IV тарау

МЕДИЦИНАЛЫҚ С¥ХБАТТАСУ.

ДӘРІГЕР МЕН НАУҚАС ҚАРЫМ-

ҚАТЫНАСЫНЫҢ НЕГІЗГІҮЛГІЛЕРІ

104

МЕДИЦИНАЛЫҚ С¥ХБАТТАСУ (КЛИНИКАЛЫҚ ИНТЕРВЬЮ)

Мсдициналық ннтервью - түлғаның психологиялық қасиеті

I 111 ■ с имптомдары, дерттің ішкі бейнесі мен науқастың проблемалары іурмлы ақпарат жинастыру және пациентпен жанасу негізінде оған ||і млологиялық әрекет жасау әдісі. ІМақсаты:

1. Науқастың жекеше психологиялық қасиеттерін біліп, бағалау.

2. Психологиялық ерекшеліктерінің сапасын анықтау, олардың күшін, ауырлығын жіктеу.

3. Алынған мәліметті психологиялық феномендерге немесе психопатологиялық симптомдарға жатқызу.

Сонымен қатар, сұхбаттың мақсатына адамның шағымдарын .шықтау және оның тәртібінің, жүріс-тү_рысының ішкі себептерін, і.іқпалдарын айқындау жатады. Медициналық сү_хбаттасу, дәрігердің иауқасқа психологиялық жәрдем беруіне де негізделеді.

Медициналық интервьюдің мағынасы, кәдімгі сұрастырудан озгеше болады, себебі ол науқастың шағымдарын белсенді түрде пнықтаумен қатар, адам қылықтарының, өз-өзін үстауының жасырын мотивтерін іздестіруге және ауруға жәрдем беруге бағытгалады.

С^хбаттасудың функцаялары:

• диагностикалық;

• терапевтік.

Олар бірге, параллельді түрде жүзеге асуы керек, себебі тек үйлесу жағдайында ғана, дәрігер мақсатына (аурудың сауығуы) жетеді.

Көбінесе науқас өзінің шағымдарын, проблемаларын және жағ-дайын сипаттай, түсінікті түрде айта алмайды. Сондықтан, науқас-тың айтқан проблемаларын дәрігердің тыңцай білуі - сүхбаттың

105

бір кезеңі І^ша болады. Сұхбаттың екінші бөлігінде, науқ;ісі< проблемасьін толық айтуына, дәрігердің әдеппен жәрдемдес\ і оның түпкі негізін түсіндіруі жатады.

СұхбатТ^асУ принциптеріне келесілер жатады:

• қойылған сауалдарға, дәрігердің жасаған түжырымы дәл, ;п сәйкес және түсінікті болуы;

• бірізділік және адекватты (логикаға сәйкес), біркелкі болуі.і

• сұрасті-ФУ алалықсыз, әдепті және сыпайы болуы;

• алынғаі¹ мәліметті тексеру мүмкіншілігі болуы.

Дәрігер койған сауалдары мен тұжырымдары дәл және пи науқасқа түсінікті, арнайы терминдерсіз болуы керек. Олар аур^ н ■■ тілі мен мәдениетіне, біліміне сәйкес келуі қажет. Сондым ■■ пациенттің әДеуметтік статуды, біл ім дәрежесі, тіл байлығы, мәдеі 111. мен сөйлесу мәнері анықталады.

Иніепві>'°Д'Н бірізділігі дегеніміз, алдымен науқастың іп. ғьшдарына негізделіп, дерттің белгілерін құрастырып, онан ₍ і бүзылыстар/1^ы және олардың себептерін анықтау. Ол үшін дәріщ дерттің белгілврін? психологияльщ әрекеттесу түрлерін және С>\ зылыстарьш білу керек. Әр ауруда көптеген клиникалық белгілсрі болуына байД^аньюты' олардың барлығының бар жоғын сұрастыр\ дәрігердің бі^рлігінің төмен дәрежеде екенін көрсетеді, науқасгы жалықтырыИ, шаршатады. Сондықган бірізділік, аурудың алғаш қы шағымдзр^ЬІна^ туысқандарының айқын-ойына, жүріп-тү_руыіш негізделіп, дәрігер алғашқы сү_растыратын белгілерін топтастыра] ды. Әрі қар™, оған байланысты дамитын ауру белгілері і синдромдары сүрастырылады.

Дәрігердій келесі сауалдары аурудың әрекеттесу түрін баға-лауға, бұзыль¹⁰ дәрежесі мен себептерін анықтауға бағытталады. Бірізділік прцнципі бойынша, науқасты үл<ыпты түрде сұрастырып, аурудың белгілерінің даму ретін, оларға байланысты себепгерін анықтау кервк. Мүнда, аурудың баяндауын тәптіштеп, егжей-тегжейіне дейін толық тыңдап қадағалау, оқиғалардың соңғы нәтижесі, науқастың ойлары және оларды талқылауы маңызды роль атқарады.

Құштарль¹¹^¹¹¹"¹³ (алалықсыз) принципі деген - дәрігер паци-ешті өз пікірін^е итермелемеуі. Бүл ү_станым - дәрігердің шциентке ауру_ЬІ туралы ^өз пікірін айтып, иландыруы, сендіруі, яғни сүхбатта-

106

Пі|і *іік'і'ы жүргізілгенін білдіреді. Яғни, дәрігер анықтаған

, др іуралы науқас адамды өз ойьша жетелеуі, итермелеуі. МлчЬіггтің тексеру мүмкіншілігі және адекватты болуы де-|к||і пнтервью барысында жинастырылған науқастың берген

і імпың дұрыстығын тексеріп, тиісті талқылау жүргізу. 11иіірвьюдің әдістемелік негіздерінежататындары:

• Лиі аіиқы қатынастың ұзақтығы 50 минут шамасынан аспауы;

• Кеіііііп қатынастар мерзімі бүлан кысқа болуы мүмкін;

• Нгрбальды және вербалъды емес тәсілдерді кеңінен қолдану. Мсдициналық сұхбатгасудьщ кезеңдері:

I I Іаукас адамның сенімділігін тудыратын жағдай жасау (ты-Ніиип.іқ, назар аударуы, тиісті орналасуы, т.б.), құтшясын сақтауға .іпі іік білдіру және сұхбаттьщ бастауыш мотивтерін анықтау.

II. Науқастың шағымдарын анықтап, талқылау, аурудың ішкі

■іЙпссін бағалау.

III. Сұхбаттан және емдеуден тосатын нәтижелеріне баға беру,

ілимііыңпсихологиялық бейнесін анықтау.

IV. Дерттің аяқталу түрлерін және болжамды емдеу нәтижелерін

йИіып, түсіндіру.

Дәрігер науқаспен қарым-қатынас құру кезінде осы схеманы іашдануы қажет. Әрине, дәрігердің әрекеті және қойылған мақсаты ііііуқаспен кездесу кезеңіне, емдеу нәтижесіне байланьтсты болады. Дорігердің әр кезеңдегі кездесуіне бөлетін уақыты мен күш салуы ксчдесу кезеңіне, ем нәтижесіне, психосоматикальтқ бүзылыстар дорежесіне, т.б. байланысты, әртүрлі болады. Мысалы, алғашқы интервьюде бүл схеманың бірінші үш кезеңі, ал кейінгілерінде -гөртшші кезең басъш түсу і керек. Психологтардың мәліметі бойынша, адам туралы пікір, танысудың 18-ші секундінде пайда болады.

Бірінші кезең - сүхбаттасуға сенімділік тудыратын жағдай жа-сау. Бул белсенді интервью, ол өте маңызды және қиынға түсетін

кезең.

Интервьюдің әрі қарай ағымы, жалғастыру мүмкіншілігі, сү_х-

баттық егжей-тегжейдің толық ашылуы, пациенттің алғашқы пі-кірі мен көзқарасына байланысты болатьшы анык- Бүнда дәрігер пациенттің көзіне тік қарап, оған назарын аударғаньш көрсетеді.

Дәрігердің науқаспен қатьшасуы мен сұхбаттьщ басталуы фор-малды түрде емес (шағымыңыз қандай?), оны жағдайына және

107

халіне байланысты қолдау әрекетін жасау қажет. Қатардағы жагдлІҺ да «сенімділік дистанциясын» щруга нәтиже әкелетін болып кслм сі пікір саналады: «Дәрігерге келуіңіз сізге оңай түскен жоқ. Сіз 9т тар жайттар, уайымдар тек осы жерде, екеуміздің арамызда қшш тыны туралы, мен сізге конфиденциалдықты сақтайтыньш іуралы кепілдік беремін», - деп қайталап, ескертіп отырады.

Бү_нда, дәрігер ойын тікелей емес, жанама турде айтуы кероі Мысалы, аурудың жағдайын анықтайтын маңызды сауалдарын дәрі-гер келесі сөздерден бастағаны дұрыс болады: «Егер құпия болміі-са, сіз дәлірек ол туралы айтсаңыз», немесе «сіздің қүдығьщыз ту«| ралы айтпау», «егер бұл тақырыпты әрі қарай айтқыңыз келмесе, кс лесі сураққа көшейік». Бул сөйлемдер әтикалық ұстанымдарға но-| гізделіп, аурудьщ көңілін тез арада және нәтижелі табуға мумкінші-лік береді. Бұндай коммуникация техникасының артында, шыи көңілден оның дертін анықтап, қолдау жасауды көздейтін, дәрігердіц улкен ықыласы жатады.

Вүдав кейін П-ші кезеңде дәрігердің белсенділік ролі доғарылып, ол пассивті (белсенді емес) сұбхатгасушыға айналады. Науқас адамға тиісті уақыт беріліп, оньщ шағымдарын асықпай, ұқыпты, өзі таңдаған бір-ізділікте, қажеттілігі мен маңыздылығы бойынш.і айтуға мүмкіншілік беріледі. Дәрігер толық назарын аударып, тыңдайды, ягни белсенді тыңдаушы роліне ауысып, тек айтылғаи ауру белгілерінің ерекшеліктерін ғана дәлелдеп отырады.

Дәрігердің қойған сауалдары аурудың ішкі бейнесін және ауру концепциясын, яғни оньщ себептерін, симптомдардың пайда болуының ықпал факторларын бағалап, анықтауға бағытталады.

Медициналық анамнезді (аурудың даму тарихы және өмір тарихы) жинастыру, срсбаттасудың бұп кезеңінің ең бір маңыздысы болады. Оның мақсаты - адамнан толық ақпарат алу негізінде, оның тұлғасына, өзіне және дертке көз қарасына, өзіне жасаған аурудың әсеріне, баға беру болады. Мунда, науқастың өмір жолын, ауру барысын, аурудың оның тәртібіне, тұлғалық жүйе қатынастарына әсерін анықтау өте маңызды болады.

Келесі, Ш-ші кезеңде, сұхбаттасу аурудың осы шкірлесуден және емдеуден тосатын нәтижелерін анықтауға бағытталады: «Сіз айтқан шағымдардың қайсысынан тез арылғыңыз келеді?», «Келер алдьшда менімен срсбат құруға кандай көзқараста болдыңыз, сіз

108

н/іші не госасыз?», «Сіздің ойыңызша, мен сізге қандай жәрдем бере Мйм7». Сонғы сұрақ науқастың өзі қолдайтын ем тәсілін анықтауға ., м■иііпілік береді, себебі кейбір адамдар дәрігер ұсынған емдеу-/іні Г>ас тартып, сенімін білдірмейді.

('үхбаттасудьщ соңғы, ГУ-ші кезеңінде дәрігер тағы белсенді-міһіі оз қолына алады. Бұл тәсіл (схема) арқылы аурудың жағдайын (■ і мііықгап, оның тұлғалық және ауруына байланысты құпияла-II пі ашып, ем нәтижесін өсіруге болады.

Клиникалық сұхбаттасу үстінде вербальды және вербальды

•мсс тәсілдерді қолдана білу өте маңызды және мағыналы болады.

\\руды сұрастырумен қатар, тілге бейімделмеген бірталай өте

мицызды ақпаратты алуға болады (вербальды емес). Мысалы, ви-

іуалды жанасу, дене қалпын бақылау, дауыс ерекшеліктері, қол қи-

мылдары және бет әлпеті дәрігерге көптеген мәлімет береді. Алайда,

Ісейбір жағдайларда, әсіресе депрессивті адамдарда және шектеулі

Молімет айтылған кезде аурудың көзіне тік қарамаған дұрыс бола-

іі.і. Сонымен қатар, вербальды және вербальды емес тәсілдерді

колдану, пациент проблемаларын дәл тұсініп, сүхбатгасуға қолайлы

жағдай тудырады.

Консультация берудің және интервью алудың негізгі әтика-

лық қағидалары:

1. Құпиялықты сақтау, пациенттің құқығын және оның жеке омірін қадірлеу. Оның айтқан сезін басқа адамдармен талқылауға салмау. Егер ол сізбен, қауіп төнгені туралы ақпаратпен бөліссе ғана қүпиялықты бұзуға болады.

2. Керексіз мәліметті сұрау қажет емес. Пациентген тек қажетті

ғана ақпарат алынады.

3. Пациентке өзіңізге бағытталған қарым-қатынастай қатынас жасау керек. Пациенттің орнына өзіңізді қойыңыз. Әрбір адам езіне сыйластықпен қарағанды қалайды. Пациент пен консультант арасындағы сенімді қатынас шындықгы талап етеді.

4. Индивидуальді және мәдениетгілік айырмашьшықтарды

зейінге алу маңызды.

Медициналық интереью келесі факторларды ңамтуы керек:

1. Дәрігер мен науқастың арасындағы кәсіби қатынас орнату керектігі.

109

2. Науқастың мотивациясы, дәрігермен кездесуден бір нәтижеі жетуі.

3. Дәрігер мен науқастың өзара әрекетгері арқылы қолданылатын мақсаттарды қабылдауы және жетуі.

4. Науқас пен дәрігердің бірге әрекет жасауы, қатынастары, вербальды және вербальды емес тұрде жүреді.

5. Науқас пен дәрігердің арасындағы бірге әрекет жасауынын сапалы және мөлшерлі түрдегі параметрлері әртұрлі өзгерістерго. қабылданған және бірге шешілген мақсаттарға тәуелді болады.

