруға ынтала-нып, соларды қанағат тұтады.

Сонымен қатар, бұл адамдардың әлеуметтік, жанүллық жағдаиьц да қанағаттанарлықсыз, еңбектен айырылуы салдарынан, әконо-микалық тапшылық, т.б. проблеиалары бар. Мұндай ауру адамдарға дәрігер паллиативтік (жагдайыа жеңілдететш) ем жүргізуге мәжбүр болады. Оларда қатты ауыру сезімІ байқалған кезде, дәрігер ауыру сезімін басатын дәрілер (анальгетиктер), немесе наркотиктер (рак ауруында) береді. Қосымша, бұл ауруларға симптоматикалық ем жүргізІлсді; тыныштандыратын (седативтІк), жүрсктІң ауыруын басатын препаратгар, ұйықтататын дәрілер, т.б.

Дәрігер ауруға дерттің теріс болжамын айтуына болмайды, бұн-] дай мәлімет тек ең жақын туысына ғана беріледі. Ауруды күтуге оның гуысқандары да тартылады, олар дәрігермен бірге психо-терапевтік көмек көрсетеді. Ал дерттің соңгы (терминалдық) сатысында науқасқа жеке күтім тагайыіщалыіі (үйінде, жакын туысқаны), дәрігердің қадағалауында болады.

Өлім халіндегі, өлімге әкелетін аурулар.мен сырқаттанған наукас-тармсн сүхбаттасу дәрігерлерде қорқыныш, қиьшдық, ынғайсъгз-дық сезімін, өлІм туралы әңгімеден, не наукастан қашу ссзІмдерін тудырады. Дәрігер бүл сезімдердің бәрімен күресуі керек.

Барлық клиника.іық жағдайдағыдай, дәрігер науқастың сезімі мен ойын білгені жөн. Kulber - Ross науқастың алдагы өлімге дегеи әрекет-сезімінің бес сатысын ажыратып жазған: жүғымсыздық және изоляция, қорқ>', талқылау, депрессия, қайғыру және келісу. Әрбір сатыда дәрІгердің науқасқа жасаған кадамы өзгермейді. Науқастый

жан

сезіміне дәрігер назар аударып, түсінуІ тиіс. Дәрігер ' а еркін түрде, өз қаигысын аитьш, баяндауға мүмкшдік ое-еоек Мынадай сү_рақтарды қолдануға болады: «Сіздің алдағы ^УІ оация, ауруыныз жайында, үйде не істеуіңіз керек екені туралы мағансұрағьщызбарма?».

Дәрігер науқасты мазалашъш сұрағына жауап беруі керек. Со-

іыивн катар, дәрігер ретсіз науқасты жұбатудан бас тартқаны жөн.

Р ео дәрігер науқастың барлық сү.рагына жауап берсе, сырқаттың

даму барысында науқастың қасында болса, науқастыңжан дүниесінде

тынышгық орнауына кол жеткІзуге болады.

Өлім халіндегі науқас өз сыркаты туралы көп сөйлеуден бас тартады. Дәрігер мұндай науқастарды мұқият тыңдап, оларға еркін сөйлеуге мүмкіндік беруі тиіс. Егер науқас маңызды заттар туралы сөйлескісі келмесе, оны дәрігер сәтсіздік деп қабылдамауы керек. Күлкі, науқастың отбасының көңілі, футбол ойынын талқылау, қалжыңдар, наукасты киын жолда қолдау тәсілдері болып табылады.

Адам өлімге ұшыраған жағдайда, осіресе аурухана ішінде, дәрі-герлер медициналық қорытындыны толық ойластырып, дәлелдеп бір тұжырымға келеді. Мұнда, бұл жагдай болмай коймайтындай, ем­деу мүмкіншілігІ жоқ екенін, «барлық медицина мүмкінгаілігі қолдан-ды, бірақ олар нәтиже әкелмеді», — деп туысқандарына баяндалады.

Кейбір жағдайларда, туысқандары дәрігер жәрдеміне күмәнді болып, «ауырған адамға толық әрекет жасалмады», — деп шағым жасайды, өкпесін білдіреді. Мунда дәрігер, олармен сү^сбат жүргізген кезде дүрыс мәлімет бермей, асығыстык жасағаньт немесе бү_л оның коммуникативтІк білгерлігінің темен болғанының саідары деп түсінуге болады.

Адам иммунодефицитіне (АИД) шалдыққан науқастармен қатынасу қиыншылықтары. Жасоспірімдер өздерінің сексуалды жоне иаркотиктермен қатынастарына ұялуынан және өзінің адам иммунодефициты вирусын жұқтырганын болжаса, «күдік туады» - деп, бұл дерт туралы сөйлесуден бас тартады.

Сонымен катар, бүя наукастар жалпы дәрігерлерден консультация ^уга да сирек барады. Ал оларға барған жағдайда, тек дәрігердің мамандығына байланысты проблемаларын ғана шешуге бейім шады. Мысалы, гинекологпен сұхбаттасқанда, ол мамандарға ^атысты мәселені - бул дергтің анадан балаға жұғу мүмкіндіп" жайында ғана сурайды. Адам иммунодефицитіне шалдыққандардың бұл тәртібі, дьтң жасырынды болғысы келетін ойымеи түсіндіріледі. Олард_ь. ойынша, бұндай аурулар тек арнайы медициналык орталыктар-. ғана емделуі керек, сондықтан баска дәрігерлерге қатынасуьт қа^. емес. Пациенттерде АИД туралы «өз бІлімІм де өзІме жеткілікті. -деген ой түракталған.

Бүл дертті жұқтырғанын қан анализі бойынша тауып. §щ айтқанда, наукастар мәліметті тьшыш, кызбалықсыз кабылдайтр^щ, анықталган. Бұньтң себебі - кан тапсырған пациенттердің буіщ мәліметке даяр болгандыгы, оларда алдын ала күдік тугандығы. ТІ булдіршін балалардың ауруды жүқтырғанын айтқанда, ата-анасц мазасыздык білдіреді.

Медицина кызметкерлерімел наукас арасындағы карым-қатынаі талай қиыншылықтарға тап болады. Оларға жататындары - меди цина қызметкерлерінің АИД инфекциясынан қорқуы, жанасудщ қашуы және аурулардың өздерінің дүшпандық білдіруі (жүқтырғы сы келуі). Дәрігер науқастың жеке касиеттеріне қарап, онымеі сүхбаттасу барысында, науқасқа деген еректпе психологияльтқ қадаі жасай білуі керек.

Науқас ганған дәрігсрмен қарым-қатынае ерекшеліктері. Me дициналық білімнің өзі ауруга деген айрықша қатынастан, дәріліі препараттарды көп кабылдаудан қорғаныш болып, аурудың жеке ше профилактикасьтн жургізуге мүмкіндік береді. Дерттің дамук мүмкін болатын асқынулары, медициналық білімі жок пауқасш салыстырғанда, дәрІгерді көбІрек мазалайды.

Теория бойынша дәрігсрлер мен медицина қызметкерлерініі денсаулық жағдайы баскалармен салыстырғанда, жоғары болув керек. Ал тәжірибе жүзінде, зерттеулердің көрсетуі бойынша барлығы керісінше екені айғак. Әдетте, дәрігерлер өз басьшдагь сырқаттьтң алғашкы белгілерін дұрьтс бағаламайды. ҚатерлІ ісікпй сырқаттанған дәрігерлер, басқа наукастармен салыстыріанда біріншілік зерттеуге кеш барады. Дәрігерлер өз басындағы тұма] басиа секілді сырқаттарды ж^мыста, аяқта өткізгенге, емді аяк тамауға, симпоматикалық ем жүргізуге бейім болып келеді. Со» дықтан дәрігерлерде, сырқаттардың аскынуы мен рецидив (қай тапауы) беруІ жиі кездеседі.ДәрІгердің ауырған кезде өз дертіне Д^е ген психологиялық реакциясы екі кезеңмен сипатталады:

• бірінші кезец - анозогнозды реакция, бүл жағдайда симптом

тусікгісі келмейді, сырқатты мойындамауьт

^ДЗР I йіоиеше аптаға созылуы мүмкін;

узакка. і __ _{никалык} реакция, сыркаттътң асқынуларын

в- ғаіап диагнозға жәнс оолжамға мазасыздық және пес-^Ж°^ҒаРтикалык көзкараспен карайды. Бүл кезенде дәрігер «киын»

-.ынліаяьг ол қайталама зерттеулерді, консультацияны плчкаска £іипа.і«д ...

-гіп дч-өзін емдеумен аиналысады, өзшің емдеуші дәрігеріне тялап стііц ^{од w} *

німсіздікпен карап, дәрігср «дерггщ асқынуы мен ауырлығын

^е ырады» - Деп қабьтлдайды. Бұның себебі - медициналық білімі

коіГнаукастар барлық сырқатіардьт дәрілік ирепарагтармен жеңуге

болады деп ойласа, ал сыркаттанған дәрігсрлер, кейбір ауруларда

мсдицинаның көмегі тиімсіз екенін біліп, кейде дерттің асқынулары

әсерінен, летальді аяқталуы мүмкін екенін түсінеді.

Сыркаттанған дәрігер өзінің емдеуші дәрігерІне сенбейді, се~ бсбі дәрігер болып мсұмыс жасаганда ол науқастарға қажетті гана ақпаратты берген дүрыс екенін айдай анық біледі. Сондыктан, нау-кастың орнындағы дәрІгер, емдеуші маман, одан мүмкін болатын аскынулар мен жағымсыз болжамды жасырады деп ойлайды. Осын-дай дәрігер-наукастармен жұмыс жасаған емдеушІ дәрігер оиың профессиональды статусын бағалай отырып, наукасты жеке бөлмеге орналастырып, оның телефонмен еркін сейлесуіне және келушілер-ді еркін кабылдауына мүмкіндік бергені жөн.

ДЕНЕ ЖӘНЕ СЕЗІМ МҮШЕЛЕРШЩ АҚАУЫ БАР НАУҚАСТАРМЕН АРАҚАТЫНАС Қ¥РУ

Косметикалык кемістіктері және соқыр, санырау, сақау адам­дарда спецификалык психологиялык өзгерістер дамиды. Басқа ау~ руларға карағанда бүндай адамдарда ерекше және кемістік түріне байланыссьтз, бІркелкі психологиялык реакциялар байқаладьт. Олар, бүл адамдардың әлеуметтік жаідайьша, коғамдағы көзқарасқа және кемістік салдарынан, жеке тұлғаның өсіп дамуы бүзылыстарына байланысты пайда болады.

«Косметикалық кемістіктер» дегеніміз - адамның бет сиқының оүзъілуы. Адамның беті әлем-тапырык болуынан ол езін-озі кемсі-^Т1П, темен санайды. Олар өкпешіл, ашуланшақ, больтп, басқа көрінуден қоркып, жаііындағылармен жанасудан бастартады, ксйбір жағдайларда өз өмірін кию гуралы ой да туады. щ терісіндегі өзгерістер, деформациялар пайда болуы салдарыңа| адамда қосымгпа үяңдық, сезімталдық, қоршағандар «аса көщ аударуы мүмкІн» - деген үрейлі сезім пайда болады, сондықтя адамдардан кашқактауы мумкін.

Тұтығатын науқастар. Тұтығу - кемістіктін өзгеше бі тұрі, оның айтарльщтай психологиялык әсері болуы салдарынаі тұлғаның мінез-күлкын өзгертіп, жалпы дамуына бөгет жасайдң Түтығу пайда болуьшан тулғааралык қарым-қатынас озгереді. Щ кездесетІн клиникалық белгІсІне - сөзден (сөйлесудсн) қоркуы жат* ды (логофобия). Бүған байланысты адам өмірінің коммуникатң& тік үрдістерінің бұзылуы, түйық мінезді болуьт және қоршагаі адамдармен карьщ-қатынас жасаудан бас тартуы байкалады.

Бүндай иауқас адамдармен қарым-қатынас жасағапда, дәрігерде көптеген қиыншьглықтар туады. Дәрігер ерекше шыдамдъшық кор. сетіп, олардьтң сенімділігін арттырып, тшіық асықпай тьтцдауд түсінуте даярлығьш білдіруі керек. Дәрігер олардьтң вербальдьт ша коммуникацияларына (жесттар, мимика, деяе қалпы, кол кимылң т.б.) көп назар аударуы қажет.

Соқыр және саңырау науқастарда танырлық әрекеттері бузылуі салдарынан, олар жасқаншак, үялшақ және жақын іуысқандарыні тәуелді болады. Олар өзін-өзі кемсітіп сезінеді және сонымен катар олар принципиалды, әділетті, заңға көнімді келеді, өзіне және баа қаларға жогары өнегелілІк керсетеді. Бұл адамдардың түлгасы ас-тениялық, ипохондриялық өзгерістерге шалдьтғадьт. Олар өкиешід үрейшіл болады, сонымен катар ұяндык, күдіктілік те байқалады.

Бүл науқастармен карым-қатьшас жасау кезінде дәрігер ерекші шыдамдылық, сезімталдық көрсетш, жәрдем беруге әрқашанда дая| екенін сездіріп, сеніміне кіруі қажет. Вербальдьг және вербальдй емес коммуникация әдістеріне көп назар аударуы қажет. Кезі кө|> мейтін науқаспен сөйлескенде, дәрігер оған үлкен үкыптылыкпев карал, аса назар аударганы жен, ягни наукастын не мақсатітей келіенін тусінуге тырысканы дүрыс болады. Науқастың колинаі устап, дәрігердің бар екенін білдіру керек. Егер науқасқа болме бөтеИ болса, дәрігер бөлмені суреттеп, тағы кім бар екенін айтады. Дәріге| наукасқа сырткьі фагсгорлар, дәрігср калпы, жесчі әсер етпейтіні* есте ұстауы тиіс, сондықтан сүхбаттасу барысында ретсіз дауь^ котерудің кажеті жоқ. Егер науқаста көзілдірік болса, оны шешпеге*"

^х», себебі ол визуальді түрде дәрігерді түсінуі үшін қажетті. алынган мәліметтерді жазбаша қайта алып тексеруі керек.

қабілетінің гөменде\імеи сырқаттанған наукастармен сұх-жүргізу өзіндік қиындықіар тудырады. Бүл жағдайда қағазға арқыльі жүргізілген сұхбат өте қүнды. Қщазға сүрақ пен жауап коп уақыт алғанымен, осылай жасамаска басқа амал жоқ. Егер

каста кинетикалык сөйлеу қабілеті болса, тез уақыт аральтғында

_доау_дармашы табу қажет. Егер науқастың есту қабілеті сәл темен болып еріннен оқи алса, дәрігер жарық бөлмеде науқасқа бетімен карап тұрады. Дәрігер асықпай, ақырын сөйлеуі керек. Сойлемнің соцьінда, дауыс тембрін томендетпей, ауызды қолмен жаппай, сөздерді гұрақтау үшін жесттерді қолданғаны дүрыс. Егер науқас-тын бір құлағы жақсырак естісе, дәрігер соған қарай жақындап сөйлейді. Науқастардың есту аппараты болса, дәрігер оны ескереді

Операциялық араласуцан кенінгі науқастар. Кейбір хирур-гиялык операциялар (сүт безін альщ тастау, әйел адамдарда жыныс мүшелерін алу, ампутациялар, т.б.) адамдарды мүгедектікке шал-дыктырады. Бүл агзалардың функциясынан айьтрылуына байланыс­ты адамдарда психологиялык бүзылыстар байкалады. Осының сал­дарынан адамда күдіктілік сезімі туады, жақын туыстарына көз қарасы өзгереді, кемістік пайда болады. Олардың көңіл-күйі бұзьшып, «ешкімге қажетсізбін» - деген ой, тұйыктық, ^ялшақтық байқалады.

Мүндай адамдармен карьш-қатьшас жасаганда, дәрігер олардьщ психолоіиялық жағдайын қальштастыруға психотерапиялык әсер етеді. Кейбір жағдаиларда жәрдем беруге психотерапевті шақыр-тады.

ДӘРІГЕРМЕН ТИІМДІҚАТЫНАС ОРНАТУҒА ҚИЫНДЫҚ ТУДЫРАТЫН НАУҚАСТАР

Ьмдеу барысында қиындық әкелетін науқастарды мынадай

юрияларға белуге болады: дәрігермен жақсы қарьш-қатынас

рнагуға бейім емес науқастар, емделуден басқа да максаттары бар

УКастар, емдеу барысына кедергі тудыратын науқастар.

Жақсы қарым-қатынас орнатуға бейім емес науқастар. Дә-

Р^ге келетін науқастардың кейбіреуі дәрігердің оған көмек беріп. емдейтініне сенбейді. Мүндай науқастар емдеу барысында дәрі гермен жакеы қатынаста болүға дайын емес. Тәжірибенің карсету бойышхш, мүндай науқастар дәрігердІн әрбір жақсы қатынас орңзг\| ға бағытталған әрекетін, наукас өзін «тәжірибе жүргізу үшін o&J ект ретінде иайдаланады» - дел түсінеді, науқас жайында толь» мәлімет жинап аяктамағанға дейін, дәрігер науқасты басқа мамад^ жіберсе, оны наукас дәрігердіц өзімен жақсы қарым-қатынас on. натқысы келмейтіні деп ойдайды. Кейде ашық түрде айтады: «Мең дәрігсрге барғанды ұнатшймьш», «Дәрі тек зияндық океледі» иеме. се «Мен дәрігерлерге сенбеймін».

Дәрігермен жадсы қатынас орнатқысы келмейтін науқастц аныктау қиындық тудырмайды, бірақ олардың кері, жағымсыз әсе-рінен арылу. айтарлықтай қиындық әкеледі. Сонымен катар, дәрі. гер мұндай наукастарды сөзбен жедуге үмтылмай, іс-әрекетті ажы-рата білуі керек. Себебі, бүл наукастарға, сөзден гөрі, іспен дәрігер өзін көрсетуі жөн болар. Конфликті жағдайлар кезінде, наукасты дәрігер муқият тывдап отырғанын білдіргені дұрыс. Мысалы: «Мең сізді мулият тыдцап отырмын» немесе «Мен сізге кецес берейін деп едім, бірақ оны өзідіз шештіңіз» деген сияқты сөздерді колдав ңуға болады.