Диагноспшкальщ тыңдаудың негагі сатыішры (А. Айви бойынша)

Әдістеме	Сипаттама	Итервью процесіндегі функциялар
Ашық сүрақтар	«Не?» - фактілерді керсетеді; «Қалай?» — сезімдерді; «Неге?» — себептерді; «Бола ма?» - жалпы көріністі.	Негізгі фактілерді айқындау және әңгімені жеңілдету
Жабық сүрақтар	«Ма» шылауды қолданады, оларға қысқа жауап аласыз	Ерекше факторларды ай-қьгндау мүмкін, ұзын мо-нологтарды қысқартады
Мадақтау	Пациенттің басты фразаларын қайталау	Ерекше сөздердің және мағынасы бөлшектелген қу_рылымын мадақтау
Сезімді керсету	Интервьюдің әмоциональ-мағынасына зейінін үндеу	Басты фактылардың әмоциональды көрініс-терін реңдеу, сезімдерді ашуға көмектеседі
Қайталап айтып беру	Пациенттің сөздерін және ойын қайталауы	Талқылауды белсенділеу, түсіну деңгейін көрсету
Резюме	Пациент туралы негізгі фактор-ларды және сезімдерді қысқа тұрде қайталау.	Интервью кезінде қайта-лау маңызды. Кездесудің соңында міндетті түрде орындапады.

Дорігер интервью кезінде тыңдаудан басқа әсер ету әлементтерін ■ і і.піу қажет. Оларға келесі әдістерді жатқызуға болады:

Клиникалық интервью жағымды нәтижелерді үнемі бере бер-

МеМді. Оның жағымсыз емдік әсерлерінің пайда болу себебі -

цдсішатсыз немесе уақытынан тыс клиентке көмек көрсету. Осы

іЧіситен, әртүрлі психотерапевтік әдістерді қолданудан бұрын,

цлрігер пациентті мұқият тыңдап және бағалауы керек.

Интервью үрдісіне әсер ету әдістері (А.Айви бойынша)

ИптРПВЬЮ

адістер

Интерпре-іация

Сипаттама

Дирек-

тив

(нұсқау)

Кеңес

(инфор-

мация)

Өзін-өзі ашу

Жаңа көрініс береді, ол жерде науқас жағдайды көре

алады

Науқасқа қандай әрекет-терді қолдануды сұрау. Пікір немесе техника болуы мүмкін

Интервью процессіндегі функциясы

Науқастың жағдайға жаңа көзбен қарауы - шындыққа сәйкесалътернативтіқабылдау, бұл оның қөз қарасын, ойын, көңілга, мінез құлқын

өзгертуіне ықпал жасайды Науқасқа дәрігер одан

қандай әрекеттерді күтетінін

көрсетеді

қолданылған

5гя

үстауға кеңес береді

стауға ксңс^ и^_н^_м.

Дәрігер өз тәжірибесімен Бұл қайта сұхбаттасу'

^«с ^айымымен бөліседі, тәсілімен тығыз байланысты,

ер

және уайымымен немесе науқастың ортақтасады

сезімше

тәсілімен тығы

наукаста жаңа ой құрылуына

әкеледі

Қайта бай-ланыс

ғы адамдар оны қалай қабыл-туралы түсінік

— Рн^асіш айналадағы

айналада- Науқасқа.......

ететін резюме

дайтыны береді

пайдаланады

соңьтнда

111

1 іау і\»\^іі,ъ>

адамдар оның мінез қүлқын және ойлау қабілетін қалай I қабылдағаны туралы керек мзліметтер береді

Дәрігер және науқас әңгімелесу ішінде неге қол жеткізгенін түсіндіреді.

Интервью түрлері.

Қүрылу дәрежесіне царай:

• Стандарттандырылған немесе формальды интервью. 1>үл Ц тервьюде сұрақтардың құрылуы және олардың нәтижесі алдмм ц анықталады.

• Стандарттандырылмаған немесе бос интервью. Бүндліі нм тервьюде дәрігер жалпы жошарға сүйене отырып, ж;п імЙ) байланысты сүрактар қояды.

• Жартылай стандарттандырылған, немесе фокустелген иші'|і вью. Бүндай интервьюді жасаған кезде дәрігер стандарттарға нві I дей отырып, басқа да керек сүрақтарды қоя алады.

Зерттеулер дәрежесіне царай:

• Алдын ала жүргізілген интервью. Жағымды зерттеулер кечін || қолданылады.

• Негізгі интервью. Негізгі мәлімет жинау кезеңінде қод данылады.

• Қадагалау интервьюі. Күдікті нәтижелерді тексерген кезде қол« данылады.

Қатысушылардың санына қарай:

• Индивидуальды интервью - бүл интервьюде дәрігер мен науқ;к қана қатысады.

• Топталған интервью - екі адамнан көп түлғалар қатысады. Интервьюдің негізгі фазалары: адаптация, қойылған мақсатқп

жету, қозуды шешу.

Интервью адаптация фазасынан басталады — бүл кезде паци-ентті сүрақтарға жауап беруге және сүхбаттасуға дайындайды. Бүл фазаньщ мазмүлы - барлау, дайындық жүргізу.

Интервьюдің келесі фазасының негізгі мазмұны - цойылгаи мацсатца жету, негізгі ақпаратты жинастыру, мәселенің шешілу-іне ықпал жасау. Науқастың көңілін аудару үшін функционалды-психологиялық сұрақтар қолданылады.

Медщиналъщ интервъюдіц цорытындылануы. Интервьюдің соңында жай сұрақтар қойылу арқылы қызбашылыққа және сезім-дердің шығуына жол беріледі.

IIЛУҚЛС ПЕН МЕЙІРБИКЕНЩ С¥ХБАТТАСУЫ

ііі.ішм арақатынаста өзара байланыстың үш жағы қарас-

іи.-ііи; коммуникативтік, интерактивтік және перцептивтік.

11111 орқайсысы жеке түрде іске ашайтъшы ақиқат.

і п игыпастъщ коммуникативтік функцшсының негізінде, |.,и плмасу жатады, яғни науқас пен мейірбике арасында; ин-миіпік функциясы - коммуникаторлардың (науқас және ме-іім¹) очара әрекеттерін ұйымдастыруы; перцептивтік функциясы ■ іүкпе пен мейірбикенің қатынасу үрдісі негізінде, бір-бірін і.шдауы және тиісті дәрежеде өзара түсінісуі. Пііүқас пен мейірбикеніц кәсіби царым-цатынасынъщ ком-иіашшвтік жагы. Мейірбикенің мақсаты - науқастьщ әлеуметтік » ислеріне өз көзқарасьш құру.

Қіи і>інасудьщ коммуникативтік бөлігіне келесі жағдайлар ііі Пі>лады: «керісінше байланыс», «коммуникативтік бөгеттер», ■ і.иммуникативтік әсер», «вербальды және вербалъды емес ақпарат

іігру».

«Керісінше бапланыс» - дегеніміз, науқастъщ мейірбикенің тәр-

ніііііе реакциясы. Мейірбикенің тәртібін, ол ұсынған ақпаратты ииуқас қабылдап, бағалағанын біліп, түсінуге «керісінше байланыс» лиісай отырып, мейірбикеге жәрдем береді.

Диалог үстінде мейірбике мен науқас өздерінің коммуникатив-гік рөлдерін үнемі ауыстырьш отырады, мысалы, «сөйлеуші» және «гыңдаушы». Сондықтан, мейірбике де өз реакциясын тікелей нсмесе жанама түрде білдіріп отырады. Мысалы, бірінші түрінде, мейірбикеден түскен ақпарат («сөйлеуші»), науқас тәртібіне («тъщдаушы») реакциясьтн ашық түрде қарастырады. Мүлда, адам реакциясы вербалъды емес тәсілдер арқылы да берілуі мүмкін: дене қалпы, бет әлпеті, т.б., бұндай «керісінше байланыс» арқылы пациент оны тиісті дәрежеде түсініп, нәтижелі қатьшасуға жағдай

қарастырылады.

«Керісінше байланыстың» жанама түрінде, ақпарат науқасқа жасырын түрде беріледі. Ол үшін мысальт мьшадай риторикалық («не дер екен» - дегендей) сауал қойылады: «Сіз шынайы осылай санайсыз ба?» немесе мьшадай ескерту айтылады: «Иә...қалай емделу қажет екенін қазір барлығы біледі» деген сияқты, бұл жерде

113

және де вербальды, вербальды емес тәсілдер қолданылады, бүл жағдайда, «айтушы» ойына және реакциясына, «тыңдаушы» өзі жо-тіп, мағынасын табуы керек. Әрине, жасалған болжам үнемі ақи-қатта болмауы да мүмкін, сондықтан қатынасу үрдісі талай қиын-шылықтар тудырады. «Тыңдаушы» ролін атқарарда, мейірбике мүмкішшлігіне қарай, науқастьщ тәртібі мен сөздеріне біркелкі әрекеттесуі қажет. Ал қиыншылық тудыратын жагдайларда мына-дай жауап қайтарганы дұрыс: «Бүл менің міндетіме кірмейді, сондықтан дәрігермен немесе аға мейірбикемен ақылдасуьш ке-рек». Егер пациенттің сауалы немесе үсынған ақпараты түсініксіз болса, мейірбикеде қосымша сүрақ қою мүмкіншілігі бар.

Қатынасу үстінде туындайтын тағы бір проблема, ол ақпаратпен алмасумен қатар, оны тиісті дәрежеде түсіну. «Сөйлеуші» берген ақпарат түрі оның түлғалық қасиеттеріне және «тыңдаушыға» қатынасу ситуациясына, оларға көзқарасына байланысты болады. Сонымен қатар, «тыңдаушының» түлға ерекшеліктері, оның «ай-тудіыға» және ситуацияға көзқарасына орай, әрбір берілген хабар трансформацияға (өзгеруге) үшырауы ықтимал. Мысалы, науқасқа дәрігер, мейірбике немесе бөлмедегі (палатадағы) көршілері айтқан бір сез, пациенттің әртүрлі реакциясын тудыруы мүмкін. Егер дәрі-гер айтқан ескертуді ол назарын қойып тыңдаса, ал оны палатадағы басқа науқас айтқанда, көңіл бөлмеуі немесе ү_натпауы мүмкін. Тәрбиесіне, түлга ерекшеліктеріне және саяси көз қарасьша байланысты берілген біркелкі ақпаратты, әртүрлі адамдар әрқалай қабылдайды. Мейірбике айтқан сөздерін бір пациент әділ түрде қабылдаса, ал екіншісі - «үнемі қайшылық, қарсы түру» ретінде қабылдайды.

Ақпаратты нақтылы түрде қабылдау - коммуникативтік үрдіс кезіндегі коммуникативтік кедергілерге байланысты. Мүнда, ден-саулығы туралы берілген ақпараттан науқастың психологиялық қорғануы немесе ақпаратты мейірбикенің қабылдауы кезінде кедергілер болу мүмкіншілігін болжауға боладьг. Бүндай ком-муникативтік кедергілердің келесі түрлері белгілі (Битянова М.Р., 1994):

1. Фонетикалық;

2. Семантикалық;

3. Стилистикалық;

114

4. Логикалық;

5. Мәдени-әлеуметтік;

(). Арақатынасу бөгеттері.

<1>онетикалық кедергілер, мейірбике пациентке айкын емес, өте м • і сөйлегенде немесе әр тілде және диалектте сөйлессе, тіл және ііикция ақаулары болған жағдайда кездеседі.

Семантикалық (маңыздылық) бөгет, адамның жасына, ма-маіідығына немесе әлеуметті жағдайына, мысалы, жастардың, иаркомандардың, шалғай аудандардың түрғывдарының тіл ерек-іііелікгеріне байланысты байқалады. Бүл проблеманы шешу я шешпеу - тікелей ем нәтижесіне әсер етеді. Сондықтан, мейірбике басқа семантикалық жүйелерін игеріп, дағдылануы керек. Кейбір кезде, дәрігер мен мейірбике, медицина терминдерін шектен тыс қолданып, науқасты «медицина» тіліне көшуіне, яғни жанама сөздер-ді пайдалануына, ездері итермелейді. Бүл пациенттің психикасына кері әсерін тигізеді, түрлі психологиялық реакцияларын қоздырады.

Стилистикалық бөгет, қатынасу кезінде мейірбикенің тілі ситуацияға сәйкес болмаса, мысалы, ол тұрпайы сөйлеп, науқастың психологиялық ерекшеліктеріне, жағдайьша байланыссыз, мәдени, білім дәрежесіне сай емес сөздерді қолдануы.

Логикалық түсіністік болмау кедергісі, мейірбикенің тілі күрделі, науқасқа түсініксіз немесе ақиқатқа сай емес болған жағ-дайда пайда болады. Бү_л - мейірбикенің медициналық әрекет ал-дында жұргізілген сұхбаты кезінде немесе дәрі-дәрмек қабылдау ережелерін түсіндіргенде байқалады. Мейірбикенің пікірі бойын-ша, науқастың да дәлелдері қате болуы мүмкін.

Мәдени-әлеуметтік бөгеттің даму себептері, пациентгі белгілі бір мамандықтың өкілі немесе ұлт, жыныс, жасының, әлеуметті жағдайдың түлғасы ретінде қабылдау болып табылады. Кейбір ауруларға мейірбикенің беделі, әсіресе, жас мейірбикенің беделі жеткіліксіз болғандықтан, ол бү_ндай көзқарасқа дайын болуы керек. Қатынасу бөгеттері, кейбір науқастарға теріс негативті әмо-циялар, түсініксіздік пайда болуына байланысты дамиды.

Психологиялық бөгетгердің пайда болуының негізінде, науқас адамның ақпараттан қорғаныс реакциясы жатыр. Науқасқа түскен әр ақпарат, овың тәртібіне, пікіріне, үетанымдарына тікелей әсерін тигізіп, өзгертуді кездейді.