Емделуден басқа максаты бар науқастар. Ерекше топқа емнен¹ де басқа мақсаты бар науқастар жатады. Олар дәрігермен қарьш-қатынас орната отырып, емнен басқа да мақсаттарды коздейді. Мүн-дай науқастар дәрігермен өте жақсы қатынаста болып, голығымен дәрігеріе сенетінін көрсетеді. Соның Ішінде дәрігерді барьшша мадактайтьш науқас, баскаиіармен салыстырганда дәрігермен коп келіссөзге келеді. Дәрігермен деструктивті (нәтижесіз) қарым-қа-тьшаста болғысы келетіы науқастардың екі ситуациялық жағдайын ажыратуға болады.

Бірінші жағдайда, науқас дәрігердің сөздері мен әрекетін өзінш отбасына қарсы қойып, өзін жақтайды. «Менің әйеліме осыны тусіндіріңізші», немесе «Соның кесірінен менде депрессия пайда болды». Осыңцай жағдайда, дәрігер науқастың қолындагы, онын жақындарына карсы қаруга айналады. Кейде науқас, тікелей, дә-рігерден отбасылық келіссөзіе қатысуын өтіңеді. Мү_ндай өтінішТі дәрігер, науқас емдеу барысындағы дәрігермен қалыптасқан қа-рым-қатыласты, емнен басқа мақсатты көздеу ушін қолдангаль' түрғанын байқау керек.

р інші жағдайда, науқасқа анътқ ауруы арнайы «пайда» әке-

болса, дәрігердің сенімін өз жағына пайдаланады. Басқаша

а гянда Д^еР^т наукаска өзіндік «пайда» әкеледІ, сондыктан ол

ьінын жазылуына, e^fдeлyiнe карсы әрекет жасап, оны сактап

' іүға тырысады. Наукас өз дертініц арқасында жақындарының

пеген жоғары ынтасын, заң бойынша берілетІн жеңілдіктер-

жауатжершіліктің болмауы секілді пайданы көздейді. Наукасқа

а\Р\ болу» тиімді болғандыктан. ол дәрігермен жақсы қарым-

қатынаста 6ojn,ra, «қағаз жүзінде» сырқаттанғап» деген дәлелдемені

алғысыкеледі.

Сонымен, әрбір дәрігер өз мақсаттарын көздейтін науқастар-ды ажырата бІлуі керек, себебі мү_ндай наукастарды тпътн ниетпен емдеу барысында ддрігермен жаксы қатынаста болғьтсы келетін наукастардан айыру қиындыктар әкследі. Жоғарыда аталған жағ-дайлардыц екеуІнде де, наукастар дәрігермен деструктивті қатынаста болғысы келеді. науқастың жагдайьт уақыт өткен сайын сәл ғана взгереді, ал дәрігср болса, көмек бере алмағандықтан, өзін-өзі кінәлайды. Сондықтан. әрбір дәрігер мүндай жағдайларда өте сак болуы керек.

Емдеу барысына кедергі тудыратьш науқастар. Жақсы ка-рым-қатынас орнатуга киындык әкелетін науқастарға мына па-циенттердІ жатқызуга болады:

• әр нәрсені талап ететін, өздерінің қандай да болса талаптарын дәлелдей алғысы келетін. ол талаптарын орьгндатуға бар күшін салатын наукастар:

• медициналык көмекті қарқынды пайдалануды талан ететін, ДәрігерлердІң жүйке жүйесіне қатты әсер ететІн «түткыр», «шыр-маулы» науқастар;

• үнемі дорігср тағайындаған емін «әсерсіз» деп, дәрігерлерді көп мазалайтын, үнемі көңілі толмайтын наукастар.

Қорыта келгенде, дәрігердің кейде науқаспен жақсьт сенімді қа-рьгм-қатынас орнатуы объективті диагностикалык - емдік шаралар-ды жүргізуге кедергі келтіреді. Науқаска деген жоғары сенімділік-^Тен, кейде ддрігерлер наркоманияны, дәріге тәуелдІлІкті немесе ^науқастьщ осы дзрігер тағайындалған еміне карсы әсер ететінін, дәрігерге барып емделін жүргенІн байкамауы да мүмкін.

ШИЕЛЕНІСТЕР

Анықтамасы. Тұлғааралык немесе адамдар тобы әрекеттееуі мен қатынасуы кезІнде, олардың ойлары мен ықпалдарының бір, бірше сәйкес смес, қарама-кайшы келуі салдарынан, негативтіц әмоционаддьтқ әсерден екі жакты да уайымға, қобалжуға әкелуің ишеленіс (конфликт) дейді. Топтағы адамдардың мүдцелерініц, пі-кірлерінің, мақсаттарының карама-қарсы келіп, оларга жету жол-дары да әргүрлі түсінікге болуы кептеген конфликтік жағдайлар. дын негІзінде жатады.

Талас, шиеленіс көріністері жалпы өмірде де, медицинада да кез-| десіп, жиі байкалады. Әр шиеленісте дәрігердің ең бір басты максатң - бүл қарсьшыктын мотивын, ягаи, себептерін білу. Көбінесе конф­ликт себсптерІне адамның билік білдіруі, өзін-өзі көрсеткісі келуі,. қозу жағдайыная шығуы жатады. Шиеленіс үстінде оның себептері айтылмайды және олар сезілмеуІ де мүмкін. Бірақ, келешекте бүпдай шиеленістің алдын алу үшін, дәрігер оньтн себегттерін білуі керек.

Сүхбаттасу үстінде ауру адамға үсынылған мәлімет, тек ойлануғаі ғаиа берілген акдарат. Ал науқастьщ жан дүниесінің ішкіліктІ шиеленісін шешу негізінде алынған мәлімет - сенім тудыратын түрде қабылданады. Конфликт, дәрігер тәжірибесінде көбінесе қызметтестер арасында кездеседі. Конфликтің негізінде жатқан жайларға карай жіктелуі:

• түлғааралык шиеленістер;

• тулга және мекеме арасындағы шиеленістер;

• жеке топтар аралътсындағы шиеленіс;

• мекемслер аралық шиеденіс.

Жіктеудің келесі түрі боиынша шиеленістер мынадай топтарға бөліиеді;

• горизонталды шиеленістер (бір-біріне багынбайтын, бір ка-[ тардағы қызметтестер арасында);

• вертикалды шиеленіс (бір-біріне багыныштагы адамдар ара-И сында);

• аралас түрі.

Шиеленістердіц 70-80%-ын вертикалды және аралас түрлері кҰ' растырады. Бул шиеленісгер басшыларға қолайсыз болады. себебі

олардың барлық әрекеті осы конфликтке байланысты араста болады, яғни «аяқ-қолы баиланады» деген сөз. Гебептері- Олардың барлығын айт> мүмкін емес. Бірақ, жалпы . _е қьізметтестер арасындағьг шиеленістерді келесі үш топқа

белуге боладьт:

• енбек урдісіне байланысты;

■ адамдардьщ бІрге әрекеттесуінщ психологиялық ерекшелік-еоіне байланысты (симпатия л ары, антипатиялары, модени, әтни-

калык айырмашылыдтары, т.б.);

• жеке Tyjn алық ерекшеліктерімен байланысты (өз әмоцияларын Яякылай алмауы, ызалануы. әдепсіздігі, коммуникацияға икем-

сіздігі)-

Кейде наукастардың дәрігерге деген жақсы қарым-қатынасына

қарамастан, дәрігердің наукасқа деген ықыласы болмай, емдеу ба-рысында наукас және дәрігер арасында жақсы қатынас орнамайды. Әрине, дәрігер мүндай субъективгі қатынас жасауға өз-өзіне рүқсат бермеуі керек. Дәрігердің науқаспен қарым-қатынасында талас тууы мүмкін- Бүл талас - көбінесе науқастың кейбір мәселелерді толық гүсінбеуінен туындайды. Таластың келесі түрлері белгілі:

1. Реалистік (шынайы) талас.

2. Шиеленістікталас.

Реалистік талас - шындықты Іздестіре келе, науқас қажетті акпаратты тауып, өз мәліметінің жеткіліксіздігін толықтырады. Бұл таласқа дәрігер әрине ерікті түрде кірІседІ, себебі оның нәтижесінде аурудьщ сенімі өсіп, бүл - ем нәтижелІгІне оңды әсерін тигізеді.

Шиеленістік талас - шындықты іздестІруге бейімделмеген, маңыздылығы ~ шындықка жету емес, «қайтсем де жеңіске жетем» дегец ой. Бүл таласқа дәрігер өз еркі емес, күштеп тарту арқылы кіруге мәжбүр болуы мүмкін. ДәрІгер шиелініс таласын бірден ажырата білуі қажет, себебі ол да шындык іздестіру керек деп ойлап Қалуы мүмкін. Шиеліністік таластың келесІ белгілері айқындалған;

• қарсыласын тындамау және тындағысы жоқтыгы;

• диалог немесе монолог түрінде дамуы;

■ тындық іздсстіру жолында қарсыласының түлғасын жоққа шығару;

• түпкі нәтижесінің белгілі болуы; ' әмоциялық агрессияньщ болуы;

• өз маңыздылыгын үнемі аитьш отыру;

• басқаны себепсіз кіыәлау. мін қою:

• өзіне сан жетпсс жогары баға беру.

Бұл шиеленіс, науқас пен дәрігер арасьшда дамыса, адамныЫ медицинага немесе дәрігерге теріс жәнс біржакты көзқарасы болуының салдары ден түсінуге болады. Бүіндай шиелеиіске кіргеці дәрігер, одаы сәтті шығуы үшін, келесі кадамдарды іске acbipyj қажет:

• ең алдымен, қарсыласына айтарын толық айтуіа мүмкіншілігі беру, себебі бұл кезде оныц агрессиясы жоғалады;

• қайырымдылык көңілін білдіріп, шиеленісті шоғырландыруі керек;

• өзінід антинатиясьш қарсі.ьчасыиа көрсетпеу және оиың акыл-І дылығына күмән білдірмеу.

Қызмсггестер арасыіідағы шиеленістердіц ұйымдастырушыльм маңыздылығына орай конфликттер екі топка бөлінеді; конструкгив-тік және дсструктивтік.

Конструктштік шиеленіс дегепіміз - ұйым жәпе оның мүшеле-І рінің өмірлік әрекеттенуінің принцигшалды жақтарына әсер бере-тін шисленістсрді шешу негізінде, ұйым жаңа. бұрынғыдан да жо­гары және нәтижелІ дәрежсге көтсріліп, жетілуі.

Деструктивтік шиелепіс дегеніміз - пегативтік бұзылысты әре-| кеттесу салдарынан, дау-дамай туып. үйымның немесе топтың жұ-мыс нәтижесі кенет күрт төмендеуі.

Даму кезеңдері. Конфликтің дамуының өзіне тон, негІзгі кезең-дері белгілі:

• қайшылык мүдделеріпің. құпдылықтарының және нормалары-; ның потенциалды күрастыру кезеці;

• потенциалды (мүмкін дегсн) шиелвнісгің, нақіылы конфликг-ке ауысуы иемесс оған қатысушылар мүдделеріп дүрыс немесе жалған түрде гүсінгенін сезіну кезеңі:

• шиеленістік орекеттер кезеці;

• шиеленісті шешу немесе басу кезеңі.

Шиелеыістің структурасы (күры.іымы). Әр конфликттІң озІнІН анық белі іленгсн структурасы болады. Конфликтң әрқайсысынД³ гехнологиялық және ұйымдастырушылық қиьшшылықтарьша, ж&' лақы төлеу еркшелікгеріне немесе шиеленіске қатысты жақтарды

пялык және іскерлік қатынасының спецификасына байланыс-

ченістж _СШуацияныц ооъекті қарастырылады. ' ИІиеленістің екінші әлемснті болып, қатысуиіылардың лш^сяиы, д еюпивтік могпивтері саналады. Олар қатынасушылардыц көз-

■ сына, сенімдсріне, материалдық және рухани мүдделеріне байяанысты болады.

Конфликт, опоненттердіц, цатысатын белгілі түлгсиардыц баяуьш да карастырады.

Конфликттің тікелей сылтауынан, әр конфликтің нағыз себепте-- _оның ішінде, көбінесе жасырьш жатқандарын ажырату керек. Шиеленістердің себептерін жоймай, оны шешуге болмайтынын, _әр басиіы ойында сақтауы керек. Конфликті күшпен немесе сөзбен тынышіандыру ешқандай нәтнже бермей, оның үдей түсуінс, тарап жайылуьша жагдай жасайды. Осының салдарынан конфликті басу ушін, онын, құрылу әлсменттсрін жою керек.

Шиеленісті реттеу әдістер.

Шиеленіс жагдапындагы басшыныц тәртібі. Шиеленіс кезінде адамның тәртібі жөнінде әртүрлі үліілер бар. Конфликгі конструк-тивті шешу келесі жайларға байланысты болады:

• шиеленісті адекватты (тиісті) қабылдау, яғни озінің, жекешелік және қарсыласының ықпалдары мсн қылықтарын нақгылы дәл жәпе бір жакты смес баі алауы;

• ашық және нәтижелі қатынас жасау, проблеманы жан-жақты тa_J^қылayғa даярлык, конфликтік жағдайдан ніьн*у жолдары туралы усыныстарын, боліан жагдай туралы оз түсінігін, мүддс.іерін ашық және әділ түрдс айтуы;

• бірге әрекеттесуте озара сенім тудыруы.

Конфликт! тұлғаның мінезінің, тәртібінің ерекшеліктерін бас-шыға білген дүрыс болады. Бүл касиеттерге келесілер жатады:

■ оз мүмкіншіліктерін және қабілстгілІгін біреулер жоғарыла-^rb'fi, екіншілері томен ұстап, тиісті өзіндік бағаііай алмауы; бұл жағ-

екеуіндс де, қоршағандардыіі тиісті баға беруіне қайшылық туып. ол шиеленІстің пайда болуына ықпал жасайды; ' жағдайдыд мүмкіншіліі іне қарамастан, не болса да басымды-^льіқ жасауға тырысу;

сскірген традицияларды жеңіп шығуға талабының болмауы,

ойлай білуі мен козқарасының және түсшіктерінің консерватизм! (түрактылығы);

■ айтулары мен пікірлерінін шектен тыс приициптігі және тікелея болуьі, не болса да шындықты кезіне айтута тырысуы;

• түлғаның келесі змоционалдық касиеттерініц жинағы болуы J үрейленушілік, агрессивтік (қарсыласуы), тітіркеніиггік, кыңырлық,

Шиеленістік жағдайларда, адамға қолайлы негізгі тәртіп страі тегиясын жасау мадызды. Конфлшсг жағдайында байқалатын келесі бес негізгі тәртіп үлгілері айқындалган (К.Томас): икемделгіштік, көнгіштік, бірігіп әрекеттесу, назарға алмау, қарсыластық, б,хе-келестік.

Әр конфликтін үстінде, дәрпердін тәртіп монері — оның жекешеі өзінің және қарысыласының мүддесін канағаттандыру талабына байланысты болады. Адам түлгасыныц мінезіне және ситуаиияға байланысты қолайлы тәртіп мәнерін қолдану туралы келесі нұсқауларды айтуға болады.

Конкуренция — бәсекелестік мәнерін, жігері күшті, беделі мені билігі жеткілікті, әрекеттесуте ынтасы жок, өз жекешелік мүддесін қорғауға ынталанған, басшылык қызмсггегі дәрігер пайдалана алады. Бұл мәнерді қолдануға болады, егер:

• шиеленістің аяқталуы сізге өте маңызды больш, сіз пробле\іаны шешуге өзіңізге \ ана сснім артсацыз;

• билігіціз бен беделщіз жеткілікті болған жағдайда және свдіңі шешІміціз дүрыс екенІ күмән келтірмесе;

• сіз тәуекелге салып, басқа таңдау жолы болмағаньш сезсеңіз;

• ерекше шешім тандауга өкілеттілігіңіз жеткілікті болса;

• қол астындағыларыңызбсп әрекеттесіп, олар авториіарлыК мәнсрді қолдап, кабылдаса.

Жаттық сезімін дамытуына байланысты, бүл тәртіптің мәнерін жақын түлгалық арақатынаста пайдалануға болмайды. Сонымен қатар, билігі жетіспеі енде де мұны қолдануға болмайды.

Бірге әрекеттесу мәнерін дәрігер өзінін меншікті мүддесін кор-ғай отырып, басқалардың да талаптары мен мұқтаждығын назарЫ-на алуға мәжбүр болғанда колдануға болады. ¥зақ еңбектенуді кз-жет ететін бұл тәртіп мәнері - ен бір қиьшга түсетіні. Оныц мақсатЫ - өзара пайдалы шешімді табу. Ъцл мәнер катарлас әріптес дәрігер-_арасында қолданылуы мүмкін. Ол өз талаитарын түсіндіругс, Г ін-бірі тындауға, өз әмоцияларына ұстамды болу біліктілігін ка-_етеді. Бүлардыц бірінің болмауы, бүл мәнердің нәтижесін жокка пьігарады. Бұл әдісті кслссі жагдайларда қолдануға болады:

• егер проблеманы шешу жолдары маңызды болып, келісІмдІ

шешім кабылданса;

• сізде ұзақ және өзара тәуелді басқа жақпен қатынас болса;

• бірігіп жүмыс істеу тәжірибесі - негІзгі максаты болғанда;

• екі жак та бірін-бірі тындап, оз мүдделерінін мағынасын тү-сіндіругс қабілетті болса;

• әр көзкарасты біріктіріп, әрекетке түлғалық қатынасуды кү-

шейтсе.

Компромисс (келісугиііік) мәнерінін мағынасы бойынша, екІ жақ-гын ынтымаксыздығына өзара көну аркылы реттеуге ыкиал жасау. Вүл мәпер бірге әрекеттесу мәнерше ұқсайды. Ол келесі жагдайларда колданьтлады:

■ екІ жақтыц да аргументтері нактьшы, билігІ тен;

• өз талабыңыздыч орындалуы сізге аса манызды емес;

• уакытша шсттіім қанағаттандырады, проблеманы басқадай шешу жолдары нәтижееіз немесе уақыт шекчеулІ болса;

' бәрін де жогалтқанша, компромисс сізге біраз болса да, бір табыска жетуге мүмкіндік бердІ.