115

Коммуникативтік әрекет әсері екі түрлі болуы мүмкін: автори тарлы және диалогты. Олар «сөйлеушінің», яғни мейірбиксшц «тьщдаушыға, атап айтқанда, науқасқа», қатысты әртүрлі псі логиялық үстаным сипаты болуына байланысты. Авторитарлық . етуші мейірбикенің позициясы «жоғары», ал диалогтық қатын; — «қатар» болады.

Емдеу мекемесшің түріне, медициналық персоналдың, ө:і;і|ій қатьшасушылардың жеке бас ерекшеліктеріне байланысты, мс« йірбике мен пациенттің диалогындағы позициясы әртүрлі болуы мүмкін; «жоғары», «қатарлас» немесе «төмен». Тең қүқықты ұстаным жағдайында, екі жақ та өз меншікті пікірін қүруға, оны қорғауға қүдығы бар, екеуі де арақатынастың белсенді мүшелсрі ретінде қабылданады. Авторитарлық әрекет әсерінде «сөйлеуші», «тыңдаушының» бағыну жағдайында болуьга қалап, оның ерек-шеліктерін елемей, оны пассивті (белсенсіз) объект ретінде қабыл-дайды. Мысалы, бұл жағдайда, мейірбикенің ойынша, пациелі ақпаратты толық назарымен, сынсыз қабылдауы керек және паци-ентте бүл мәселеге байланысты тұрақталған пікірі жоқ деп есептеп немесе ол өз ойын мейірбикеге қажетгі бағытта өзғертуі қажет.

Ақпарат беру барысында, мейірбикенің пациентті өз пікіріне бағындыруы, әтикалық нормаларға және пришдиптерге қайшы болуы да мүмкін. Алайда, қатынастың бүл түрі біздің мекемелерде кеңінен тарап, қалыптасқан.

Мейірбике пациентпен қолайлы қатьшасқа жет>"і үшін, алғашқы сүхбаттасуларында, жалпы тіл табысуға жеткізғен ойлары мен сөз мәнерін, әңгіме барысында қайта қолдануы керек. Брт жағдайда, олардың алғашқы кездесуі маңызды болады. Алғашқы катьшасуда мейірбикенің араласу мәнері, кейінгі кездесулердің сындарлығын анықтайды.

Медициналық деонтология - бүл медицина қызметкерлерінің, науқас және дені сау адам алдындағы, адамгершілік міндеті туралы шім. Ауру адамның көңіл күйінде өзгеріс, үрейлену байқалады. Науқаспен психологиялық жанасуға жету, оны тыныштандыру, көңіл күйін көтеру, емге және сауығуына сенімін арттыру, мейірбикенің деонтологиялық мәселелеріне жатады.

Мейірбике, әр медициналық әрекетке науқастың психикасын даярлап, оның мағынасын түсіндіріп, сенімін арттырып отыруы

116

рк. Осының нәтижесінде, науқас манипуляцияларға саналы түр-ц пелсенді қатысып, мүмкін деген асқынуларының алдын алуға Ыһііііл жасайды, дәрігер жұмысын жеңілдетеді. Маниггуляция ал-пінца, мейірбике науқасты қолдап, жылы сөзімен оны тыныш-Іймдырып, ол кезде қажетті тәртіп сақтауға шақырады. Зерттеу не-

і- емдеу процедурасының нәтижелі, асқынусыз болуы, оның г ырсыну сезімінсіз өтуі, науқастың өзіне де байланысты екенін ніиуі қажет.

Дәрігер мен мейірбикенің өзара үйлесімді жұмыс атқаруы, бі-рііі-бірі тез түсінуі, олардың кәсіби дәрежесі - деонтология жағы-м.ііі өте маңызды болады. Мейірбике процедура кезінде науқастың ІЙтқан сөздерін ынтамен тыңдап, барлығын көріп, бақылап отырадьт. Сондықтан, медициналық ұжым ерекше тәртіп сақтап, өз әрекет-гсрін, айтылған сөзін үнемі қадағалап, өзара қатынаста ерекше әдеп сақтауы керек.

Процедура кезінде мейірбике науқасты үнемі бақылай отырып, оның тәртібіне көңіл аударып, бүкіл психологиялық ситуацияны ііазарынан тыс қалдырмайды. Манипуляция аяқтала сала, мейірбике пауқасты ескертіп, оны тәртіпті сақтағаны үшін мақтап, қажетті кәтижеге жеткені жөнінде мәліметтеуі қажет. Мүнда науқасты қызықтыратыны - манипуляциялардың нәтижесі. Әрине, зерттеу немесе емдеу манипуляциясының нәтижесін дәрігер мәліметтейді. Ал мейірбике, дәрігердің айтқан пікіріне қолдау көрсетіп, науқасқа жеткізеді. Бұл жағдайда, мейірбике процедура нәтижесін шектен тыс, кеңінен талқылауына болмайды, себебі, қате мәлімет беруі салдарьшан түрлі ятрогенді аурулар дамуы мүмкін. Мейірбике зерттеу нәтижесіне қарамай, науқасты тыныштандыра отырып, процедураның сәтті аяқталуына сенімін арттырып, дертпен науқас-пен бірге күресетінін айтуы керек.

Сонымен қатар, мейірбике өз ісі жөніндегі әрекеттеріне науқас алдында, олардың сапасы жөнінде, уақытымен орындалуына және науқастың реакциясына, толық жауапкершілікте болады. Ал үнемі, ұзақ уақыт бойы қабылданатын процедуралар (инъекциялар, қан алуы, т.б) науқастың жүйкесін тоздырады, негативті көзқарасын тудырады. Мүндай жағдайда мейірбике төзімділік пен шыдамдылық көрсетіп, науқасқа ниет білдіріп, жаны ашығанын көрсетіп, оның үрейін басып, тыныштандырып, қажеттілігіне және қауіпсіздігіне

117

көзін жеткізеді. Бүл қасиеттері және әрекеті мейірбикенің беделін

көтереді.

Әр науқас өз қиналуын жеңілдетуімен қатар, мейірбикеден өз денсаулығы туралы мәліметті қүпия сақтауын талап ете алады. Мейірбике бүл мәселені әрқашан есінен шығармауы керек. Кейбір манипуляцияларға (клизма, қуыққа түтік қою, т.б.) қатынасқанда, мейірбике әлбетте өз сөзін, бет әлпетін, мимикасын, жесттерін (ымдау) үнемі қадағалап, жиіркенгенін сездірмеуі керек.

Психотерапевтік фактор ретінде сөзді де дүрыс қолдана білу қажет. Манипуляциялар кезінде мейірбике үнемі науқаспен жа-насып, жағдайын сұрастырып отыруы маңызды болады. Кейбір манипуляцияларды арнайы бөлмеде атқару дұрыс болады (клизма жасау бөлмесі, жараны байлап, тану кабинеті, т.б.)-

Мейірбике әртүрлі науқастармен қатынасу ерекшеліктерін білуі қажет: егде адамдармен, бүлдіршіндермен, невроз ауруларымен, т.б. сондықтан, мейірбике өзінің жоғары тәжірибелігімен қатар, деонтологиялық тұрғыдан білімді де болуы өте қажет. Науқаспен үнемі психологиялық жанасу арқылы мейірбике оның үрейін, қорқуын басып, тыныштандыра алады, тәртібін реттейді.

КОМПЛАЙЕНС

Емдеудің нәтижелілігі тек дұрыс диагноз қойылып, тиімді емдеу тактикасы мен стратегиясын таңдауға ғана байланысты болмайтыны барлығына да мәлім. Тағайындалған емдеуді, әсіресе дәрілік (медикаментоздық)режимді,науқастолықжәнебү_лжытпайорындауы да маңызды орын алады. Осыған байланысты, соңғыжылдары, емхана науңастарының тағайьшдалған дәрілерді қабылдауын зерттейтін жаңа медициналық ілім - фармиониканы ашуға қажеттілік туды.

Науцастыц дәрігер тагайындауларын орындауын, оныц ішін-де дәрі-дәрмекті щбылдауын сипаттаптын терминдер, анъщта-

малар.

Сотрііапсе (комплайенс) ағылшын тілінен аударғанда - келісім, икемділік, көнгіштік, басқа ой-пікірге лайықтану және бейімделу деген у_ғымдарға сәйкес. Комплайенс, медициналық көзқарас бойынша - дертті емдеу үстіндегі, науқастың тәртібінің дәрігер нүхқауларына сәйкестігінің дәрежесі.

118

Комплайенстің әлеуметтік — әкономикалық маңыздылығы өте зор болады. Осыдан екі мың жьш бү_рын, «науқас дәрілерді «жалған түрде» қабылдауы мүмкін» деген ұғымды Гиппократ, дәрігерлерді ескерте отырып, олардың назарларын осы мәселеге аударған. Жаңадан ұсынылған тағайындаулардың (дәрілердің) 20 пайызы, ал қайталап берілгендердің - 85 пайызы орындалмайтьшы салдары-нан, емдеу төмен дәрежеде болып, бүл себеп әр жыл сайын АҚШ-та 77-100 млрд доллар, ал Германияда - 2-3 млрд марка көлемінде шығынға әкеліп соғатыны анықталған.

«Емдеуді жақтяушы» деген термин, тағайындалған дәрілердің тиісті мерзім ішінде науқастың нақтылы қабылдаған мөлшерін

көрсетіп, анықгайды.

«Комплайенттілік» (комплайентность) деген - бүл белгілі бір науқаста, шынайы мөлшерленген режим мен тағайындалған режим-нің мөлшерінің сәйкестік дәрежесі. Жедел ауруларда компалайенг-тілік жоғары болады, ал созылмалыларда - ол төмен.

«Тұрақтылық» - алғашқы дәрі дозасын қабылдау кезінен, емнің аяқталуьша дейін өткен уақыт мерзімі.

Бүгінгі күнде комплайенстің негізгі проблемаларына келесілер

жатады:

• науқастың алғашқы тағайындауларды орындамауы;

• науқастың тиісті дозаны қабылдамауы;

• науқастың дәрілерді айтылған мерзімде қабылдамауы;

• науқастың бір немесе бірнеше дозаларды қабылдауды

ұмытуы;

• науқастың дәрілік емді мерзімінен бүрын аяқтауы. Дәрілік емдеуге науқастың теріс қатынас жасауының екі түрі

белгілі:

1. Науқастың жаңылысуына, теріс үғынуына байланысты, ем-деудің алдында оның психологиялық қарсыласуы орьш алады, әсіресе, дәрілерге жү^мсалған шығындары медициналық сақтандьфу арқылы ақталмайтынын аңғарғанда.

2. Дәрілердің нәтижелілігі темен болуына, олардың теріс әсер беруі (мысалы, аллергия), қабылдау мерзімінің ыңғайсыздығы себеп

болады.

Дәрілік режимнің сақталмауын келесі тәсілдер арқылы анықтауға

болады:

119

науқасты немесе оның туысқандарын тікелей сұрастыру (сауалнама) жүргізу арқылы;

қорапта қалған дәрілерді санау арқылы;

• дәрілер сальшған қораптың ашылып-жабылуын жасырын бекітілген, әлектронды индикатор арқылы бақылау;

• дәрілердің қандағы мөлшерін зерттеу арқылы қадағалау;

• қоқыс жинағыштарын тексеру арқылы.

Комплайенс индексі арқылы дәрілерді қабылдау режимішп сақталу, сақталмауы бағаланады. Ол дәрі қабылданған күндср мен емдеу курсының жалпы ұзақтығының (күндері) қатынасы немесе қабылданған таблеткалар саны мен дәрігер тағайындағап таблеткалардың жалпы санының қатьшасы. Көбінесе бүл көрсет-кіш 80 пайызға жуық болады.

Дәрілерді қабылдауға бейімділік (комплайенс) жоғары болса, елім дәрежесінің төмендеуі, ал керісінше, комплайенс төмен болғанда - өлімнің өсуі дәлелденген.

Науцастың емделуге бейімділігіне жер ететін жайлар. Ем-делуге икемділіктің дәрежесі, әр адамның тұлғалық қасиетіне байланысты болады. Мысалы, плацебо (физиологиялық ерітінді) қабылдауына да икемділік жоғары болған кезде, өлімнің азайғаны айқындалған. Комплайенс адамның жасьша, жьшысына, жанүлльщ және әлеуметтік жағдайына, біліміне, табыстарына байланысты болады.

Комплайенстың төмен дәрежеде болу себептерін келесі үш топ-қа бөлуге болады:

1. Дәрігерге байланысты себептер.

2. Науқасқа байланысты себептер.

3. Дерттің түріне, тағайындалған емге байланысты себептер. Дәрігерге байланысты себептерге келесілерді жатқызуға болады:

• дәрігердің қабылдау мерзімі;

• дәрігердің қайталап қарау мерзімі;

• дәрігердің науқас адамға және оның дертіне қатынасуы; науқасқа берілген мәліметтің тиімділігі;

• сүхбаттасудың сапасы мен нәтижелілігі.

Ал науқасқа байланысты себептердің ішінде, комплайенске сол-ды әсерін тигізуі мүмкін болатын жайларға жататындары:

• өзін ауру ретінде сезінбеуі;

120

1. 4.

• дсі ісаулығына қауіп төнгенін түсінбеуі;

■ смдеудің қажеттілігін, пайдальшығын сезінбеуі;

• смдеу режимі жөнінде пікірлесуінің күмәнділігі;

• дәрілердің солды әсерлері;

• смнің қүны, ақьюы.

Дсрттің сипатына және тағайындалған емге аурудың икемділігіне І#иссі факторлар теріс әсерін тигізуі мүмкін болады: Аурудың белгілерінщ болуы немесе болмауы. Ауру белгілерінің тұрақтылығы. Дәріні қайталап қабылдау мерзімі. Дәрілер саны.

5. Дәрі қабьшың дизайны, көлемі және дәрінің дәмі.

6. Емдеу курсының ұзақтылығы.

7. Емдеу схемасының ыңғайлылығы.

Емдеу үрдісінде комплайенсті жогарылататын жашарга

келесілер жатады:

1. Науқасты оқыту, үйрету.

2. Дәрілерді мелшерлеу схемаларын жетілдіру.

3. Дәрігер-науқас коммуникациясын (арақатынасын) дамыту.