Назарға алмау мәнсрі - қарастырылган проблема сізге маңызды болмаганда қолданылады, ягни сІз өз күкығьщызды қорғамайсыз, шешім табу үшін ешкіммен әрекетке түснейсіз, өз уакытыңыз бен ^үшіңізді шығаргыцыз кслмейді. Екінші жактың билігІ өте жоғары больпі немесе өзіңіз акикатты болмасаньв. шиеленісті жалғастыруга маңызды негіздер болмаса, бұл мәнерді колданған дұрыс. Оны колдану кслесі жайларда қолайлы болады;

• шиеленістің көзі мағыналы емес, сондықтан сіз уақытыцызды ^Және күшіңізді жұмсағыңыз келмейді;

• мәселені өз пайдаңызға шешуге ынтаңыз жоқ екенін білесіз;

ситуацияны зерттеу үшін, уакьтт алып, косымша ақпарат ^инастт,ір_ІЪіңыз келеді, проблеманың шешуін кейінге калдырасыз;

• проблеманы колма-қол шешу сізге қауіпті, себебі оның негізгі ³Дерін ашып, талкылау - жагдайды қиындатады;

• Коластындагыларыцыз ездерІ шиеленістІ репей алады;

• сіздің жүмыс куніңіз қиын болдът, ал бұл проблеманы - қосымша қиналыс әкеледі.

Бұл әдістеме проблемадан нсмесе жауапкершІліктен Қащ»| емес, себебі оны кейінге калдыру ең колайлы жол боладьт, ал бәд уақыт Ішінде. конфликт өзімен өзі де шешілуі мүмкін немесс ощ кейін, қосымша акпарат жинастырып шешуіңізге болады. Бүндаң ситуациялар дәрігер тәжірибесінде әріптестерІ мен науқастарға eJ ара жоне тікелей байланыста өрбуі мүмкін.

Шиеленісті шешу үшін тек дүрьтс мәнерін таңдау ғана емесі Х.Корнелиус пен Ш.Фәйр үсынған конфликт картасын кұрастыру д_а кажет. Оның негізі келесіде:

1. Шиеленіс проблемасының жалпы ерекшелІктерІн анықтау.

2. Шиеленіске кірген адамдарды айкындау (жеке адам, топтар,і мекеме).

3. Шиеленіске қатысқан негізгІ мүшелерІнІң шынайы қажет-І тіліктерІ мен қауіптерін аныктау.

Бүл картаны жасау негізІнде:

• дискуссияға формалды шектеулер қойылып. әмоция л ардьщ Катп»т үдеуінен корғануға болады, себебі картаны күрастырған адамдар езіне-өзі үстамды болады;

• проблеманы бірге талқылауға мүмкіншілік туьтп, адамдар өз талаптары мен ықыласын айта алады;

• өз көзкарасын және баекалардың көзкарасын түсінуге мүм-| кіншілік туады;

• әмпатия жагдайы туады, яғни прооблеманы басқалардьгн көзі-мен көріп, адамдардыц пікірлерін түсініп, қабьтлдауға мүмкіншіліИ туады;

• конфликті шешуте жаңа жолдар табылады. Шнелеііістіц әмоционалды-т^лғалық жағын реттеу. Шиеле-

ністі іс түрінде шешумен қатар. оның әмоционалды-тұлгалык жағын да реттеу қажет. Бұл үтпін басқадай әдістер қолдануга мәжбүр ощ ламыз, себебі мүнда ынтымақсыздықтың объектін анықтау чүмкіЯ емес және лауазым соқтътғьтсьт байқалмайды. «Шиелеміеке бейі^ түлғамен» тіл табысу үшін, ол адамда өзініздің досыцызды та" керек, оның тұлгаоының жақсы касиеттерін көре білу керек. С із онь» көзқарас жүйесііг, кұндыльтқтарын, гтсихологиялық ерекшеліктер'^А жүйке жүйесінің қалпын өзгерте алмайсыз. Егер бүндай адамға «кв бьілмаса», бір ғана амал қалады — онымен қатынасты стихиялық әрекетке айналдыру.

тһрігер меи науцас арасындагы шиелеиістің алдын алу жолда-

• Дәрігерлерді медицина мектебінің дәстүрлері түрғысынан тәрбиелеу. Бүғінгі таңда дәрігер қабылдауының мәдени жағына,

рі_герлік әтика мен деонтология сүрактарына қайта оралу қажеттіғі өзекті мәсслеге айналып отыр. Глобализация тәрізді негативті бағытгардың дамуы мәдени дәстүрлердің сакгалуына кері әсерін тигізетіні айқын. Бүл әринс, біздің дәстүріміздіц бір бөлігі болып есептелетін деонтологияны сақтауга кедергі келтіретіні еөзсіз. Нау-қас дәрігерге толық сенім артуы үшін, дәрігер оған мейірімділік көрсетіп отыруы мацызды.

• Науқасты тағайылдалған емдеу шараларының мәнісімен және мүмкін болатын аскынулар жайында мәліметтеп отыру. Науқас жасалатын операция жөнінде объективті және наісгылы мәлімет алмаса, ол мысалға, енгізілген имплантант немесе қолданылған хирургиялық әдіс өмір бойы ешбір асқьшусыз, сол қалпында, өмір бойы сақталатыиьша медицина кепілдік береді деп түсінеді. Бүндай жағдайда, дәрігер кәсілтік әтиканы сақтай отырып. дерттің болжамы жайында мәліметті сенімді түрде наукасқа жеткізіп, емнің басқа да түрлерін қолдану мүмкіндігінің бар екенін пациентке түсіндіруі керек.

• Емдеу жоспарын басқа әріптестермен біріге отырып шешу. Әртүрлі мамандықтагы бірнеше дәрігердің кабылдауында болған пациент, әртүрлі мәлімет және қарама-қарсы қайшылықтағы пі-кірлердің шырмауында қалады. Ъцл жағдай науқастың наразылығын, арьпдануын тудырады. Сондықтан көптеғен әртүрлі мамандықтагы Дәрігерлердің тағайындамалары өзара келісіліп, бір жүйеге келтірі-^лУі маңьпды. Бүл науқастың сенімін арттырады.

Медициналық қүжаттардың толтырылуы сапасын қадағалау.

^единалық қүжаттар, оның ішінде, сырқатнама, емханалық карта.

ғаиындамалар қағазы мүқият жәпе сауатты голтырылып, аурухана,

^{хана әк}імшіліктерІ тарапьшан үнемі бақылауда болуы қажет. Бұл

Щ әсіресе науқастыц қолына табыс етілетін құжаттарда өте қа-

ақылауда болуы наукас наразььтығын, сенімсіздігін тудырмау-

^Тағьі Д^а бір жолы болып табылады.

МЕДИЦИНАЛЫҚ МЕКЕМЕЛЕР МЕН МЕДИЦИНА ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРШЩ ҚҰҚЫҚТЫҚ МІНДЕТТЕМЕЛЕРЩ

ШЕШУ

Науқастар мен медицина қызметкерлерінің арасындағы леністердің соцғы кезде жиі кездесуі, олардың жұмыс тәжірибесі көрсететіндей, ақиқатгы қиьшшылықтар мен жүмыс кемшіліктеД және моральдік дәрежесі төмеадеуімен қатар, азаматтардъЫ денсаулық сақтау жүйесіндегі өз құқыгьш аз білуімен және оны нақтылы бағалай алмауымен, дәрігерлердін өз әрекеттерінің завд аспектілерін толық меңгермеуімен байланысты.

Құқығы бұзылған науқас, өз шығындарының толық есесін қаЙ-І таруына талап қоюына болады. Науқасқа зиян келтірген медицина қызметкері оны толық көлемде өзі ақтауы керек. Олар өзінің жеке басының беделін жоғалтпау үшін, пациенттің мүддесі және заң кодексі бүған негІз болуы керек. Пациент өзіне жасалып жатқан немесе жасалатын медициналык әрекеттерді толық білуге құқылы. I

Қазіргі кезде науқаспен арақатынас жасағанда, медициналықі кәсіпте бар жауапкершілікті дәрігерге жүктеу қағидасынан арылу жолы қалыптасып келеді. Дәрігердің әрекеттері занды түрде өтуіне, науқастың өз еркімен мәліметті келісімін беруі, ең алдымен, дәрігер-ге өте маңызды болады. Медициналық кірісу туралы науқасты то-І лық мәліметтеуге дәрііер кұқылы және міндетті. Науқасқа түсінік-ті және қолайлы түрде, медициналық әрекеттің мағынасын. оның басталып-аяқталуын, мерзімін, каупін. орындаушынын дәрежесін, мүмкін деген сәтсіздіктерді, олардың денсаулыққа, адам оміріне зияндылығын баяндау керек. Пациентті медициналық жәрдем көм сетудің келісім шарт жағдайларымен таныстырып, онын нәтижесіне ықпал жасауы мүмкін себептері де айтылады. Пациент өз кұкьдын анықтауда ешкімге тәуелді емес, тек өзі ғана шешеді. Ол дорігер үсынған мәлімет-кеңестермен келісуі де, одан бас тартуы да мүмкій әсіресе құкығы жайындағы мәселе екі үшты болған жағдайд^ Сонымен, екі жақ өздерінің арақатынасын заңды деңгейге котерй қазіргі заңнамаға сәйкестендіреді. Бекітілген қарым-қатынаска екі жақ та біркелкі көзқараста болуы және олардың барлық шарттарЫ' мен келісуі өте маңызды.

Пациентпен келісім шартка тек медициналық мекеме ғ^отыратынын естен шығармау керек. Ақылы медициналық жәрдем берУ ~ б^⁰¹ дәрігердің құкығымен катар, - міндеті де. Медицинальтқ _жӘрдем корсетуге жасалынган келісім шарттъщ, басқаларға қара-ғанда, өзіндік спецификалық ерскшеліктері бар. Ол міндетті турде наукас адамның денсаулығына зиян келтіру қаупін, тәуекелін де карастыруы қажет. Керісінше жағдайда, науқастың денсаулығын коргауға бағьгтталған, дәрігерлік мамандық тәуекелін жоққа шығару-_ға болады. Егер коғами пайдалы мақсаткд жетуге, басқа тәуекелсіз жол болмаса және тәуекелге барған тұлга, занды түрдс қорғалған, мүддеге зиян келтірмес үшін жеткілікті шаралар колданса, заң бүл тәуекелді негізді де орынды деп қолдайды. Егер дәрігердіц әрекеті коғамның адамгершілік иринциптерінс кайшылықта болмаса, тәуе-кел жасауы негізделген жағдайда, ол құкьщқа қарсы емес деп есептеледі. Мысалы, медициналық тәжірибеде, қүрсақ қуысьша, перитонитке байланысты операция жасалынғаннан кейІн, дәнекер тіннің өсуін (спайка) кадай жокқа ілығаруға болады? Ал бұл процесс, асқазан-ішек трактініц жұмысың бүзады, денсаулыққа зиян келті-реді. Ол адам организмінің анатомиялық ерекшеліктерімен, пато-логиялық процестің қаркътнды турде дамуымен және операция жасауының олқылықтарымен байланысты болады.

Дәрігерге ез әрекегтеріне жауапкершілікпен қарауына жоне олар-дын өзіне байланысты емес себептерін алдын алу көзқарасында болуына іолық міндет жүктелетіні анык. Сондықтан, келіеім-шарт-тың міндетті жағы - медициналык кІрісулердің жауапты орындалуын және зияндылық салдарының алдын алу туралы мәліметті қарасты-РУ болып табылады, ал оның акпаратты жағына - пациент шщында Дәрігердің алған келісімдері мен міндеттері кужат арқылы негізде-луі жатадьт. Олар әртурлі болуът мүмкін: өтініш, келісім, контракт, °фақ та олар екі жақты бекітілуі қажет. Бүл құжат ақпаратты ағдайлық, міндеттердеп және баға тағайындалған блоктардан ^к¥расттлрьтлады.

ациент және дәрігер қол қойған құжат, пациентке де және ^еРге де, бірдей қажет екенін, естен шығармау керек. Бүл қүжат ^аҚтың ақпаратты келісімі негізінде, дәрігердіц келісілген тага һ^^Ш ^^елг'^лейД'- ^гер келешекте, дәрігерге келісілген ?^Н ^^{10 с}¥Р^аныстар қойылса немесе олар басқадай кркатта жағдайды карастырса, дорігер оларға жауапты емес екені анық. Ал медициналық кірісулер үшін, дәрігердің талап еткен жағдайды қарастырсақ, оны қайтарып алам дегенде, q алдын ала бекітілген шарт пегізінде және бүгінгі тандағы заннамаі^ кайтпылық емес жағдайда ғана мумкІн болады. Егер медицинальіц кірісулердің нақтылы түрде орындалуына қарамастаи. келісім шарт. та белгіленген, зиянды әсерлер байқалса, олар организмнін аң_а. томиялық ерекшеліктеріне немесе патологияның удеуіне байланьіс-ты болса, бұл келісім-шарт сот алдында, дәрігерді қорғауға накдылц аргумент болып есептеледІ.

Дәрігерлердің корпоративтік рухына еректие сенім білліруге болмайды. Медицинада корпоративтік жай тек мүліктік мүддесімец гана шектеледі. Нарықтык бәсекелестІк жағдайында. баска бір медициналық мекеме, әкономикалық қатынас негізінде, дәрііерге конкурент (бәсекелес) болып, қанағаттанбаған науқастың наразы-лығын, өз кеңесІмен және ісімен қарсы бағыттап, дәрігердің ІскерлІк репутациясын кемсітуге әрекет жасауы мүмкін. Пациентпен келісім жасау - бүл сіздің бүндай «іскер» әріптестеріңізден корғануыңыз болып есептеледі.

Соңғы кезде, дәрігер — науқас аракдтынасында, партнердің мінез-қ^лық ерекшеліктері негізінде. адамды қобалжыту өте коп орын алуда. Бүл жағдай дәрігерге де. науқас адамга да бірдей қатынасты болады. Кейбір адамдар, бүл қүкықтык жағдайды оз еркіне пайдалануға мүмкіншілік алады. Мысалы., медициналық жәрдемді ақылы түрде алып, кейін оны «нәтижесіз немесе зиян келтірді» - деЛ сотқа бермей, дәрігерден немесе медициналык мекемеден жалған түрде шығынды кайтаруды талап етедІ. Кәдімгі жағдайда бүл әрві кетті жүзеге асыруға, дорігердің істерінің адал, таза болмауьг да ьгқпал етеді. Мьтсальт, улкен мемлекеттІк емес медицина орта-лықтарының біреуінде, оиеративтік кірісудің багасы, қойылган шектсудің ішінде әртүрлі болуы мүмкін. Ал нактылы бағасы, жекеше факторларға (операция күрделігі, қосымша а>рулар дамуьи т.б.) байланысты, осы мекеменің қызметшісі ретінде, дәрігердІҢ *m шешуіне берілген.

Әртүрлі себептен туған наразылықты, түпкі нәтижесінде, ^ейІ қолайлы шешу жолы болып — келіссоз жургізу саналады. зациялык қоғамда, адам өз өміріндс, үнемі келісімсез ү мәжбүр болады. Әр адам, өз басьтна байланысты, қандай да бір

журги}^|1(|^ ІіршеШІ^И^ ^ ддануына тікелей араласуды қажет етеді, біреулердің шешімі-. 5асым болуына көп геген адамдар келіспей, наразылык білдіреді. ⁴ л нараәылыкты шешу 6af ьттында да келіссөз пайдаланьтлады.

Келіссездердің түпкі мақсаты - араласушылардың жасырынды йларын, егер олар лозицияларда көрініс таипаса да, канагаттандыру болыпесеіттеледі.

Цозиииялық дискуссияда керісінше, принципиалды тәсІлдің магынасында, адамдардың негізгі ойларына назарын шогырланды-рып, екі жакты да канагат ететін түрлерІн және әділеттік жақтарътн колдау нәтижесінде, қолайлы шешімге жетуге болады. Түпкі нәтижесінде. колайлы келісім екі жақтың да заңцы мүддесІне толық сәйкес келіп, талдауға салынған мәселелерді үзақ уақыт бойьт, коғам талаптарына сай қорғайтын шешім қабылданады. Мүнда медициналык мекемеиің негізгі максаты - наразылық білдірген наукаспен сез-таласқа байланып қалмай, өз әрекетін орындай беруі. Бүндай жұмысқа мағыналы қатынасу иегізін, барлық конфликттерді шешуде пайдалану қал<:ет. Әр шиеленісті талқьтлап, сарапқа салу нәтижесінде занды түрде қолайлы, екі жакты да канағатталдыратьш шешімін Іздестіру — конфликті шешудІң ең қолайлы түрі больтп саналады.

НАУҚАСТЫҢЖАС АЙЫРМАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ДӘРІГЕРМЕН АРАҚАТЫНАСЫНА ӘСЕРІ

Жасы егде ауру адамдармен қарым-қатынас. Жастары ұл-ғайған наукастармен сұхбаттасудың өзІндІк ерекшеліктері бар, Ул­кен жастағы науқастардың реакциясът, есту, көру кабілеті темен болуы мүмкін. Олар көбінесе қимьшдарын шектеЙтін, қиындықтар тугызатын созылмалът аурулармен сырқаттанады. Үлкен жастағы яауқастар, емдеу акысын жоғарылатудан қорыққаняан немесе Диагностика:!ық, емдеу процедураларымен байлаііысты туатын ^иъіндьсқтардан қашу мақсатында өзінің симптомдарьш ашьтқ айту-^дан "^ас тартады. Ксйбір наукастар корініс берген симптомдарды Р'лік әсерінен деп қабылдап, кейде тіпті үмытып кетуі де мүмкІн. «шстарға қарағанда, жасы үлкен наукастар сырқаты туралы аздап ^d' ^йаяУ айтады. Сондықтан мұндай науқастардың сүрактарына жауап беруге көбірек уақыт бөлген жөн. Дәрігер сабырлы, байыпть сөйлеуі керек. Жылы әрі тыныш, сүхбатқа ешнәрсе кедсргі к_еГ] тірмейтін бөлмеде науқастан мәлімет жиналадьт. Дәрігер мәлімегУ бір сүхбаттан кейін «толык жинадым» - дегені қате, себебі бірнещі рет сұхбаттасудан кейінгі жиналған мәлімет лродуктивті, толығы. рақ болады.

Жасы келген кісілер өз жастарын сезіне отырыл, енді қаніла өічіп еүретінін есептей бастайды. Үлкен жастағы науқастар өткен өмір. дегі күндерді, қуаныштарды, реніштерді еске алуға бейім больӘ табыладьт. Науқастың өмірі туралы дәрігер ести отырып, оны жақсы түсініп, уайымын басуға қол ұшын бергені дұрыс. Жасы үлкен науқастардың бүрын ауьтрған ауруымен калай күрескені туралы мәлімет алынады. Науқастьщ оз денсаулығына, жасына байланысты көзқарасын білу мақсатында мынадай сүрақтар қойылады: «Сізді қазір не қуантады немесе не уайымдатады, егер колыңыздан келсе өз өміріңізге қандай өзгерістер енгізер едіңіз, өтінемін?».