4. Медициналық мекемелердің жұмыс атқару тәртібін оңдау, уақытын ұзарту арқьшы, әсіресе кеш кезінде, науқастың кезекге тосу

мерзімін қысқарту.

Науцасты оцытып үйрету - науқас адамның ынталылығы (моти-вациясы) комплайенсті есіруге оңды әсерін тигізеді. Сондықтан, ауру адамның емделуге икемділігін өсіру үшін, оларды мәліметтеу - клиникалық мағлұматтар беру өте тиімді нәтижеге жетуге мүмкіншілік тудырады. Бүған мысалы, гипертонияда, қалыпты қан қысымы жөнінде науқасқа ақпарат беру, оның жоғарылауының қаупі туралы және ү_зақ уақыт бойы емделуге қажеттілік тууы туралы түсіндіру өздеріне қан қысымьшьщ өлшеуін үйрету, глюкометрмен жұмыс жасауды көрсету, т.б. жатады.

Мемлекеттік негізде жүзеге асырьшатын іс шаралар: теледидар арқылы ақпарат беру, телефон арқылы байланыс жүйелерін үйымдастыру, интернет веб-сайтын ашу, санитарлық түс қағаз (санбюллетень) және буклеттер шығару, қоғами «астма», «диабет» мекгептерін үйымдастыру, т.б. адамдардың өмір сүру жасын, денсаулығының дәрежесін өсіруге оң ықпалын тигізеді.

121

IДәрілердің мөлшерлеу схемасын жетілдіру негізінде олардМ қабылдау мерзімін, жиілігін азайту, олардықабылдау түсішктемелсрім (аняотация) жеңілдету, қарапайымдау. Мүнда, дәрілерді қабыл м мерзімін тәулік ішінде сиректету, өте мол әсерін тигізеді. Мысалм, тәулік бойы бір рет қана дабьшданатын дәрі құралдары ерект. қолайлы болады. Бүгінгі таңда, асқазанда үзақ уақыт бойы тежеле 1111 дәрі түрлері ойлап табылды.

Дәрігер-науцас арацатынасын жетілдіріп, дамыту дегенімп - бүл авторитарды модельдегі (үлгі) қатынастан, партнерлік аргі-қатынас үлгісіне көшу негізінде, екеуі (науқас, дәрігер) бірге әре-кеттесіп, емдеу тактикасьшен стратегиясы жөнінде сүхбатгасуы. Бүл арақатынас арқылы, дәрігер ауру адамньщ белсенділігін жәнс жауапкершілігін жетілдіріп, емге қатынасу саналыгын да өсіреді.

Ал дәрігердің өз бойына, түлгасына байланысты, емдеуге икемділікті өсіретін ең бір тиімді, стратегиялық бағдарға жататын фактор, бүл - ауруларға консультация жүргізу. Медициналық кон-сультациялар арқылы, емдеу икемділігіне теріс әсерін тигізетін жайлар анықталып, науқасқа тиісті мәлімет беріледі, емнің мақсат-тары анықталады. Қосымша аурудың негізгі дертке қатынасы, науқастың күмәндері мен қорқыныштары, емдеуге даярлығы айқындалып, багаланады.

Ауруханада емделген кезде, науқасқа емхана жағдайында жүр-гізілетін ем шаралары да жоспарланып, оның қажетгілігі, қауіп, тәуекелдері мен пайдалылығы да ескертілуі, кейін үлкен нәтижеге әкелетіні мәлім. Ол ауру адамньщ жағдайын және комплайенстің динамикасын, ағымын бағалауға мүмкіншілік береді. Лаборатория-лық зерттеулердің нәтижесін де тиісті мөлшерде науқасқа хабар-лау, оңды әсерін тигізіп, емдеуге мотивацияны күшейтіп, оның нәтижесін өсіреді.

Науқас-дәрігер арақатьшасы үстінде, дәрігер тиісті коммуни-кативтік техниканы қолданғаны комплайенс дәрежесін өсіруге өз пайдасын тигізеді:

• қарапайым, медициналық емес термивдерді қолдану;

• тиісті тіл дәрежесін (вербальды) қолдану;

• артық ақпарат айтпау;

• науқасқа маңызды, мүдделі тақырыптарға ерекше тоқталу;

• қажеті туғанда, қайталап мәлімет беру;

122

• онды үлгілерді көрсету;

• аурумен сенімді қатынасқа жету.

( үхбаттасумен қатар, дәрігер науқасқа күнделікті жүргізілетін | ніің схемасын жазбалы түрде бергені дү_рыс болады. Мұнда, ^і препараттың аты, мөлшері, қабылдау мерзімі, ас қабылдауға кші.шасы, дәріні сақтау ережелері туралы анық және толық жазып Гч'ру керек.

I Іауқастың дәрігерге сенімділігінің артуы маңызды әсер жасай-иі.і, мысалы, комплайенс, бұндай жағдайда жоғарылайды. Керісін-іін , екеулерінің аралығында сенімсіздік жағдайы туса - аурудың смделуге икемділігі күрт төмендейді.

Комплайенсті жетілдіретін келесі бір жай, бул дәрі-дәрмек-ісрдің формасын, түсін өңдеу, әдемілеу, тәулігіне бір рет қана мшданылатын дәрітүрлерін шығару, солды әсерлері аз, тиімді емдеу стратегияларын таңдау, қолайлы емдеу режимін жасау, т.б., яғни, комплайенсті өсіруде, фармацевтикалық мекемелердің де жү_мысын реттеу маңызды. Мысалы, адамға инъекциялық дәрі түрлерінен, габлетка дәрілерді қолдану қолайлы болады.

Тағайындалған препараттардың саны мөлшерден тыс көп болуы да комплайенсті төмендететіні анық. Сонымен, олардың қым-баттылығы, қабылдау режимінің күрделілігі, режимді жиі бұзуға бейімдейді және өте көп препараттарды қабылдауға субъективті қорқыныш тудырады, ал оның салдарынан қабылдауды доғаруға немесе жартылай ғана қабылдауға бейімдтлік туады.

Егер дәрілерді қабылдау мерзімі науқастың үмытшақтығына байланысты болса, оның алдын алу үшін келесі әдістер

қолданылады:

1. Дәрі қабылдау мерзімін, бір өмірлік, тұрмыстық әрекетімен байланыстырады, мысалы, тіс тазалаумен, қырынумен және т.б.

2. Почта және телефон арқылы ескерту жасау, хабарлау.

3. Препаратты, апта күндерінің ішінде әдейі белгіленген, арнайы бластерге буып-түю арқьглы, қабылданбаған күндеріне ескертпелер

жасау.

Әрине, дәрілерді дүрыс қабылдауды, бү-Л әдістемелердің жекеше алғанда, бірде бірі реттей алмайды. Емдеуге мотивация қүру және оны үзақ уақыт бойы сақгау - тек кешенді жүмыс арқылы ғана іске асырылады, яғни, мемлекет, денсаулық сақтау мекемелері тарапынан

123

жүргізілген жүмыс оңды нәтижеге жетуге мүмкіншілік береді. Ол үшін бүл салалардың бірге әрекеттесуі қажет, себебі, мұнда олардыи әрқайсысының мүдцелері қорғалады; науқас адамның - тез арад;і сауығуы, денсаулығын қалыптастыруы, еңбекке жарамдылығын өсіріп сақтау; медщина цызметкерлерінің - мақсатына жетуін, статусыи жетілдіру, беделін өсіру; медщиналыц мекеменіц - шығындарьш азайту, тұрғындар денсаулығын қорғап сақтау; фармацевтикалъщ өндірістің - өнімдерін үлгілеу, қаржыларын кебейту, алға дамыту.

СОЗЫЛМАЛЫ АУРУЛАРҒА ШАЛДЫҚҚАН НАУҚАСТАРДЫ ОҚЫТУ ЖӘНЕ ОЛАРҒА АҚПАРАТ БЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Үзақ уақыт шамасында, не өмір бойы дербес түрде, түрлі дәрігер-лік нүсқаулар мен процедураларды орындау - созылмалы аурулар-ға шалдыққан науқастарды емдеудің ерекшелігі болып табылады. Ол үшін науқас өзінің сырқатының қыры мен сырын жақсы меңге-ріп, әрбір қандай да бір нақтылы орнаған жағдайға, оқиғаға байланысты өз дертінің емдеу жобасына өздігінен қосымшалар енгізе ала білуі тиіс.

Созылмалы аурулары бар науқастарға ақпарат беру мақсаттарын талқылау барысында мынадай қағидаларды негізге алған жөн:

• Ақпараттың өміршеңдігі - адам қажеттіліктеріне сай болуы.

• Нақтылығы - ақпарат бермес бүрынғы білім деңгейіне сәйкестілігі.

• Анықтамалығы - мақсатқа жетудің және оны іске асырудың нақты дәрежесін объективті тексере алу мүмкіншілігінің болуы.

Ғылыми және медициналық терминологияны көп қолданбай, оларды тек сырқаттың емімен байланысты болғанда ғана пайдала-нуға болады. Науқасқа шектен тыс ақпарат беру - науқастың оқуын жетілдіруге деген ықыласына теріс әсер етеді.

Консультация берудің мақсаты (дәрігер кеңесі) - білімін қа-жетті деңгейге жеткізу, керекті дағдылары мен іскерлігін үштау, денсаулығындағы өзгерістерге ынталылықты (мотивацияны) өсіру және науқастың дәрігер тағайындаған ем тәртібін сақгауы мен емделуге деген ынтасын арттыру.

124

Орбір орнаған нақты жағдайда науқастьщ жеке бас психологиялық ерокшелікгерін ескеріп, оның дәрігер кеңесін орындауға деген ықыласын анықтау қажет. Аталған әдістемелік нұсқауларды кеңінен пакдалану мақсагында медициналык психология мамандары

жүмылдырылады.

Сонымен қатар, әрбір дәрігер науқастарға сырқаты жөнінде білімін жетілдіру барысында клиникалық біліммен қатар, кәсіби тәжірибенің кереісгігін біледі:

• Коммуникативті үрдістің негізін (әсерлі сүхбат құру) білу, кері байланыс техникасын меңгеру.

• Іс-әрекеттердің күрылуының психологиялық негіздері мен олардың өзгерістерін есепке алу және меңгеру.

• Нәтиженің сапасын жоғарылату мақсатында білім берудің белсенді тұрлерін меңгеру.

Профилактикалық консультацияны жоғарғы деңгейде жүргізуге дәрігер мен науқас арасындағы жақсы қарым-қатьшас, олардың арасындағы кері байланыс (науқасты тыңдай білу, мәселені талқылау, мақсатты нақты анықтау) және дәрігердің науқасқа деген жанашырлығы мен тұсінушілігі айтарлықтай әсер етеді. Егер дәрігердің кеңестері науқасқа ешқандай қосымша күшті талап етпей, жеңіл іске асатын болса, науқас оны жақсы, еркін меңгереді. Дәрігер кеңестерін науқасқа қағаз жүзінде, жадынама, рецептік тағайындамалар, жақсы құрастырылған иллюстрациялық кестелер

түрінде бергені жөн.

Профилакгикалық консультация жұргізу - дәрігер түлғасы мен оның көңіл-күйіне және басқа да факторларға тәуелді күрделі үрдіс. Медицинаның осы саласы өнермен ұштасады. Мотивацияны үйымдастыру үрдісінің негізінде бір немесе бір топ науқастарға қандай да бір профилактикалық шаралардың маңызы мен қажетті-лігін («иә» немесе «жоқ», «пайдалы» және «күш салу») түсіндіру

жатады.

Науқастарға жүргізілетін барлық превентивті шаралар түрлі шектеулермен байланысты (мысалы, тағамның әнергетикалық құ-рамын бақылау, шьшым шегуді тастау). Мотивацияны ұйымдастыру негізінде өзгерістерге деген негізгі ынта жатыр. Науқас превентивті сипатгағы дәрігер кеңестерін жеткшікті түсініп қабылдамайынша, оларды толық, айтарлықтай орьшдамайды. «Бүл қажеттілікті қалай

125

ой санасына жеткізіп, үғындыруға болады?». Науқас денсаулыі ым жақсартатын шараларды орындау керек екенін дәрігердің білуімі н қатар, науқастьщ өзі де оны ой елегінен өткізіп, аталған шараш.ін денсаулығы үшін маңызды екенін мойындап, өзі бірінші болып қадам жасауы қажет (мысалы, шылым шегуді тастау).

«Науқастардың қылықтарын өзгерту ұрдісі өте қиын жәні әрқашанда сәтті өтеді», - деп есептеуге келмейді. Науқас т қылықтарын зиян деп көрмеген жағдайлар аса қиындықтар әкеледі. Булдай жағдайда, ол керісінше, зиянды қылықтарды ауадай қажет етіп, бас тарта алмайды (мысалы, шылым шегу - жүйкесіп тыныштандырады, тамақ қабылдау - стресс кезінде). Науцаста мотивацияның цүрылуы.

Мотивацияның үйымдасуын және науқас қылықтарының өзге-руін шартты түрде бірнеше кезеңдерге бөлуге болады (әрбір фаза-ның үзақтығы түрліше). Мәселені түсінбеу.

Науқас өзін жақсы сезінуіне байланысты, неліктен өз қылық-тарын өзгерту керектігін және неге дәрігердің тағайындауы бойын-ша медикаменттерді қабылдау керек екенін түсінбейді (мысалы, науқас жоғарылаған артериялық қысымды сезінбейді). Аталған жағдайда дәрігер сүхбат барысында науқасқа термин сөздерсіз мәселенің бетін ашып, ақпараттауы тиіс. Шешім цабылдау.

Науқас өзінің жағымсыз қылықтарының және тиянақты емді уақытында қабылдамауының денсаулығына айтарлықтай зияндық әкелетінін түсінеді. Бүл кезеңде науқас шешім қабылдау барысында толқи бастайды, себебі науқас сү_хбат, кеңес, нақты көмекті қажет етеді. Мысалы, егер науқас шылымды тастағысы келсе, осы сала бойынша мамандармен науқасқа кездесу ұйымдастыру керек. Нақты көмекке негізделген кеңес аса жоғары, айтарлықтай нәтижелерге әкеледі.

Әрекеттерді бастай алуы.

Науқас өмір салтын өзгертуге бел буды, дәрілік заттарды уа-қатылы қабылдайды, т.б. Аталған жағдайда әрбір науқастың жеке бас ерекшеліктерін ескере отырып, профилактикалық консультация беру - науқасқа психологиялық сүйеу болуы тиіс. Әрекеттердің үзіяуі.

126

I һіуқастың жағымсыз қылықтарынан бас тартуы және дәрілік

мішрды уақытымен қабылдауы ү_заққа созылмай, үзілді. Сондық-

Іии длрігер әрекеттердің үзілуі дамуы мүмкін екенін үнемі ескере

іііі¹¹"¹¹¹^ одан науқасты шектеуі тиіс. Бүл кезең дәрігерден сүхбат-

■ \ дағдыларын, психологиялық білімін, тәжірибесін, әрбір орна-

'пі жағдайда қажетті аргументгерді таба білуін талап етеді. Атал-

ійіі іеориялық негіздерді іс жүзінде жүзеге асыру үшін науқастарды

КМектептегідей» оқытып, білімін жетілдіру қажет.

«ДЕНСАУЛЫҚ МЕКТЕБІ»

Денсаулық мектебі формальді көзқарас бойынша - науқастың Күргізілетін емге деген ықыласын арттыру, сырқат асқынуларының іііідын алу, өмір сапасын, жағдайын жақсарту, науқастардың қандай і;і бір сырқат жөнінде білімін, тәжірибелік дағдыларын жетілдіру мақсатында, жеке не топтық әсермен сипатталатын медициналық і ірофилактикалық технология. «Денсаулық мектептерінде» науқастар ақпараттық мәліметтерден басқа мотивацияльтқ технологиялық бі-лім беру әдістерін қолданып, мотивацияның құрылуына психо-логиялық әсерлерді жетілдіреді. Сонымен қатар, науқастарды кебі-сіне әлеуметтік сүйеумен қамтамасыз ету керектігін естен шығар-

маған жөн.

Дәстүрлі түрде мынадай терминдер қолданылады: «Артериалды гипертония мектебі», «Диабет мектебі», «Бронхиальды астма мекте-бі», т.б. Аталған терминдерді айтуға жеңілдету барысында мектеп-тердің негізгі түйіні өзгерген. Себебі, сырқат мектебі ауру жөнінде емес, керісінше денсаулықты сақтау, ауру көріністерін басу, асқы-нулардың алдын алу жөнінде науқастардың білімін толықтырады. Сондықтан жоғарыда аталған терминді былай өзгертуге болады: «Қандай да бір созылмалы дерті бар науқастардың денсаулық

мектебі».

Науқастарды оқыту жекелей немесе топта жүргізіледі. Нау-қастарды топта оқыту айтарлықтай басымдылыққа ие болады. Науқас өз дертін басқа пациенттерден көріп, «өзім жалғызбын» деген сезімнен арылады. Науқастар өзара тәжірибе алмасып, бір-біріне көмек беріп, басқа науқастардағы сырқаттың дамуыңдағы

127

оң динамикасын көреді. Топта науқастарды оқыту барысында білім берудің әмоционалды жағы жоғарылап, науқастардьгң жүргізілетін емге деген келісімі артады. Топта 5-7 науқас болғаны жөн. Алайда, науқастармен топта жұмыс жүргізумен қатар, олармен жеке де жұмыс жасау керек екендігін де естен шығармаған жөн.

Барлық тағайындамалар қатал түрде болмай, керісінше әсерлі емдік шараларды үстемдеп, науқастың сырқаттан максималды еркіндігін қамтамасыз етуі тиіс. Сондықтан дәрігердің науқастарға білім беруі мейірбикемен біріге отырып іске асырылса, жақсы нәтиже береді.

Білім беруді жүргізетін персонал келесі жайларды естен шығармауы тиіс:

Сабақ беру барысында, медициналық қызметкер айтқан ақпараттардың барлығын науқас ұғуы міндетті емес.

Науқас ақпараттардьщ барлығын естісе де, ол науқастың түсінгенін білдірмейді.

Науқас түсінсе де, ол айтылған ақпаратпен келіскенін білдірмейді.

Науқас естіген ақпаратпен келіскеніне қарамастан, ол ез әрекеттерін әрқашанда, міндетті түрде өзгертеді деп есептеуге болмайды.

Егер науқас дәрігердің тағайындауларын бір рет бұлжытпай, дұрыс орындаса, ол науқастың күнделікті өмірде тағайындамаларды әрқашан осылай орындайтынын білдірмейді.

Науқас әрекеттерінің өзгеруі барысында кездесетін қиын-дықтар.

Науқастың әрекеттерінің белсенді түрде өзгеруіне әсер ететін факторлар:

1. Тәжірибесі мен дертке деген науқастың субъективті сезімімен байланысты факторлар. Дүрыс үйымдастырылған «науқастың білімін жетілдіру бағдарламасы», науқастың көптеген сұрақтарга жауап беруіне көмектесіп, өз жагдайын жақсы түсінуге мүмкіндік береді.

2. Науқас пен медициналық қызметкерлер арасындағы қарым-қатынасқа байланысты факторлар. Білім беру барысында науқас және медициналық қызметкерлер арасындағы жақсы қарым-қатынас бір-біріне сенімділік орнатады.

3. Емдік шараларға байланысты факторлар. Науқастар білімін

128

жетілдіру барысында емдік жүмыстардың мақсатымен және оларға жету жолдарымен танысып, түсіне бастайды.

4. Әлеуметтік ортамен байланысты факторлар. Науқастың білі-мін жетілдіру науқасқа психологиялық тосқауылдан өтуге, ен-жарлықтан шығуға, қоғамның толық бір мүшесі болуына көмек береді. Жүбайының көмегі науқасқа оң әсер ететіні айтпаса да гүсінікті.

Науқасқа өз әрекетін өзгертіп, сырқатты басқара алуына көмек беретін бірнеше психологиялық әдістер бар.

Ең алдымен науқастың білімін жетілдіру кезінде қарапайым, қол жетерлік мақсаттарды белгілеу қажет. Мысалы, семіздікке шалдық-қан науқаста, 30 кг артық салмағьт анықталған болса, науқасқа аталған салмақты тастау әрине қиындықтар әкелетіні сөзсіз және көп жағдайда шындыққа жанаспайды, тек науқастың көңілінің қайтуын туғызады. Сондықтан, үрдістің алғашқы сатысында, ол 3-5 кг тастау керек деп мақсатты белгілеуге болады. Себебі, бұл — науқасқа айтарлықтай қиындықтар тудырмай, керісінше науқастың емге деген ықыласын арттырады.

Науқастың өзін жақсьт сезінуі де оң әрекеттің мотивациясына себеп болады. Медициналық тағайындамалардың жақсы нәтиже әкелетін түрлері, науқастардың шараларды жүзеге асыруға ықпалын тудырады. Медициналық шараларды қайталаудың өзі науқасқа сенімділік тудырады.

Науқастың денсаулық мектебіндегі алған білімінің нәтижесінде атқаратын әрекеттерінің дамуының төмендегідей кезеңцерін ажыра-тады:

Көңіл аудармау кезеңі - зиянды әрекеттерден арылу керек еке-нін науқас жеткілікті түсінбейді.

Ойлану кезеңінде - науқас өзінің персоналды жағдайын ескеріп, зиянды әрекеттердің өзгерісі нәтижесінде орнайтын жағдай жөнін-де ойланады. Бул кезеңде науқас белсенді ақпарат жинай бастап, оны зиянды әрекеттері мазалайды. Науқас жағымды және жағым-сыз әрекеттерді ой таразысынан өткізе бастайды.

Дайыпдыц кезеңінде - науқас ой ойлаудан әрекет жасауға үмтылады. Жақын аралықта шешім қабылдай отырып, науқас іске кіріседі. Науқас зиянды қылықтарын өзгертіп, өз-өзін басқарады. Аталған кезеңде рецидивке қарсьт әрекеттер жоспарланады.

129

Сүйемелдеу кезеңі - үрдістің ақырғы кезеңі. Бұл кезеңде науқас шешім қабылдау барысында тү_рақтанады. Бірақ, аталған кезеңде науқаста, әсіресе қоршаған орта әсер етсе, зиянды қылықтарына қайта оралуына болатындай деген арбау туады.

Зерттеулер бойынша, науқас әрбір кезеңді толығымен өтпей, ақырғы кезеңге жете алмайды. Аталған мәліметтердің барлығы науқастардьщ білімін жетілдіруге тікелей әсері бар. Дәстүрлі бағ-дарламалардың көбісі науқастардьщ барлығы зиянды қылықтарын өзгертуге бейім деп автоматты түрде шешеді. Алайда, зерттеулерге суйенсек, ақырғы кезеңдегі науқастардың саны алдьтңғы кезеңдегі науқастармен салыстырғанда әлдеқайда аз.

Рецидив (дерттің қайталауы) үрдістің аяқталуын білдірмейтін типті жағдай. Рецидивті басынан өткізген науқастардың басым көпшілігі ойлану кезеңінен бастап, болашаққа үмітпен қарайды. Рецидив көрініс берген науқастардың кейбіреуі тәжірибе жинақтаса, ал қайсыбірі ешқандай өзгерусіз сол статусында қаладьг.

Науқастарға әрекетгерінің өзгеруі барысында рецидив сирек кө-рініс беретінін алдын ала ескерту қажет. Сонымен қатар, науқастарга рецидив керініс бергенде науқаста дамитын тәжірибелік дағдьшар нәтижесінде алға қадам жасауға болатынын да айтқан жөн.

НАУҚАСТЫҢ МЕДИЦИНАЛЫҚ КӨМЕККЕ ҚАНАҒАТТАНУЫ

Субъективті сезімдер мен объективті факторлардың әсеріне тәуелді медициналық кемекке науқастың көңілінің толуы, бүгінгі күні кәрсететілетін медициналық кірісудің сапасына байланысты екені сөзсіз.

Қазіргі таңга дейін, науқастың медициналық көмекті бағалауы-ның арнайы әдісі жоқ. Тек емдеудің минимальді стандарттары мен хаттамаларына қарагт, ягни аталған кұжаттарды бақылау арқылы ғана аталған жағдайды анықтауға болады.

Жоғарыда айтылып кеткен факторлар, көрсетілетін медицина-лық көмекке науқастың қанағаттануына әсер ететіні анық.

Науқастың керсетілетін медициналық кемекке қанағаттануын бағалау мақсатында мынадай критерийлер есепке алынады: қоршаған

130

ортаның табиғаты, қауіпсіздік, инфраструктураның дамуы, қоғамдық көмек.

«Қанағаттану» үғымы - науқастың қанағатганған жағдайының кұткен нәтижесіне сәйкес немесе одан асып түсіп, науқасты қуанышқа бөлеуі. Медициналық көмекке науқастың қанағаттануы оньщ сапасына тікелей тәуелді. Көп зерттеушілердің пікірінше, аталған жағдай сол мемлекеттің әкономикалық деңгейіне, халықтың жалпы білімге деген көзқарасына, мәдени, ғылыми, қоғамдық дамуына байланысты деп қабылданады.

Әрбір мемлекетте көрсетілетін медициналық көмектің сапасына өзіндік талаптары болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы-ның штаб-бөлімінде қызмет атқаратын бір топ қызметкерлердің пікірінше, көрсетілетін медициналық көмектің сапасы, халықтың күтетін нәтижелеріне сәйкес денсаулық жағдайын жақсартуға бағытталған мақсатқа жету болып табылады.

Медициналық көмектің сапасын қамтитын сұрақтар шексіз. Дү-ниежүзілік денсаулық сақтау үйымы, медициналық көмек сапасын бағалау мақсатында, үш аспекгіні негізге алып отыр: құрылым сапасы (қүрал-жабдықтармен қамтамасьгз етілуі), үрдіс сапасы (технологиялық ережелерді сақтау), күтетін нәтижелердің саласы.

Көрсетілген медициналық көмектің нәтижелерін мынадай жағ-дайларды бағалау арқылы сипаттауға болады: халықтың денсаулық жағдайы, арнайы бір клиникалық мақсаттарға қол жеткізу, көрсетіле-тін медициналық көмек деңгейіне сәйкес медициналық қызметкер-лердің жү-мысына халықтың көңілінің толуы, әкономикалық әсер.

Науқастың керсетілетін медициналық көмекке деген қанағат-тану мәселесі аса қиындықтар тудырады. Брі түрлі факторлар әсер ететів субъективті критерий болып табылады.

Американ психологы А.Маслоудың гуманистік теориясына сәйкес, науқас тулғасъшьщ сапалы медициналық көмекті талап етуі, оның қауіпсіздікті аңсауымен түсіндіріледі.

Бүл - адамның физиологиялық талаптарымен салыстырғанда, бір саты жоғары жататын, «талап пирамидасының негізі» больш табылады. Мұнда маңызды аспект - адамдардың үйымдасу деңгейі.

Түлғаның ұйымдасу деңгейі жоғары болса, оның қоршаған ортаға және өзіне қоятын талаптары да соған сәйкес жоғары болады. Талап - күту нәтижесіне негізделеді. Күту нәтижесі мен медициналық

131

көмек арасындағы сәйкестік науқастың медициналық көмеклсм қанағаттануының алтын кілті болып табылады.

Қоғам науқасқа бірнеше талалтарды қою арқылы өзін-өзі қор-ғайды: дәрігердің тағайындамасын қатаң сақтау, тамақтан өзіи шектеу (диета), керек жағдайда өмір салтьш өзгерту. Жалпы алғанда, аталған талаптар науқастың сырқатынан жазылуына әкелетін жолдар екені сөзсіз.

Қорыта айтқанда, науқас «өз ролін» сомдау арқылы қоршағаи ортадан, сонын ішінде медицина қызметкерлерінен нәтиже күтеді.

Осыдан «науқастың қанағаттану дәрежесіне не әсер етеді, ол ₍ медицина қызметкерлерінің жұмысын қалай бағалайды?» - деген сүрақтар туады.