Созылмалы аурулармен сырқаттанғап жасы улкен наукастардан күнделікггі өмірде қандай көмек керск екенін, қалай өз бетінше тамақтана, киіне, жуына алатыны туралы мәліметтерді де дәрігер анықтайды. «Песеп немесе нәжістің ұстамауына шагымдана мал жиі қулай ма, телсфонмен сөйлесе ала ма, көшеге өздігінен шыға &та ма, тамақтът өзі пісІре ме, машина жүргІзе ме немесе коғамдық транспорттарды қолдана ма, финансгық жағдайьт, ягни төлем-ақы телей ме, баспалдақттен көтеріле ала ма» - деген сұрақтарға дәрігер жауап іздейді. Мұның барлығы дәрігергс науқастың жағдайьшың ауырлығын, озгерістерін анықтауға, бағалауға, науқастарды жақсы түсініп, емдеуге көмек береді.

Қария адамдардың ұмытшақ, екпешіл, маңайыпдағыларға жоға-І ры талап қоюы, созылмаіы дерттерге жиі шалдығуы және ем шаралары нақтылы нәтиже бермеуі. дәрігердің олармен қарым-1 қатынас жасауына бірталай киыншылықтар тудырады. Сондықтан дәрігердің, бүндай адамдармен қатынасып, ем жүргізген кезіндегі қарым-қатынасы төменде келтірілген принциптерге негізделеді:

1. Дәрігер жасы егде адамдармен құрмет сыйлы қарьтм-қатынас I жасауы қажет. Оларға ерекше назар аударып, жагдайына қамқорлык корсетеді: жатқан төсегі жайлы және ыңгайлы, тамақтануы дүрьіс болу ы, т.б., дәрІгер карамағындағы науқасының әдетіне, ауруханадағы (палата) жағдайына назар аударып, оны жеңілдетуге тырысуы

2 Дәрігер аурулардың әлеуметтік, жанүялық жағдаиын да ескере психологии(ық проблемаларын шешуге жәрдем беруі

е ....

3 Дәрігер аурудың жағдаиын, ауру оелгшерш мәліметгеген

• зде ешкашан оның егде жасымен байланыстырмауы керек. Емдеу > һген _кезде де, ауру адамға оның қарт болуына байланысты, u нәтижесіз болатындьі£ьш айгпаған жөн, мысалы, атеросклероз, стенокардия және т.б.

4. Егде адамдардың ұмытшақ болатындыгын ескере отырып, грпігер оларға ем шараларын, әсіресе дәрі қабььтдау ережелерін (дозасы, қабылдау уақыты, т.б.) асықпай, толық түсіндіреді. Кейбір жағдайда олардын туған-туысқандарын шақыртып, олар арқылы түсініктеме береді немесе оны жазбаша түрде үсынады.

5. Қарт аурулар өкпешіл, уайымшыл болуына байланысты, дәрігер олармен қарым-қатынас жасағанда ерекше шыдамдылық көрсетіп, тезімді болып, оларды өкпелетіп алмау үшін әр сөзін, іс әрекетін бақьшап, қадагалап отырады.

Балалармен карым-қатынасы. Балалармен қарым-қатынас жа-сағанда дәрігер олардың спецификалық ерекшеліктерін ескеріп, білуі қажет. Мысалы, организмі, психикасы даму үстінде болуы, тұракталмағаны, әлсіз және нәзік болуы, т.б. ерекшеліктері, қарым-қагыиас жасауға шектеу болып, кедергілер тудырады. Осыған бай­ланысты науқастанған балаларды емдеп, қарым-қатынас жасаған кезде дәрігер келесі принциптерді қолданып, арқа түтады:

1. Баланың жасына байланысты дәрігер қатынасу түрін тандауы қажет болады. Дәрігер сөз байлығын, артистік қасиетін және мимика мен жест әдістерін кең қолданады.

2. Психогенді бүзылыстар балаларда жиі дамып, нактылы және ашық түрде әйқындалады. Олардын вегетативтік функциялары әлсіз болуына байланысты, жиі жағдайларда құсуы, диарея, ентігуі, жөтелуі байқалады.

3. Балаларда аурудың ішкі бейнесінің. үлкендерге қарағанда, айырмашылығыкөп. Балаларда үрейленужәнеқорқу,демонстративтік *әне депрессивті-астениялық қатынастар байқалады.

Балаларда госпитализм құбьшыстары да жиі кездеседі. Олардың организм! даму үстінде болып. т^рақталмауына байланысты, aypv хана жағдайына түеуі, жекешеленуі оларға катты әсер береді. Бада да депрессия пайда больш, қарсылык білдіреді. Мүнда әке-шешесі. нің тыс болуы да әсерін тигізеді. Соқдықтан, сәбилер ауруханац шешесімен бірге жатқызылуы керек, үлкен балаларға, әке-шещесі, нің жиі келіп түруына жагдай жасалады.

Ауруханада балаларға ойнауға жағдай жасалуы қажет. ДәрігерІ қарым-қатынас жасағанда сұхбатты ойьш түрінде жүргізгені тиімді болады.

Бүлдіршіндермен с\іхбяттасу. Бес жасқа дейіигі бүлдіршІндер.1 мен сұхбаттасқанда, ауру тарихына көптеген толықтырулар енгізу. ге болады, себебі ата-анасына карағанда. олар өздерінін басынан өткһген симптомдарды цақтылау суретгей алады. Кейде дәрігерге керек мәліметтерді бүлдіршіннің өзінен ата-анасының қатысуынан тыс сұрастыруға болады. Сүхбаттасуды қызықты, қорқынышты емес затгарды сұраумен бастау ксрек (мысалы, мсктепте бүгін кандай сабақ болды немесе үстіңдегі киімің қандай келісімді). Сұхбатта-суды ақырын, жылы сөйлеу, баланы шіне баулау арқылы жүргізеді. I

Осыдан кейін ғана бүлдіршіішен не мазалайтынын сұрауғаі көшуге болады, мысалы:

- Сенің анаң маган сснің ішің қатты ауырады дсп айтты. Өзің осы| туралы айтшы, қалай ауырады?

- Мектепте жиі сабақ жібересің бс? Сенің ауырсыну ссзімідШ басайын ба? Сенің ойыңша ііеге ауырады?

Бүлдіршін, симптомдарды субъективті түрде бағалауы үшін | келесі сұрақтар қойьыады:

- Қай жерің ауырады, көрсетші?

- Бүл ауырсыну сезімің сыздаға>щай немесе шіе тыққаіідай ма? I

- Ауырсыну сезімі бір жерде ме. әлде басқа жерлерге тарала ма?

- Ауырсыну сезімі әсерінен қүсқың келе ме? - сияқты. Жасөспірімдермен сұхбаттасу. Үлкен кісіпер жасөспірІмдерМ^

сұхбаттасқанда коптеген киьшшылыктарға тап болады. Бірақ, ол ән кашанда дүрыс бола бермейді. Жасоспірімдер басқа адамдар сІ ді, айналадагыларьша мейірімді, адам ретінде сыйлап, лык білдіреді. Жасөсиірімдер, сүрақтарды а>'руына байланысть¹ емес, өздеріне тиісті койылғалын қалайды. Сондықтан сұхбаттасуД^ЬІ пмальді емес әі^гімелесуден, яғни онын достары, мектеп, отбасьт ^ралы сұраудан бастау қажет.

Жасеспірімдер дәрігерге өз еркімен немесе ата-аналарының

ткпалымен, өздері немесе ата-анасынын біреуімен келуі мүм-

- ^асоспіріммен бөлек сұхбаттасқан жөн (ата-анасымен сұх-

баттасканнан кейін). Дәрігердің жасөспірімге тиісті құттияны сақ-

тяуы - негізгі міндеті болып табылады. Егер жасөспірім үшін,

конфиденниальді мәліметгі басқа біреумен талқылағыңыз келсе,

наукастан рұксат алу керек.

Жасөспірімдермен сұхбаттасқан кезде олардың ойлау қабіле-тінін айтарлықтай жетілмеуіне байланысты, дәрігердің рефлексия-дан аулақ болуы қажет. Конфронтация, жасөспірімде қорқыныш сезімін және сөйлесуге деген кұмарлыктьщ жоғалуына әкеледі, себебі жасөспірім сезіміне қатысты сұрақтар жөнінде, үлкен кісілермен сөйлесу - көптеген киындықтарға әкеледі. Аталған мә-селелер, жасөспіріммен сүхбаттасудан бас тартута әкелмеуі тиіс. Кептеген жағдайда мейірімді, формалъді емес орта күру аркылы, жасөспіріммен тілдесуге болады. ДәрІгер жасына лайықгы өз-өзін ұстап. үлкен жетістікгергс жетеді.

Ата-аналармен с^хбаттасу. Бес жаска дейінгі балалармен сұх-баттасқанда, дәрігер баланың ата-анасьтнан, яғни үшінші адамнан керекті мәліметтерді алады. Педиатрлар әдетте жас баламен де, ата-анасымен де сұхбаттасады, нәтижесінде ата-анасын да, баланы да бақылай алады. Соньтмен қатар, ата-анасы мен баласы арасындағы кармм-қатынасты аныктауға, баланың қорқыныш сезімін басып, көріп-қарау кезеңіне көніуге мүмкіндік алады. Бірак жас баланың, яғни бүлдіршіннің көзінше ата-анасымен сұхбаттасудың өзіндік кемиііліктері Gap. Керекті мәлімет тек ата-анасынан жиналған болса, молімсттер толықсыз болады. Егер ксйбір мәліметтерді жас баланың көзінше сұрауға ыңғайсыз болған жағдайда, ата-анасына жиналған Мәліметтің жеткіліксізділігін түсіндіріп, болмеден бала шьтққанда

сүхбаггасу соңында сүрастырады.