Науқастардьщ қай жағдайда қандай көмек алу керек екені жөніндегі білімі - өмірлік тәжірибе нәтижесінде медициналық та-қырыптарға қызығушылық білдіргенде, медициналық қызметкер-лермен сұхбатгасу барысында, басынан әртүрлі дерттерді өткізгенде, медициналық көмекті қабылдауға итермелеген себептерге сәй-кес негізделеді. Әсіресе, науқасқа туыожақындарының көзқарасы айтарлықтай әсер береді.

Медицина қызметкерлерінің іс әрекетіне науқастың қанағатта-нуы дәрежесі мен науқастың білім деңгейі, денсаулық жағдайьшьщ арасында байланыс бар екені анықтадды. Медициналық көмекке қанағаттанатын науқастар тобына жоғары және аяқталмаған жоғары білімі бар, денсаулық жағдайын төмен бағалайтын науқастар жата-ды. Әрдайым өзара қарым-қатынас дәрігер-науқас деңгейінде емес, диагнозды анықтағанға дейін науқас - дәрігер деңгейінде етеді.

Медициналық қызметкерлермен жақсы қарым-қатынаста болу, науқастың медициналық көмекпен канағаттануына өте жоғары әсер етеді. Ақ халатты адамдардың науқас өмірі мен денсаулығына сәй-кес кү_қығы мен талаптары болады, ал олардың әрекеті үнемі ерекше бақылауда болатыны сөзсіз.

Дәрігер құқығын науқас және қоғам өз талаптарына айналды-рады. Дәрігердің қызметі келесілермен сипатталады: арнайы білім деңгейі, тәжірибесі, дағдылары, шешім қабылдауы, ұқыптылық, науқастарға деген шыдамдылық, науқасты және оны қоршаған адамдарды денсаулық үшін күреске ұйымдастыру қабілеті. Қоғам алдындағы дәрігердің еңбегінің нәтижесіне науқастьщ сырқатынан жазылуы жатады.

132

Науқастьщ наразылығьш тудыратын себептерге медицина қыз-меткерлері тарапынан дөрекілік, қажетті мөлшерде көңілін белмеуі Ісатады. Дәрігер, орта және кіші буын медицина қызметкерлерінің кағымсыз әрекетін реттемеген жағдайда науқастың реніші туады. I Іауқастың медициналық көмекке қанағаттануы мен медицина щ.ізметкерлеріне қойылатын талаптар арасында кері байланыс Пар екені анықталган: медицина қызметкерлеріне деген селқос козқарастың сирек болуы медициналық көмекке қанағаттану деңгейінің жоғарылығын көрсетеді.

Көп жағдайда дәрігер және науқас арасындағы қарым-қатынас, дәрігердің науқас денсаулығына жауаптылығына, емдеу әдістерін үйымдастыруына, науқастың дәрігер тағайындамасын орындауына пегізделеді. Аталған жағдайда науқас пассивті қызмет атқарып, дәрігер әрекетін субъективті түрде, сырттай бақылайды. Ал денсау-льщ жағдайын жақсарту үрдісінде науқастың қызметі айтарлықтай аталмайды. Дәрігер орта медицина қызметкерлерімен бірге диагностикалық, емдік, реабилитациялық шараларды жүзеге асыру барысында, науқас дәрігер тағайындамаларын дұрыс орындамауы-ның салдарынан нәтижесіз қалуынан сақтандырылмаған,

Емдеу шараларының осылайша нәтижесіз аяқталуы дәрігердің де, науқастың да қанағаттану сезімін тудырмайды. Кей жағдайларда науқастың белсенді, не енжар жағдайы дертгің жазылу нәтижесіне әсер ететіні анықталған. Сапалы адекватты көмек науқасты қана-ғаттандыруы тиіс, алайда көп жағдайда керісінше жағдай орнайды.

Медициналық қызметкерлер өз жұмыстарымен қатар, ұйым-дастырушы қызметкерлердің қызметін атқаруға да мәжбүр болады. Арнайы орталықтарда, емдеу жүмыстарымен қатар, керексіз жағдайларда басқа да жұмыстарды, атап айтқанда, науқасқа ең-бекке жарамсыздық парағын толтыруды, ақысыз не қайталама диагностикалық және қосымша зерттеулерді тағайындап жүргізуді талап еткенде, екі жақты қалыпты қарым-қатынас бұзылады.

Ақылы медициналық көмек алатын науқастар тобының орны ерекше. Аталған топтың көңіліне сай сервисті қызмет көрсету, квалификациялық медицина қызметкерлерінен түратын үйымды науқастар қатары жаулайды. Ал мұндай науқастардың денсаулығына байланысты қиындықтар туған жағдайда, олар сервис қажеттілігін қорғаныш пен сапалық медициналық көмек іздестіруге ауыстырады.

133

Науқастардьщ медицинальщ көмекке қанагаттануына әсер ететіи факторлар сан алуан. Қазіргі таңға дейін, науқастың медициналық көмекті бағалауының арнайы әдісі жоқ. Емдеудің минимальді стандарттары мен хаттамаларына қарап, яғни аталған қркаттарды бақылау арқылы жағдайдан шығуға болады. Аталған қүжаттарға қарап, бір стаңдартқа негізделіп жасалған ем, науқастардьщ жеке бас қасиеттеріне қарай түрлі жағдайда өтетіні анық. Қанағаттану сезімінің субъективті болуы қандай да бір түрақты көрсеткішті қабылдауға қиындықтар әкеледі.

Қанағаттану деңгейін бағалау мақсатында түрлі әдістер қол-данылады. Науқастарга анкета (сауалнама) жүргізу арқылы мате-риалдық-техникальгқ қүралдармен жабдықталуын, медицинальщ көмектің жеткіліктілігін, дәрілік заттармен қамтамасыз етілуін, медициналық қызметкерлерінің сыпайылығын бағалауга болады. Денсаулық сақтау үйымы жүргізетін анкеталар ішінде жоғарыда айтылған жағдайлар толық қамтылған.

Науқастардың медициналық көмекке қанағаттанбауының себеп-терін екіге бөліп қарауға болады.

• тікелей денсаулық сақтау орталығына байланысты: үйымдас-тыру жағдайына көңіл толмауы (мамандардьщ қызмет көрсету кестесінің қолайсыздығы, кезекте үзақ түру, кадрлардың жеткілік-сізділігі), медициналық қызметкерлердің әтика мен деонтологияны бү_зуы, емдеу және зерттеу әдістерінің бүзьглуы, тәжірибелік дағ-дылардьщ болмауы, қалыпқа сәйкес келмейтін материалдық-техникалық база.

• науқастың тікелей өзіне байланысты: себелсіз, орьшсыз медициналық қызметкерлерге асыра қойылатын талабы, дәрігер тағайьшдамаларын орындамау.

Науқастың және дәрігердің немқу.райлығын тудыратын жана-ма үшінші топтағы себептер де болады: көліктің болмауы не жеткіліксізділігі, жөнделмеген автокөлік жолдары, қоғамдық және психологияльщ көмек алу жөніндегі ақпараттьщ болмауы т.б. Болашақта науқастардың медициналық көмекке қанағаттануы мәселесі төңірегінде, маркетингті зерттеулер үлкен нәтижелерге жеткізетіні сөзсіз.

Науқастың көрсетілетін медициналық көмекке қанағаттануы сан алуан субъективті және объективті факторларға тәуелді.

134

I Іауқастардың күткен нәтижесі оны жүзеге асырылуымен сәйкес келуі үшін материалдық-техникалық базаны дамыту және денсау-лық сақтау үйымы кадрларының қоғамдық қамсыздандыру қыз-метіндегі мамандармен байланыста болуы маңызды. Медициналық сүрақтар бойынша халық арасында ағарту жүмыстарын жүргізу арқылы, халықты ең алдымен салауатты өмір салтын сақтауға, аурулардың алдын алу шараларын аса ү_қыптылықпен жүргізуге иасихаттауға болады.

Ең алдымен науқастьщ басты міндетіне, өз денсаулығына байланысты шешім қабылдау керек екеніне назар аударуы жатады. Емдеу жүмысына науқастың тікелей қатысуы, кабылдаған меди-циналық көмекке деген қанағаттану сезімін тудырады. Науқастың қай жағдайда қандай медициналық көмек қабылдай алатыны, ме-дициналық қызметкерлерге қандай талап қоя алатындығы жөнін-де ақпарат алуы, оның көрсетілетін медициналық көмекке қанағат-гану сезімін жоғарылатудың бірден бір жолы болып табылады. Науқастьщ медициналық көмекке көңілінің толмауының себептерін анықтау - халық арасында медицинаның мәртебесін көтеретіні анық.

НАУҚАСҚА КЕҢЕС (КОНСУЛЬТАЦИЯ) БЕРУ

Күрделі және созылмалы соматикалық аурулар, әсіресе түрлі асқынулары дамыған, хирургиялық емдеуді қажет ететін жағдайда, науқас адамдардың көніл-күйіне, мінез-қүлқына солды әсерін тигізетіні анық. Мүнда, психологиялық және неврологиялық бүзы-лыстары бар соматикалық ауруларға дәрігердің психологиялық кө-мек беруі ең бір маңызды проблемалардың бірі болып саналады. Олардың ішіндегі психологиялық консультация беру әдісі тұлғаға жан - жақты әсер етуді кездейді.

Консультация беру дегеніміз, дәрігердің науқастың жағдайын, проблемаларын тауып, талқылауы және олардың алдын алуын, шешу жолдарын анықтауы.

Мацсаты - түлғаның көзқарасын қүрастыру, дүниетанымына және өмірге, өз қү_ндылықтарына қатынасуына дүрыс бағыт беру.

Науқас адамның жағдайын сараптау нәтижесінде алынган

135

мәлімет оған жеткізіліп, соның негізінде науқастьщ алдында түрі іш проблемалар шешіледі. Сонымен қатар, проблемаларды иющ жолдары туралы науқастың жаңа көзқарасы да қалыптасады. Я\ііи консультация жүргізу кезінде, диагностикалық процесс (ауруді.ш даму дәрежесін, оның симптомдарын анықтау) және науқасқа ақшрш (жағдайы, әрекеті, ерекшеліктері туралы) беру, психологиялт қорғану әдістеріне үйретуі қамтылады.

Консультация беру арқылы проблемаларды шешуге наукастыц белсенділігін өсіріп, әмоционалдық жайлы, комфортжағдайынажсіу жолдары үйретіледі. Дәрігердің консультация беруде диагностикалық үрдіс жүргізуі клиникалық сұхбаттасуға негізделеді.

Консультация беру үстінде, науқасқа жағдайы туралы, іс-әрекеі і жөнінде ақпарат беру және үйрету өте маңызды болады. Сонымен, науқасқа дәрігердің консультация беруі келесі үш маңызды әлемент-тен құрастырылады:

• Диагностшалъщ үрдіс - клиникалық сұхбаттасуды қолдану арқылы және психологиялық әдістемелер негізінде науқастьщ ста-тусын, жекеше ерекшеліктерін анықтау;

• Пацжнтті мәліметтеу, яғни сыпайылықты және әділдікті сақтап, ақпаратты науқасқа жеткізу, оның мәліметке берген реакцияларын бақылап, қадағалау;

• Науцасты цоргау, яғни адамды психологиялық қорғану, өзін-өзі ретгеу әдістеріне үйретуі.

Психологшлыц цоргану әдістеріне келесілер жатады: рационали-зация (өз-өзін ақтау), проекциялау (өзінің жағъшсыз қасиеттерін басқаларға ауыстыру), ығыстыру (жәйсіз мәліметті ^мыту, елемеу), идентификация (басқалармен өз-өзін салыстыру нәтижесінде ком-фортқа жету), компенсация (жоғары жетістікке жету арқылы басқа кемістіктерін жоюы) және т.б.

Консультация беру үрдісі үстінде болжамдалған бір нәтижеге келу мақсатында, дәрігердің науқас сеніміне жетуі, оның көңіл кү-йін табуы маңызды болады. Сенім туған жағдайда ғана, науқас өз ішіндегі жатқан уайым, қайғысын ашып, дәрігерге жеткізуі мумкін. Керісінше, екеуінің арасындағы сұхбаттасу үрдісі келісім, сенім тудырмаса, адам ешқандай сырын ашпайды, дәрігер мәліметсіз қа-лып, өзінің түпкі нәтижесіне жетпейді. Яғни, консультация беру ешқандай нәтиже әкелмей, науқас басқадай мамандарға баруға

136

■ і иүр болады, осыдан науқас риза болмайды да, оның алдында

■ ч'ііі-рдің беделі түседі.

(Оидықтан, консультация беру үрдісі - өте күрделі, маңызды ірскот екені анық. Ол көбінесе дәрігердің білгерлігіне, коммуника-ІИНі ік үрдіс құру тәжірибесіне, біліктілігіне және беделіне байланыс-п.і Оішады. Осыған орай, қарым-қатынас жасау кезінде, дәрігер Ппрлық коммуникативтік тәсілдерді (вербальды, вербальды емес) Кіиіданып, сұхбаттасу ережелерін толық сақтауы қажет.

Сонымен, психологиялық консультация жүргізу дегеніміз, адам имірінде туған қиыншылықтарын шешуге жәрдем беру үрдісі. Комсультация беру дәрігер тәжірибесінде жиі қолданылады, мысалы, ісүкті әйелдерге, созылмалы ішкі ауруларда, операция алдында, т.б.

Консультация беру үрдісі келесі кезеңдерден қү_ралады:

1. Адаммен жанасу құрылымы.

2. Пациентке өз проблемаларын айтуға толық мүмкіншілік беріп, белсенді түрде тыңдау.

3. Науқас проблемасының оңды жақтарын қолдау және ақпарат беру.

4. Проблемаға кезқарасын өзгерту.

5. Проблеманың шешу жолдары туралы науқасқа мәлімет беру. Консультация жүргізген дәрігер әрқашанда нейтралды позиция-

да болып, тәуелсіз ұстанымда болуы керек. Дәрігер, мамандығына байланыссыз, күрделі және психологиялық бүзылыстары дамыған науқасты емдеу үстінде, тиісті емдеу шараларымен қатар, онымен сұхбаттасу жүргізіп, психологиялық консультация береді. Әрине, бұл аурудың көңіл-күйіне тиімді әсер жасау арқылы, емдеу нәтиже-сін де бірталай өсіреді.

Қазіргі кезде консультант - дәрігер мен науқас адамның қарым-қатынасы қүқықтық негізіне қойылған, яғни мәліметті келісім принципіне келтірілген. Оның мақсатына жататыны - ауру адамды дертіне қарсы белсенді түрде күресуге тарту. Сонымен қатар, мәліметті келісім арқылы, емдеу және зерттеу процедураларына жауапкершілікті, дәрігер мен науқас бөлісе көтереді. Яғни ауру адам, бүл жағдайда, барлық процедураларға ез еркімен барады, тағайындаған емді орындайды. Осы себептен зерттеп тексерудің және емдеудің сапасы едәуір өседі. Мәліметті келісім бойынша, науқас адамға дерті, диагнозы, прогнозы (аяқталу нәтижесі) туралы

137

мәлімет, оның қауіптілігіне және ауыртпашылығына қарамай, толыі айтылады.

Консультация беруші дәрігер келесі қажеттіліктерге сүйсмс отырып, оны уағыздайды:

• ауру адамньщ өміріне қауіп туғанда, оның жекеше шешім қабыддау құқығын сыйлау;

• жанүялық мәселелерін, істерін реттеуге, аяқтауға, өсиет қалдыруға мүмкіншілік беру.

Алайда, бү_л қағидаға қарсылық көрсеткен ғалымдар, оныц қайырымсыз, психикалық әсері өте ауыр деп, адам өміріне қауіпті диагнозды (рак) айтуға қарсы. Бұндай жағдайда олар жалған мәлімет беруге барады. «Адам өмірі жақын арада үзіледі» - деген мәлімет беру ауыр психикалық әсер ететіні анық, ал кейбір жағдайда олар өз өмірін үзуге де барады. Осыған байланысты Гиппократ мынадай пікір білдірген: «Ауруды жүбат, сүйіспеншілік жағдай жаса, бірақ ең бастысы, оған қауіп туғанын мәліметтеме».

Ауру адамды мағлұматсыз қалдыру жағдайында, дәрігер оның жақын туысқандарына, міндетті түрде, жағдайы жөнінде шындықты айтуы қажет. Аурудың туысқандарьша оның жағдайыньщ нашар-лағаны туралы мәлімет берумен қатар, дәрігер, жалпылай олардың ауру адаммен қарым-қатынас тәртібін де түсіндіреді. Қазіргі кезде қолданылатын көптеген диагностикалық және емдеу тәсілдері өте агрессивті, ықылассыз зардапқа әкеп соғуы мүмкін. Сондықтан, олардың қажеттілігі науқасқа түсіндіріліп, толық негізделеді. Сонымен қатар, бүл модель дәрігерге де өте қүнды, себебі «мәлі-метті келісім» оны зандьшық жағынан қорғайды. Яғни, зерттеп емдеу кезінде, төтенше жағдай туса, науқастың сотқа шағым түсіруінен, қазіргі заманда кең тарап келе жатқан, дәрігер заңды түрде қорғауда болуы мүмкін.

Дәрігер мен науқастың түрлі қатынастары төрт негізгі ком-поненттерден қүралады: «қолдау», «түсінушілік», «сыйластық және қайырымдылық».

«Қолдау» - дәрігер мен науқастың карым-қатынасының негізгі шарттарының бірі болып табылады. Қолдау дәрігердің науқасқа пайдалы болуына тырысуын білдіреді. Әдетге, бүл ешқандай кү-мәндік келтірмейтін және дәлелдеуді қажет етпейтін факт, алайда кейбір жағдайларда, дәрігер науқастың мүддесін қорғайтынына

138

иіі сенімсіз болады. Дәрігер тағайындаған емді науқастың кабыл-дпмауының басты себебі - науқастың дәрігер қойған диагнозына иүмән келтіруі, сенбеуі. Қолдау дәрігердің науқастың жағдайына іЬ.-іііс көніл-күйіне жауап беру деген мағынаны білдірмейді. Бүл рвтте денсаулық сақтау жүйесі, отбасы мүшелері және жолдас-і.іры да квмектесу керек. Бірақ негізгі ресурстар кебінесе науқас-іың өзінде жасырьтнуы мүмкін. Оларды науқас дәрігердің көмек-гссетінін және күштемейтінін түсінген кезде ғана қолдануға

мүмкіндік туады.

Сонымен, дәрігер қолдауьгаың негізгі бөлігі - емдеу үрдісінде ііауқастың белсенділігін өсіру. Шыдамдылығы және дәрігер кеңесін дүрыс орьгадағаны үшін оньт кейде мадақтап қойған да жөн.

«Сыйластық» - науқасты индивид ретінде бағалау керектігі іуралы түсінік. Бү_л пікір адамды тыңдау ғана емес - оның айтқан сөздері сізге жағымды сезім қалдырғанын көрсету: науқаспен бо-лып жатқанның бәрі маңызды екенін науқасқа түсіндіру, білдіру.

Науқасқа деген сыйластықты көрсету үшін, оның өмірбаянымен танысып, оны «ауру тасымалдаушы» деп емес, жеке түлға ретінде қабылдап, сұхбаттасу керек. Науқастың жеке жағдайын анықтауға жүмсаған үзақ уақыттың өзі дәрігердің сыйластығын көрсетеді. Бү_л - дәрігердің белсенді қызығушылығын көрсетуі болып табылады. Осы ретте, қарапайым заттар да маңызды болады, мысалы «аты-жөнін жылдам есте сақтап қалу сияқты».

Вербальды емес сұхбаттасу дәрігерге деген сенімді күшейте де, оны бұза да алады. Егер науқастың қасына отырып, оньщ көзіне қарап сұхбаттаса, онда науқас езіне деген сыйластықты сезеді. Ал егер дәрігер науқастьщ сөзін бөле берсе, немесе сол арада басқа адаммен сұхбаттасса, онда науқас өз-өзінен жабырқайды және әрі қарай дәрігер мен науқастьщ арасыңдағы қарым-қатынас дұрыс

жалғаса алмайды.

«Қайырымдылық» - дәрігер мен науқастың арасындағы қа-рым-қатынасты орнатудағы кілт. Дәрігер өзін науқастың орнына қоя білуі керетс. Науқастың әмоциялары мен сезушілігіне жеке баға беріп, дәрігер өзінің қайырымдылығын көрсетуіне болады.

Қайырымдылық көрсету науқасты күтіп, оның сөз қозғауынан басталады. Егер дәрігер өз сөзін бөлуге мәжбүр болатьтн болса, қай-тьш келгеннен кейін оны әрі қарай жалғастырьш, тьщдайтындығына

139

науқасты сеңдіріп кетуі керек. Дәрігер науқасты шыдамдш.,.,.......

тывдауы маңызды, тіпті ол үзілістер қайталана берсе де, науқастһМ

өзінщ ауруьша қандай себеп болғаны туралы айіуына дәрігер то.....

мумкіндік бергені абзал.

Дәрігер мен науқастың қарым-қатынасы тек диагноз қок» еМ қолдану мақсатында ғана емес, олар басқа да _Қаралу кезіндсИ араласуларға асерін тигізеді. Мысалға, осы қатынастарға науқаст,.,,, ұқыптылығы, тәртібі де байланысты болады, яғни оның дәрігерлік кеңестерді орындауға дайын болуы.

Осылай, дәрігер мен науқастың бірге, тығыз байланыста жү_мы< істеу. - емдеу шараларындағы жақсы жетістіктерге жетуге қажет. і

Дәрігердің тәртіп ережесіне оның кеңіл-күйін және соғап Ьаиланысты іс-әрекетін де жатқызу керек. Өзінің отбасылық кикшжівдерінен туған қобалжуларынан тәуелсіз болып, дәрігер науқасқа _¥қыпты және жауапкершілікпен қарауы керек Ол үнемі оптимист болып, науқасқа үміттенетіндей сенімді туғыза білуі

Дәрігердің негізгі міндеті - науқастың жан дүниесінің күйзелісіне қосылып, ол қаншалықты ауыр сырқагганбаса д_а, жазылуына сеншдшк тудыру. Әсіресе, ол науқастьщ ауру алдында қорқыныш сезші болған кезде қажет. Ондай науқастарда өзінің неғізгі дертіне қосымша, вегетативті - қан тамыр бүзылыстарь^ пайда болады оның непзінде, жас ерекшеліктеріне (45-50 жас) байланысты кортиковисцеральды байламдардың патологиялық өзгерістері жатыр. ^ ^ғ

Вегетативті жүйе патологиясының белгілену шеңбері кең бола-ды: бастың ауыруы, тәбеттің жоғалуына немесе үйкысыздық іш қатуы, ас қорыту жолдарында ауыру сезімі, жүрек айну жәнё тшті құсу ретінде көрінуі мүмкін. М_¥нд_а қаггы жүрек соғуы және аритмия болуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда көруі және естуі де нашарлайды. Бүл - науқастың өз денсаупығына сенімсізді-пнщ белпсі деп дәрігер бағалауы керек. Бүндай науқастардың осындаи қатты уайымы психиканың әлсіз және жеңіл жараланатын түршде көрініс алады.

К \ РДЕЛІНАУҚАСТАРДЫ ҚАБЫЛДАУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Күрделі науқастармен жұмыс жасау барысында дәрігерге келесі ЩйПліірды ескеру қажетгі болады:

• қажетті мәліметтермен науқасты ақпараттандыру; терапияның негізгі мақсатын нақтылау;

• жоспарланатын ем түріне науқастың қатынасын талқылау;

• емдеудің тиімділігіне кері әсер беретін факторларды

анықтау;

• орнаған жағдай бойынша сенімділік пен қауіптілікті

анықтау;

тағайындалған терапия бойынша науқастың дайындығын

бағалау.

Сонымен қатар, бүндай науқастармен арақатынаста, госпитальді ҺОіеңде амбулаторлық емді жоспарлау және жұргізіліп жатқан ісрапия бойынша қауіптілік жағдайын талқылау дәрігерге маңызды вкені мәлім. Осының барлығының нәтижесі төмендегідей мүмкін-

дік береді:

1. Емдеудің түрлі кезеңіндегі науқастың жағдайын бағалау.

2. Жүргізіліп жатқан терапия динамикасының сапасын бағалау. Науқасқа ақпарат беру барысында төмендегідей әсерлі

коммуникативті техниканы қолданған жөн:

• науқастың деңгейіне сәйкес қарапайым, медициналық емес терминдерді қолдану;

• керексіз мәліметтерді шектеу;

• маңызды мәселелерді талқылау;

• қажет болған жағдайда маңызды ақпаратты қайталау;

• нақты мысалдарды келтіру; науқастың оң қөзқарасына ие болу;

Науқаспен сү_хбаттасумен қатар, науқасқа жазбаша түрде беру

керек:

• күнделікті қабылдайтын дәрілердің аты мен тәуліктік

мөлшерін;

• бір қабылдағандағы дәрілік заттың дозасын;

• қабылдау уақытын;

• тамақтану уақыты мен дәрілік затты қабылдау мерзімі арасындағы қатынасты;

140

141

• мүмкін болатын дәрілік затгың жағымсыз әсерлері жайын-да ақпарат беру (көрініс берген уақытта медицина қызмет-керлеріне хабарлауы тиіс);

• дәрілік заттарды қолдану және сақтау бойынша көрсеткіштер.

Шуқастар дәрігерге міндетті түрде сенімділікпен қарауы тиіс. Науқастар дәрігер алдьшда ездерінің ойын, қорқыныш сезімін айту-ды маңызды деп санайды, оған дәрігермен сұхбаттасу үрдісі өте қажет больш табылады.

Қиын науқастармен екі жақты, үш жакгы байланысты қүру ерекше қиындықтар әкеледі: науқас - туыстары - дәрігер.

Қызығушы жақтардың біріккен күші нәтижесінде ғана келесі мақсатқа жетуге болады;

Науқастар үшін: сауыгу, ремиссияға қол жеткізу, денсаулығын жақсаргу, еңбекке қабілетгілігін, қоғамдық талабын, өмір ұзақтығы мен садасын жоғарылату;

• денсаулық сақтау орталықтарының мамандары үшін: кәсіби статусьш, науқастардың алғысын, әріптестердің қүрметін жоғарылату;

• денсаулық сақтау жүйесі үшін: шығындарды азайту, халық-тың денсаулық жағдайын жоғарылату;

• дәрілік заттарды өндірушілер үшін: өнімнің сәттілігі мен қаржылық нәтижелерін өркендету.

«ЖЕДЕЛ» ЖАҒДАЙДАҒЫ НАУҚАСТАРДЫ ҚАБЫЛДАУ ЕРЕЖЕЛЕРІ

«Жедел» жағдай қатты ауырсыну сезімімен, өлімнен қорқыныш сезімімен үллтасады. Аталған жағдайда науқас адам психикалық стресс ұстінде болады. Науқас қоршаған ортадағы шындықты адекватгы қабылдай алмайды. Ал қорқыныш және үрей сезімі ауру жөніндегі білімінің төмендігі және кемексіздігі салдарьшан арта түседі. Аталған жағдайда дәрігер емдік шараларды жүргізумен қатар, науқасқа келесі психотерапиялық жүмыстарды да іске асыруы тиіс:

* сырқаттың клиникалық көрінісін айқындау;

• аталған жағдайда науқастьщ психикалық жағдайын бағалау;

142

• науқастың дәрігермен байланыс құруға дайындығын бағалау;

науқастың жеке өміріндегі сырқаттың ішкі көрінісі мен ролін орнату;

науқасқа ү.йымдастырылған психикалық үрдістің әсерін анықтау.

науқасқа түсінікті түрде денсаульщ жағдайы жөнінде ақпаратты жеткізу.

«Жедел» жагдайдағы науқастардың көбісіне дәрігермен сүх-баттасу өзінің жағдайын түсінуге көмек береді, яғни, ол науқастың ез сырқатына оптимистік көзқараспең қарауымен сипатталады. Бү.ның нәтижесі науқастың «жедел» жағдайдан шығуын тездетеді.