Ат;ьаналармен сухбаттасу, үлкен жастағы науқастармен тіл- бірдей, бірак өзіндік ерекшеліктері болады. Ата-аналар керініс беретін симптомдарды объективті емес, ^нДік сана-сезімімен бағалай отьтрып суреттейді. Мысалы, ата-^а оаласының сабак үлгерімі нашар болса, оіты мұғалімнің талабы, берген тапсырмалары қиын деп түсіиіп, баланың окуға деген қабілеті темен деп қабылдамайды.

Ата-аналар ездерінің жасаған іс-әрекеттерін үнемі дүрьтс дец ойлайды. Анасынан баласьпшң сырқаты жөнінде сұраганда, оньіқ жауабын былаи бағалаңыз: анаға баласының денсаулығы жөніндегі мәселені шешуге дәрігер қиналмай, керісінгае қолынан келгенщ_е барынша комек беруге дайын екендігін көрсетуі тиіс. Мысалы: «Неге бұрын балаңызды дәрігерге көрсетпедіңіз?» немесе «Мұны сіз жасамауыңыз керек еді!» деген сүрактар ата-ана меп дәрігер арасындағы қарьтм-қатьшасты бүзады.

БүлдіршІн туралы мәлімет жинағапда, дәрігер «ол», «балаңыя деген сөздердің орнына атын атағаны жөн. Анасының отбасы жағ-дайын аньтктау мүмкін болмаған жағдайда, мьтнадай сұрактар қою аркылы «Әлияның әкесі қалай?» немесе «Жолдасыңыз аман ба?» деп бІлуге болады. Ата-аналарға «мама», «папа» дегенше «"Мырза» немесе «Ханым» деп атаған дүрыс. Ата-ананыц атын тек оларды үзақ уақыт таныған немесе оздері рұқсат бергендс ғана атау керек. Сонымен қатар, дәрігер ата-аналарды атымен атауға дайьтн болганы

жен.

Науқастарға қойылған сұрақ тура болғанша, жанама болғаны жөн. Бірак сіздІң сұрактарьтнд>тз психологиялық тұргьтда болған жағдайда, тікелей еұралуы керек, себебі ата-аналар мүндай та-қырынтағы әңгімені сирек котереді, сондықтан, дәрігер оны қажетті сұрактар қою арқылы анықтайды.

Корыта келгенде, дәрігер негізгі шағымдардың ауруга тән не­месе тән емес екендігін бағалайды. Ата-анасымен сүхбаттасканда олардың барлық мұңы мен мүмкін болатын қорқынмш сезімдерін еркін айта алатын орта кұруы керек. Сұхбаттасу барысьшда мьтна­дай ситуациялык сұрақтар қогога болады: «Баланызда маған айтқы-ңьтз келетін баска бұзылыстар бар ма? Бүгін осында келер алдында сіз кандай көмек аламын деп ойладьтңыз? Қайраттың денсаулығЫ іуралы не білгіңіз келеді? Мүмкін сіз менімен баска балаларыньР немесе жолдасыңыз туралы тілдескіңіз келетін шығар?».

Науқастың отбасы мүшелерімен және достарымен сұхбат гасу-Ксйбір пауқастар өздерінің ауру тарихына катысты сшқандай мәлі* мет бере алмаса, мысалы, үстама кезінде, керекті мәлімет беретін үшінші адамды іздеу керек. Дәрігер жеткіліктІ мелшерде анамнез дым деп ойлағанда, кейде кенет манызды мәлімет аныкталуы •мкін. Мысалы, жүбайы (жолдасы) отбасындағы киын жағдай, епрессия, спирттік ішімдіктерге деген күмарлығы туралы айтуы _lKj_H (ңауқастын өзі мойъшдамайтын). Сондықтан дәрігер екінші гіамнан Д^а кажетті мәліметті алғаны жөн. Екінші адамнан мәлІмет '■ ұтін науқастан рұқсат аяынады. Дәрігер айтылған мәліметтерді купйя ретінде сақтайтьшы, науқастан рүқсат алғаны туралы аитады. Науқастың отбасы мүшелері және достарымен сүхбаттасудың өзінДІк ерекшеліктері болады. Сүхбаттасу үшін бөлек орын алына-_дЫ аурухана дәлізінде не есік алдында әңгіме жүргізудің қажеті жок- Дәрігер олармен кездесіп, негізгі максатымен таныстырады. Дәрігер оларды не мазалайтьшын, өздерін осындай киын жағдайда қалай сеіінетіні туралы еүрайды. Дәрігер сұхбаттасу барысында отбасы мүшелерінін наукаспен карым-қатынасын аныктауғатырысуы керек, себебі алынган мәліметтер науқасты емдеу жоспарынын, жоғары деңгейде болуына септігінтигізеді.

Кейде науқастың отбасы мүиіелері мен достары наукашен сүхбаттаскаііда, оны тексеріп, Караганда бірге болуды та.'іап етеді. Бұл жағдайда олардың мақсатьш, науқастьш, көзқарасын білу маңызды. Егер науқас өз жағдайын дүрыс бағаламаса, отбасы мен достарының көмегі зор. Сұхбатттасуды үш белікке беліп жүргізген жөн: науқаспен жеке, екінші адаммен бірге және екішиі адаммен белек.

Емдеу ироцесішң нәтижесі, науқастын көңіл-күйі және тез сауығуы, әсіресе күрделі, ауыр түрде дамыған, асқынған дсрттерде, оның туьюкандарына да байланысты. Олардың ауруға көрсеткен қайырымдыльцы, сезімталдығы және күтім жасауға, жәрдем бе-Руге даярлыты, науқастың сенімін, көңіл-күйш кетеріп, тез арада сауығуына ыкпал етеді. Сондықтан дәрігер ауру адамның жақын туған-туысқандарымен үнемі тікелей байланыста болып, қарым-

Қатынас жасайды.

Ауру адамныц туған-туысқандарымен, жақындарымен қаты-^н^с жасағаіща, дәрігер, барлық вербалъды және вербальды емес коммуішкатизтік тәсілдерді колданады. Яғни, дәрігердін, комму-никативтік білгерлігішң мацызды бір түрі - науқас адамньщ жақын ^тУыстарымен тиісті дәрежеде карым-қатынас жасай білуі. Көбінесе °^лаРДы ддрігер өз ьштасымен шақыртуга мәжбүр болады: ауру

анамнезін анықтау, сәбилер сырқаттанғанда, олерация алдыиди, ( шараларын тусіндіруге және т.б. себептермен.

Өкінішке орай, кейбір жағдайларда аурудьщ туысқандары Щ рісінше, емдеу процесіне негативтік әсер етуі де мүмкін. Мыс.іп орынсыз дәрігерді айьгатау, сөгу және кедергі жасау. Мүндай жағдЯ да дәрігер ерекше шыдамдылық көрсетіп, өз әрекеттеріи щ науқастың мүддесін қорғауға бағытгайды.

Науқастың дерті туралы мәлімет, әсіресе обыр (рак) ауруыи м оньщ барлық туысқандарына жарияланбайды, себебі олар дәрію)і сөзін науқасңа және басқаларга жеткізуі мүмкін. Бү_ндай мәлімет тм ең жақын, жанашыр адамға гана (әке-шешесі, балалары, жүбаііы) айтылады. Төтенше жағдайларда, сәби науқастарда, ессіз жатқші немесе психиатриялық ауруларда, дәрігер арнайы диагностикалі.щ және күрделі ем шараларын, әсіресе операдияны, тек туыстарыіиін келісім (жазбаша түрде) алғаннан кейін ғана іске асырады. Алайдп, туыстарымен қатынасьш, байланысу мүмкін болмаса, ал науқастыц жағдайы төтенше ем шараларын қолдануға мәжбүр етсе, өміріііе қауіп төнсе, дәрігерлік консилиум қүрыльш, тиісті ем жүргізую (операция) шешім олардың келісімінсіз-ақ қабылданады.

Дәрігердің науқаспен қарым-қатынасы жекеше, оңаша, бетпс-бет жағдайда өтуі керек. Тек сәбилер ғана анасымен бірге қабылда-нады. Дәрігер жүмысына кедергі келтірмеу және оны жиі мазаламау үшін ауруханада науқастьщ туысқан, жақьшдарын қабылдауға бір бөлме арнальш, олармен кездесу мерзімі тағайьшдалады.

Сонымен, науқастьщ жақьш, туған-туысқандарьшен дәрігердің

дұрыс дәрежеде қатынас жасауы, оньщ коммуникативтік білгер-

лігінің ең бір маңызды бөлігі. Дәрігер олармен оңтайлы, ойдағыдай

коммуникация жасай білсе, ем тиімділігі бірталай өсіп, нәтижесі

едәуір жоғарьшайды. Керісінше, дәрігер олармен дүрыс қарым-

қатынас жүргізе алмаса, өзара түсінушілік тудырмаса, талай ке-

дергілерге тап болып, ем нәтижесі төмевдеуі ықтимал.