Науқастың психикасы ауырсыну сезімі, патологиялық фактор әсеріндегі ағза жағдайы, қоршаған ортадағы адамдардың әсері, сонымен қатар сыркат жөніндегі науқас білімі негізінде қалып-тасады.

Егер аурудың жақын арада жазылатынына дәрігер сенімді болса, ол науқасқа қуанышты хабарды жеткізуге құқылы.

Егер дерт созылмалы түрде немесе аталған уақытта жазылмай-тын болса, дәрігер аурудың жазылатыньша кәміл сеніп, науқастың көңіл-күйін үнемі жоғарылатып отыруы тиіс.

Дерттің агымы белгісіз болган жағдайда, дәрігер наукасқа еш-қандай нақты болжамды айтуға қүқықсыз. Науқастың оптимистік көзқарасы оның дертінің ауырлық жағдайьша сәйкес болуы тиіс. Адекватты емес науқастың оптимистік көзқарасы науқастың жағдайын нашарлатып, асқынуларға әкелуі мүмкін. «Жедел» жағдайдағы науқастармен сүхбаттасу барысында, жоғарыда аталған мәселені, әсіресе хирургия бөлімшесінде ерекше ескеру керек.

Ауыр аурумен сырқатіанған науқастарға дәрігердің «дерт жа-зылады» деген сөзі жеңіл көзқарасты көрсетеді деп қабылдануы мүмкін. Дәрігер аурудың теріс нәтижесі жөніндегі мәліметті жасы-рып, науқастың сауығуға деген сенімділігін тудыруы тиіс, ал дерттің қалай аяқталатыны жөніндегі қызыгуғышылығын қоздырмағаны жөн.

Дәрігердің науқаспен қарым-қатынасы ең алдымен науқастың ішкі және сыртқы жан дүниесі жағдайына бағытталуы тиіс: • Науқас өз сырқаты жөнінде не біледі?

143

• Науқастьщ қазіргі және жалпы өмірінде дертінің қандай орны бар?

• Науқастың дертіне деген өзіндік көзқарасы туыстарының ойымен сәйкес пе?

• Науқастың ауруын бағалауға білімі жете ме?

• Науқас бүрын аталған дерті секілді аурулармен сырқат-танған ба?

• Науқас бұрын ауырған дертімен қалай күресті, қазіргі ауруьшен қалай күресіп жатыр?

• Науқас жалғыз қалғандағы өзінің ойымен, қорқыныш сезімімен, қайғысымен дәрігермен белісе ала ма?

Дәрігердің жеке әмоционалдық қызбашылығы науқасқа өзін сенімді қолда екенін сезінуге* мүмкіндік береді. Бірақ, егер науқас дәрігер әрекетінде бір үнамсыз қылықты байқайтын болса, дәрігерді «компетентті емес» деп қабылдап, өз жағдайының тым ауыр екеніне сенеді. Аталған жағдайдың барлығы да емдік үрдіске әсер етеді. Сондықтан дәрігер өзін сенімділікпен ү_стап, қобалжып қапалануын, асығыстығын байқатпауы тиіс.

Қорытакелгенде, «ауыр» және «жедел» жағдайдағы сырқаттармен сүхбаттасу барысында психотерапиялық жү_мыстар жүргізілуі керек. Бұндай жүмыс төмендегі сатылардан түрады:

• Науқас дертінің ішкі көрінісіне сәйкес мәселені шешудің жүйелі гипотезасын құру;

• Науқастың жеке өмірінде сырқаттың ішкі көрінісінің орны мен ролін орнату;

• Науқасқа психологиялық әсер ететін үрдісті ұйымдастыру. Аталған науқастармен жү_мыс барысын және сапасын жетілдіру

әсерлі психодиагностикалық әдістер мен коммуникативті дағдыларды қолдану арқылы іске асырылады.

ДӘРІГЕР - НАУҚАС АРАҚАТЬШАСЬШЫҢ ҮЛГІЛЕРІ

Денсаулықты қорғау, тек жағдайы жеткілікті, айрықша қү-қықтығы бар, шектелген бір топтардың ғана емес, қоғамдағы әр адамның құқығы болуы, қазіргі таңцағы медициналық әтиканың ең бір маңызды проблемасы. Ежелгі заманнан медицина бүл үстаманы

144

■ОҚҚа шығармаған. Алайда, моральды өсиет ретінде, бүл норма к.піргі заманда кеңінен танылып келеді. Бұған себептес болған екі І»нолгоция: биологиялық және әлеуметтік. Биологиялық револю-ңииға сәл кейінірек тоқталамыз. Әлеуметтік революцияның н;ігижесінде, денсаулык сақтау әр адамның қүқығына айналды. Лдамгершілік қасиеттеріне сәйкес - жекешелігі, бостандығы, күпдылығы, түлғалардың құқығы да тең болуы қажет.

Денсаулықты сақтау адам құқыгы екенін ескере отырып, тарихи іүчілген «дәрігер - науқас» моральдік қатынас үлгілеріне және қачіргі қоғамның жағдайына байланысты келесі, дәрігер мен науқас іірақатынасының төрт үлгісін айтуға болады.

Техникалық типті модель. Дәрігердің ғалым, зерттеуші ретінде қалыптасуы ~ биологиялық революцияның салдары. Ғалымға әділ және бейтарап болу - ғылыми дәстүр үстанымы деп есептеледі. 1>ұл үстаным бойынша, дәрігер адамға тән моральды құндылықтар жөніндегі ойлардан алшақ болып, тек фактілерге сүйене алады. Атом бомбасы ойлап табылғаннан кейін және нацистердің медициналық черттеулерінде сыналған адамдардың ешқандай кү-қьтғы сақталмауы салдарынан, адамзат ондай жайдың қауіптілігін түсіне бастады. Ешқандай ғалым, жалпы адам қүндылықтарынан жоғары бола алмайды. Дәрігер өз шешімін қабылдауда моральды және басқадай қүндылықтарды ойластырып ескере бермейді. Бүл жағдайда дәрі-гер су қүбырын тазалаушы техникке үқсар еді де, ал оны ешбір моральдық сұрақтар қинамас еді.

Сакральды типті модель, немесе патерналистік үлгі, жоғарыда көрсетілген дәрігер - науқас қарым-қатынасына қарама-қарсы бо-лады. Сакральды типтегі үлгінің негізгі моральды үстанымы, келесі принцип арқылы айқындалады: «пациентке жәрдем бергенде, оған зияндық келтірме». Яғни, дәрігер мен науқас адамньщ ара-қатынасы, «ата мен бала» қатынасына тән болады. Алайда патер-нализм, қүндылықтар аймағында, науқастың өзі шешім қабылдау мүмкіншілігін жоққа шығарып, оны дәрігерге міндеттейді. Сон-дықтан, бү_л әтикалық жүйенің сәйкестігін реттеу үшін, медицина қызметкерлерінің келесі моральдік нормаларын жетілдіру керек.

Науцаща пайда келтіріп, згіяндъщ жасамау. Бірақ, пайда келтіре отырып, зияндық, қосалқы әсер түсіруден толық қашу мүмкін емес деген моральдік міндетті, бірде бір адам шеше алмайтьшы анық.

145

Бүл ұстама, кең мағынасында ( контекст ) қолданылып, көптеген моральды міндеттер ішінде тек осы бір жайды ғана қарастырады.

Жеке түлгалыц бостандъщты цоргау. Әр қоғамның негізгі қүндылығы - жекеше бостандық. Зияндық келтіру қаупі болған жағдайда, дәрігер мен науқастың жеке бостандығы қорғалуы керек. Пайда не зияндық келтіру мәселесін шешкенде, бірде бір адамдар тобыньщ пікірі басымдьтлық көрсетпеуі қажет.

Науцастыц адамгершілігін цоргау. Моральдық қасиеттеріне байланысты барлық адамдардың теңдігі дегеніміз - олардың әрқайсысына негізгі адамгершілік қасиеттер тән екенін білдіреді. Адамгершіліктің ұстанымы — таңдауға жекеше бостандық, өз өміріне және жандүниесіне бақылау жасау.

Шынайы сөйлеу және сейтцанды орындау - дәстүрлі парасатгық моральдық міндеттер. Өкінішке орай, зияндық жасамау үстанымы бойынша, адамдар арақатынасыньщ бүл негіздері, кейбір жағдай-ларда іске асырылуьг мүмкін болмайды.

Адал болу және әділдікті сацтау. Әлеуметтік революция негі-зінде медициналық жәрдем барлық қоғам мүшелеріне біркелкі көрсетілуі керек. Яғни, егер денсаулықты қорғау - құқық болса, бүл құқық - барлығына да тең болуы қажет.

Бұл үлгінің барлық ұстанымдарының іске асырылуы тек қана дәрігерге міндеттелгені салдарынан, одан өте жоғары моральды қасиеттері болуын талап етеді. Өкінішке орай, бү_ндай шешімді, медициналық жәрдем берерде, іске асыру талай қиыншылықтар тудырады, себебі бүгінгі күнде де түрлі дискриминациялар байқалады (жыныстық, үлттық, нәсілдік, материалдық, т.б. ).

Әріптестік модель. Негізгі қү_ндылықтар мен моральдық міндеттерді сақтап, дәрігер-науқас арақатынасын нақтылы түрде айқындау үшін, кейбір ғалымдар айтқандай, дертті жойып, пациент денсаулығын қорғау жолында, дәрігер мен сырқат адам бір-біріне әріптестей болып, жалпы мақсатқа жетуі қажет. Бүл үлгіде өзара сенімділік болуы өте маңызды роль атқарады. Бірақ, адамдардың кейбір әтикалық, әкономикалық, кластық және құндылықтық айырмашылықтары бұл үстанымдардың іске асырылуына талай қиыншылықтар тудырады.

Контрактік модель. Контракт немесе келісім негізінде қүрас-тырылған үлгі, әлеуметтік қатынастар моделіне және биоәтикалық

моделінің үхтанымдарына, ақиқатты жағдайға сәйкес келеді. Конт-ракт түсініктемесіне заңдылық мағына берілмейді. Оны символи-калық, дәстүрлік, діни немесе некелік, руһани ант ретінде талқылап, жекеше бостандық, адамгершілік, адалдық, әділеттік және берілген уәдені орындау ұстанымдарына кепілдік деп түсінуге болады.

Бүл модель, «техникалық» үлгіге ү_қсас, дәрігерге - моральды қабылдамауға, ал «сакральды» үлгідегідей - пациентке моральдан, ал «әріптестік» моделінің жалған және бақылаусыз тепе-теңдігінен бас тартуға мүмкіншілік береді. Контракт негізінде құрылған арақатынаста, маңызды таңдау жасалғанда, науқастың өз өмірін, тағдырын басқаруда бостандығы қорғалатынын, дәрігер есінен шығармауы керек. Егер дәрігер бұндай қатынасқа түсе отырып, өз ар-намысымен келісімде болмаса, контракт бүзылады.

Контракт моделінде, медициналық шешім қабылдауда қолда-натын бастапқы қүндылықтар жүйесі, науқастьщ өз қү_ндылықта-рына негізделетініне, ал күнделікгі жәрдем берердегі дәрігердің түрлі шешімдері, науқастың қүндылықгық идеалдарына сәйкес екендігіне пациентте заң негізінде сенім болады. Сонымен қатар, контракті модель, дәрігер мен науқастың моральды ожданын да қарастырады. Медицина қызметкерлерінің шешімі сенімділік негізінде ғана қабылданады. Егер бұл сенім жойылса, контракт та

бұзылады.

Диагнозды жақсы қоятын, тіпті ең дәрежелі және тәжірибелі деген дәрігер науқаспен жақсы қатынас орнатпаса, ол ештеңеге қол жеткізе алмайды. Әрине, бұл жерде, дәрігердің дүрыс іс-әрекетінің маңызы үлкен. Егер ол кішіпейілдікпен және ықыласпен науқасқа қараса, онда емдеудің нәтижесі де жоғары болады.

146

147

V тарау

НАУҚАСТЫҢ ПСИХОЛОГИЯСЫ. АУРУДЫҢ ІШКІ БЕЙНЕСІ

НАУҚАСТЫҢ ПСИХОЛОГИЯСЫ

Соматикалық ауруға науқастың әсері ең алдымен сырқаттың ауырлығын бағалауымен сипаталады. Осыған орай, дерттің «объективті» мен «субъективті» ауырлығы жөнінде сөз қозгауға болады.

Тәжірибелік түрғыда аурудың ауырлығын нақты түрде анық-тауға болмайды. Бірақ, медицинаның дамуына байланысты, әлеу-мет-мәдениеттік ерекшеліктерін есепке ала отырып, кейбір аурулар басқалардан ауыр болатыны сөзсіз (өлім, мүгедектік, еңбекке қабілеттілігінің төмендеуі).

Ең алдымен, науқас өз сырқатын субъективті бағалауы маңызды рөль атқарады. Науқастың өз ауруьша субъективті қатынасын сонымен қатар, «сырқаттың ішкі көрінісі» деп те атайды. Оның негізінде, дерттің диашозының сарапталуы, болжамы мен оның ауырлық дәрежесін бағалауы жатыр.

Науқаста өз дертінің ішкі көрінісі, ауырлық және жағымсыз сезімнің пайда болу механизміне, оның болашақтагы дамуына, дерті туралы уайымдауына қарай және әмоциональдік әсері нәтижесін-де қалыптасады. Дерттің объективті ауырлығы, қандай да бір асқынудан кейінгі өлімнен, аурудың дамуы нәтижесінде пайда бола-тын мұгедектік және аурудың созылмалы түрге ауысуы, сырқаттың ішкі көрінісінің қалыптасуына әкелетін бірден бір фактор болып табылады. Бірақ науқас, медициналық мәліметтерге көбінесе толы-ғымен сенбейді. Науқас жағдайды аурудың субъективті ауырлығы арқьшы, яғни науқас және оны қоршаған ортаның (отбасы, еңбек ұжымы) өзіне деген көзқарасы негізінде бағалайды.

Науқастың дертіне деген субъективті көзқарасы көптеген факторлардың әсерінен калыптасады. Олар екі топқа бөлінеді: