2. Организмнін иммундік жүйесі 2.1. Иммундік жүйенің ақзалары

Иммуңцік жүйе организмнің иммунитетін, яғни оның 'генетикалык гомеостазын қамтамасыз етеді. Оны лимфоидты жасушалардың, акзалардьщ жэне улпалардың жиынтығы деп 'карастырған жөн. Иммундік жүйе орталык жэне шеткері ақзалардан пурады (4 сурет). Орталық ақзалар кзтарына айырша без немесе Ітимус, күстардың Фабрициев қалтасы, сүт корсктілердің Пейер Түйіндакгары, сүйек майы, сонымен катар жутқыншақ бездері 'жатады. Иммундік жүйенің шеткері акзаларының курамына сөл бездері, көк бауыр жэне кан кіреді. Бул жүйенін ең басты өнімі -лимфоцит.

Айырша без сүт қоректілердің 5-6 жүмалық ұрықгарында қалыптаса бастайды. Ол усақ жарнақшалардан қүралған екі

жарнактан (бөліктен) турады. Әрбір жарнакгың қатгы жэне жұмсак қабатгары болады. Олардың бірінші қабатында кішкене лимфоцитгер

29

- тимоцитгер шоғырланады, ал екінші қабаты осы жасушалардып көбею орталығы. Тимустың жұмсақ қабатында лимфоцитгердіи жетілуінде маңызды рөл атқаратьш эіштелиальді жасушалар - Гасселі денешіктері орналасқан. Қазіргі кезде тимус бөліп шығаратыл бірнеше биологиялык белсенді затгар белгілі болып отыр

Олардың іпгінде ең жақсы зертгелгендері тимозин, Т-активин, тимарин, тимопоэтин, тимостимулин. Бул гуморальдік факторлар иммунологиялык процестердің барысьш ретгеуде белсенділік көрсетеді. Айырша без жануарлардың және адамнын жасы үлғаюымен қатар біртіңдеп кішірейе береді. Жатырдағы үрыктыи салмағының 2% тимус болса, жаңа туған нәрестедегі оның үлесі 0,5%. ал кырықа келген адамда 0,01% дейін төмендеп, қартгарда ол тіптен жойылып та кетеді. Адамның картайғанда аурушыл болуы осы бездін жоғалуына байланысты. Тимусы оташылық эдіспен альш гасталған төддердің нашар өсетіні белгілі болып отыр. Мүвдай малдардын канында лимфоцитгердің саны күрт азаяды, иммунитетің сшбір белгілері байқалмайды, міне сондықтан олар жүқпалы ауруларға өте сезімтал келеді. Тимусы кайта салынған жануарлардың ауруға төзімділігі күшейе түседі. Фабридиев қалтасы тек қана күстарда ғана

30

болады. Ол қүстардьщ тік ішегінің үстіңгі бетінде орналасып, клоака Ёеңісгігімен өзек аркылы жалғасқан. Бүл лимфоэпителиалды үлпа Іауық үрығьшың эбриогенезінін 12-13 күндері пайда болып, жеті күмалык балапандарда атрофияға үпшра бастайды. Фабрициев жалтасы да айырша без сияқгы екі қабаттан түрады. Оньщ қатгы Қабатьщца жетілген, ал жүмсак кдбатында жетілмеген В-һимфоцитгері шоғырланған. Сүт қоректілерде бүл ақзаның аналогы ■соқ болғандықган В-лимфоциттері сүйек майынан бірден жетілген гүрінде шығады.

Суйек майы - гемопоэздьщ негізгі ақзасы болып табылады. рнда иммундік жүйенің басты жасушасы - лимфощптердің бастапкы іопуляциялары орналасқан. Сүйек майыньщ жасушалары антидене Гүзушілердің стимуляторы (АТС) жэне В-актавин деп аталатын іолипептвдтерді жасап шығарады. Олар антидене түзейтін Касушалардьщ пролиферациясын жэне белсендігін күшейтеді.

Сөл бездсрі антигендерді лимфа қүрамынан үстап қалатын сүзгі ^ызметін атқарады. Олар қан айналымымен тікелей байланыста іолып, лимфоциттерді кеуде өзегі арқылы қуыс көктамырға жеткізіп гүрады.

Кәкбауыр. Бүл ақзаның қызыл жэне ақ пульпалары болады. )ның алғашкысы эритроцитгермен қанығып турады, ал соңғысы Т-, 5-лимфоцитгері жэне макрофагтары бар кэдімгі лимфоидты үлпа юлып табылады. Көктамыр арқылы енген антигендерге кдрсы итвденелер негізінен көкбауырда түзіледі. Қан мен оннң

Іритроцитгері осы ақзаның иммундық бақылауында болады.

Велсенділігінен айырылған эритроциттер мсн лейкоциттерді

Ісөкбауыр қан айналымынан бөліп шығарады.

Псйер туйіндактары сүт қоректілердің ащы ішегінің кілегейлі Кабығының астында орын тепкен. Кейбір зерттеушілердің жорамалы ройынша олар қүстың Фабрициев қалтасьшын аналогы болып рабылады. Бүл лимфоидтық үлпа гуморальдік иммунитеттін өрістеуіне жауапты В-лимфоцитгеріне өте бай келеді. Жекеленген лимфоидтык түйіндақтар жугқыншакгың, өңештің, асқазанның, ршыс алу жэне несеп бөлу жолдары кабырғаларының ішінде де кездеседі.

Қанның қүрамына эритроциттерден басқа лимфоидты хасушалар, гранулоцитгер жэне моноцитгер енеді. Лимфа (лат. таза су) жэне лимфоидты ақзалар жануарлардың қан айналымын лейкощптермен эмбриогенез кезенінен бастап қаньпсшра бастайды. Лимфа негізінен иммундық жүйенің ең маңызды элементі -лимфоцитгерден турады. Ол канмен бірге денені айналып келіп, сөл

31

бездерінде қаннан қайтадан бөлініп, иммувдық акзаларғ.і жөнелтіледі.

2.2. Иммундік жүйенің жасушалары

Организмнің кез келген антигенге жауап бере алу қабілеті иммундік жүйеде лимфоцитгердің көптеген популяцияларыным болуымен түсіндіріледі. Эр популяцияға жататын лимфоцитгердің өз антигендерінс тэн рецепторлары болады. Лимфоцитгер бір-бірінея тек осы рецепторларының ерекшеліктері арқылы ғана емес, сонымен катар өздерінін функциональдік касиетгері бойынша да ажыратылады. Лимфоцитгердін екі негізгі класы бар: антидене түзуш жасушалардың ізашарлары болып саналатын В-лимфоцитгері жэне тимусқа бағынышты Т-лимфоцитгері. Лимфоцитгердің бул екі негізгі класына жатпайтын жасушалар да белтілі болып отыр. Оларға кейбір ісік жасушаларын талқандай алатын табиғи "жендетгер" - Т~ киллерлер жэне Т- немесе В-лимфоцитгерінің маркерлері болмайтыв нөлдік жасушалар немесе К-киллерлер жатады. Иммундік жүйенін жасушаларын олардьщ атқаратын кызметгеріне байланысты екі топкз бөлуге болады: реттеуші жэне эффекторлық немесе эсер етуші жасушалар. Реттеуші жасушалардың қызметін негізінен Т-лимфоцитгері мен макрофагтар атқарады. Олар жасушалық жэне гуморалвдік иммунды жауаптардың қалыптасуын қамтамасыз етеді. Эффекторлық жасушаларға В-лимфоцитгері, цитотоксинді Т-лимфоцитгері, Т-киллерлер, макрофаггар, полиморфш ядролы гранулоцитгер жэне шүйгін жасушалар жатады.

В-лимсіюцитгерінш сипатгамасы. Сүйек майынан шыққан В-лимфоцитгерінің ізашарлары кұстардың Фабрициев қалтасывда, ал сүт қоректілерде оның эквивалентінде - Пейер түйіндакгарында В-лимфоциттеріне (Ьигза- қалта, лат.) айналады (5 сурет). Кейінгілер сөл бездеріне жэне көкбауырға жетіп, өздерінің қызметгерін атқара бастайды.

Тьпшсанньщ иммундік жүйесінде В-жасушаларының екі негізгі популяциясы анықгалған. Олар бір-бірінен мембрана антигендері арқылы жэне өздеріне тэн иммуногендері, яғни иммунды жауапты тудыра алатын антигендері бойынша ажыратылады. Бірінші популяцияның В-лимфоцитгерінің үстіңгі қабатывда ЬуЬ 5 антигені орналаскан. Бул жасушалар микроб капсуласының ерігіш полисахаридтеріне баі-ытгалған антиденелердің жауабын калыптастыруда маңызды рөл атқарады. ЬуЬ 5 антигені жок В-

32

лимфоциттері ерігіш антигендерге, көптеген жасушалық антигендерге жэне В-лимфоцитгерінін митогендері больш табылатын кейбір 5актерия липополисахаридтеріне қарсы иммундік жауапты өрістетеді.

Ч (М,О,ДА)

1$ Ғс үшін

СЗ

Митогешср үпгін (ЛПС ж.6.)

Цитомегаловирус ж.т.6. үшін

Айта кететін жағдай, В-жасушаларының осы екі понуляциясына Т-лимфоцитгері әртүрлі жолмен көмек көрсетеді. Т-жасушаларының ЬуЬ 5 антигені бар В-жасушаларына хелперлік эрекеті олардың ерігіш лимфокиндерінің (мысалы, В-лимфоцштерінщ өсу факторының) всерімен іске асады. Ал енді мұндай антигені жоқ В-жасушалары иммундік жауапты тек Т-лимфоциттерімен тікелей түйіскеннен сон ғана тудыра алады. Соңғы жағдайда Т- жэне В-жасушаларының популяциялары нақш бір антигенге карсы бағытталған болуы керек. Жетілген В-лимфоциттерінщ бетінде олардың мембранасымен байланысқан иммуноглобуливдердің жэне эртүрлі медиаторлар мен Гормондардьщ рецепторлары орналасқан. Иммуноглобулиндердің рецепторлары белгілі бір антагенді тани алады жэне иммундік жауапка кұзыреті бар басқа да жасушалармен эрекетгесе алады. Лимфоцитгердщ антигенді таныстырушы жасушалармен өзара эрекеттесу кезінде маңызды міндет атқаратын Іа-антигені де осы В-лимфоцитгерінщ үстіңгі кабатынан орьш тепкен. Антиденелермен жэне комплементпен тиелген эритроцитгерді розетка түзу (ЕАС) реакциясында қолдану арқылы В-лимфоцитінщ тағы бір маркерін -СЗ рецепторын анықгауға болады. Сонымен қатар осы топқа жататын лимфоцитгердің өкілінде Ьуі, Ьу2, ЬуЗ антигендері,

33

иммуноглобулиндердің Ғс-фрагментшің, вирустардьщ жэне т.б. рецепторлары болады.

Атқаратьш қызметгеріне байланысты лимфоцитгердщ В-хелперлер, В-киллерлер, В-супрессорлар және В-еске сақгағыш популяциялары белгілі больш отыр. Хелперлер антигенді Т-жасушаларымен "таныстырады", супрессорлар иммунды жауаптьщ барысын реттейді, киллерлер антиденелердің көмегімен нысана жасушаларды талқандайды, ал еске сактағыш лимфоциттер нақгы бір антигенмен екінші рет кездескенде антиденелердің жедел синтезделуіне Т-лимфоцитгерімен бірлесе отыра жағдай тунызады. В-лимфоцитгерінің эффекторлары - белгілі бір антигендік детерминантаға қарсы бағытталған антиденелерді жасап шығаратын плазматикалық жасушалар. Антигеннің эсеріне тап болған В-жасушалар Т-хелперлердін қатысуымен көбейе бастайды. Пролиферацияның нэтижесінде эр текті антидене түзуші жасушалар пайда болады. Олардың арасында иммуноглобулиндердің эртүрлі класын синтездейтін субпопуляциялары болады. В-лимфоцитгері Т-лимфоцитгеріне қарағавда ірірек: біріншілерінің диаметрі 8 мкм болса, екіншілершікі - 5 мкм шамасында. Электроңцы микроскоппсн қарағавда Т-лимфоцитгерінің беті тегіс болып келеді, В-лимфоцитгерінің үстіңгі кабатыньшан көптеген бүрлерді (ворсинкаларды) көруге болады.

Т-шмфоцитгершін сипатгамасы. Бүл лимфоциттер В-жасушалары сиякш қан түзейтін улпалардың бастапқы элсментгерінен пайда болады. Т-лимфоциттерінің ізашарлары айырша безде жетіліп, эрқилы кызметке бейімделген жасушалар түрівде қан айналымына енеді. Олардың эртүрлі биологиялық қасиетгері бар бірнеше популяциялары белгілі болып отыр.

Т-хелперлер иммундік жауапты ретгөуші жасушалардың бірі бола тура, В-димфощптерінін. антиденеөндіруші плазматикалык жасушаларға айналуьша жағдай туғызьш, олардың көптеген белок тектес антигендерге жауабының өрістеуіне ыкдалын ■гагізеді. Мүндай антигевдер тимусқа бағынышты антигсндер деп атальш, айырша безі алыньш тасталған тьшіқавдардың иммундік жауабын тудыра алмайды. Хелперлер екі түрлі жолмен көмек көрсетеді. Бірінші жағдайда В- жэне Т-лимфоцитгері іікелей бір-бірімен әрекетгеседі, яғни хелперлер антвдене өндіруші лимфоцитгерге когнатгы көмек көрсетеді. Бұл жағдайда В-лимфоциттерінің рецепторларымен байланысқан антиген молекуласының детерминанталарымен Т-хелперлері жан-жакты "танысады". Сонымен катар, хелперлік Т-лимфоцит жасуша үстіндегі МНС молекуласыньщ 2 кластық антигенін де аныктап, оны басқа антигендерден ажыратады. Екініпі жағдайда В-лимфоцитгерінің белсенділігі Т-хелперлердің ерігіш

34

факторларының - лимфокиндерінщ эсерінен күшейе түседі. Хелперлердін мембранасында Ьуі -1 деп аталатын антигені орналасқан.

Т-киллерлер (жендеттер) - жасушалык иммунитетгі Калыптастыра отыра, иммундік жауап ксзінде маңызды эффекторлық қызмет аткарады. Лимфоцитгің бүл түрі үстіңгі бетінде организм іүшін жат заттар болыр табылатьш ісік, вирус жэне бөгде тистосәйкестіктщ антигеңдері бар жасушаларды тауьш алып, оларды [галкандайды. "Жендетгердің" мембранасында Ьуі 2 деп белгіленген интиген бар. Т-киллерлердің көбеюі, пролиферациясы мен жетілуі Т-келперлерден бөлініп шығатын ерігіш факторлардың, әсіресе интерлейкин-2 немесе Т-лимфоцитгерінің өсу факторыньщ катысуымен өтеді. Нысана-жасушаның талқавдалуы (лизисі) -ісүрделі процесс. Эуелі киллерлер оның бетіндегі бөгде антиген мен рірінші кластык МНС молекуласының арасындағы айырмашылыкш айқындап алады, ал сонан соң жасушаны закымдап, кейін оны ыүлдем еріііп жібереді. Сезімталдықгын баяу түрінің қалыптасуына гжендетгердщ" жауапты екендігі дэлелденіп отыр.

Т-амплифайер л ер. Т-лимфоцитгерінің популяцияларьшдағы Ьффекторлық жасушалардың иммундік жауабы осы класқа жататьш ршмфоцитгердщ ерекше бір тобының, атап айтканда |вмплифайерлердің немесе Т-хелперлердің қолғабысьшың арқасыңда і^ана пайда болады. Өздерінің қызметі жағыньш олар Т-хелперлерге кқсас келеді, бірак амплифайерлер иммуңдік жауапты иммунитеттің Ғ-жүйесінің шеңберінде ғана күшейте алады. Т-хелперлер, жоғарыда кйтылғандай, иммунитетгің Т- жэне В-жүйелерінің өзара райланысын камтамасыз етіп, денеге енген тимусқа бағынышты антигевдерге қарсы иммундік жауаптың қарқынының өсуіне себебін Цгагізеді.

Т-супрессорлар нсмесе тежегіштер - иммуңдік жүйенің ікызметін реттеуші жасушалар. Олар екі түрлі қызмет атқарады. ріріншіден, тежегіштер антигенге қарсы пайда болған иммундік жауапты шектейді, ал екіншіден, аутоиммунды реакциялардың дамуьша жол бермейді. Айталық, супрессорлар В-лимфоциттерінің йролиферациясы мен дифференциациясының қарқыньш тсжеп, антиденелердің түзілуін, сезімталдыкшң баяу түрінің дамуын жэне эффекторлық лимфоцитгердщ калыптасу барысын бәсендетеді. Иммунологиялык толерантгалыкгың пайда болуы мен сакгалуы да супрессорлардың эрекетгсрінің нэтижесі больш табылады.

Т-еске сакгағьш жасушалары организмнің нақгы бір антигенмен екінші рет кездескенде оньщ тез жэне тиімді иммундік жауабын тудырады.

35

Т-лимФоіштгерінін рецепторлары. Бүл класқа енетін лимфоцитгердің мембраналарында Ьуіі, Ьуі2 және ЬуіЗ деп белгіленген антигендік маркерлер табылған (6 сурет). Лимфоциттің антигенді байланыстырушы рецепторлары иммуноглобулиндерден өзгеше белокты затгардан күралған. Олардың ішінде І^С және І§М молекулаларының Ғс-бөлшектерінің рецепторлары да орналасқан. Адамның Т-лимфоцитіне тэн маркерді койдын эритрощптерін қолдану арқылы қойылатын розетка түзу сыналымының (Е-розеткалар) көмегімен аныктауға болады.

Нөлдік жасушалар - Т- жэне В-лимфоцитгеріне тэн маркерлері жок лимфоцитгер. Нысана жасушаларға карсы антвденелердің барында О-лимфоцитгері комплементтің көмегісіз-ақ оларды талқавдай алады. Мүндай лимфоциттер тимусы алынып тасталған "жалаңаш" тышқандарда табылған. Олардьщ ісік жасушаларына қарсы белсенділігінің күшеюі жануарларға интерферовды еккеннен соң байқалған. Лимфоцитгің бул популяциясы элі де болса толық зертгслмеген.

К-лимФодитгсрі немесе К-жендеттер - нөл жасушаларының бір түрі болып есептеледі. Олар нысана-жасушаларды комплементгін катысуысыз өтетін антвденеге бағынышгы лизиске үшыратады. Олардың қой эритроцитгерімен байланысқа түсетін рецепторлары болмайды. К-лимфоцитгері ісік жасушаларын, вируспен зақымдалған

36

Ілимфоциттерді, моноцитгерді, фибробластарды жэне эритроцитгерді | жоя алады.

Табиғи киллерлер. Бүл "жендет" жасушалар кейбір ісіктерді, рирустарды иммундік жауап пайда болмас бүрын талқандай алады. і Лизис эдетге антвденелердің жэне комплементтін көмегісіз өтеді. Бүл Іжендет жасушалардын көп мөлшері сүйек майында жэне көкбауырда Іболады. Табиғи киллерлердін іеО молекуласыньщ Ғс-бөлшегіне Іарналған рецепторлары бар.

МакроФагтар. Бүл жасушалар сүйек майынын миелопоэтикалык Іалғызатынан - промоноцитген туындайды. Промоноцит сүйек Імайынан бөлінген кезде моноцитке айналып, қанға түседі. Қан айналымындағы моноциттер кейіннен үлпаларда іркіліл, Імакрофаггарға айналады. Макрофагтар гуморальдік жэне жасушалык Іиммунитеттерді қалыптастыруға қатысатын жасушалардың үшінші Ітүрі. Бірінші иммундік жауап тек макрофагтардың қатысуымен Ікалыптасады. Олар В- жэне Т-лимфоциттерімен өзара тығыз карым-Ікатынаста болады. Макрофагтар антигендерді тауып алады да, Іоларды арнайы өндеуден өтьазіп, лимфоцитгерге жеткізіп береді жэне ■ Т-хелперлердің белсенділігін күшейтетін биологиялык заггы -Іинтерлейкинді бөліп шығарады. Сонымен, макрофаггар өздері Іантиденелерді жасай алмаса да, олардың В-лимфощптерімен Ікүрастырылуьша өз ықпалын тигізеді. Макрофагтар жасуша бетіндсгі ІҒс-рецеіггорлары аркылы І§О молеқуласын өзіне байланыстыра Іалады (7 сурет). Міне совдыктан антиген-антвдене реакциясы тікелей Імакрофапың үстіңгі қабатында өтеді де, пайда болған иммунды Ікешен қаркынды түрде фагоцитозға тартылады. Сонымен қатар I макрофагтардын бетінде комплементгің СЗЬ компоненті де жабыса Іалады. Бүл рецептор арқылы олар өзіне антиген-антидене-[комшіемент кешенін байланыстырады. Макрофагтар атқаратын [қызметгері бойынша бірдей больш келмейди Мысалы, 1 лимфоцитгерді антигендермен тек Іа- белогы бар макрофагтар ғана I "таныстыра" алады. Басқалары антигендерді арнайы өндеуден I өткізуге және эртүрлі медиаторларды жасап шығаруға бейімделген.

Лимфоцитгер макрофагтарға тікелей немесе медиаторларынъщ [көмегімен эрқилы эрекет көрсетеді. Мысалы, лимфоцитгер макрофагтардьщ миграциясына, жылжымалығына, аггрегациясына, хемотаксисіне жэне фагоцитоз барысындағы белсенділігіне өз ықпалын тигізеді. Сонымен катар лимфоцитгер макрофагтарға цитотоксиндік эрекет де көрсете алады. Макрофагтардьщ бетінде І§М жэне іеА молекулаларынын Ғс-рецепторлары болмайды.

37

3. Антигендер 3.1. Негізгі түсінікгер мен үғымдар

Антигендер (лат. апіі-қарсы, £епш-түкым) деп иммундік жауапты тудыра алатын генетикалық болмысы жағынан организмге бөгде затгар мен құрылымдарды атайды. Антигендер қатарына белок тектес эртүрлі затгар, липидтермен жэне полисахаридтермен байланысқан белоктар, жануар жэне өсімдік тектес жасушалар, жыланның, шаянның, араның, сонымен қатар өсімдіктердің улары, вирустар, бактериялар, микроскопиялық саңырауқулактар, қарапайымдылар, микробтардың экзо- жэне эндотоксиндері жэне т.б. жатады.

Антигендердің үш негізгі қасиетгері бар:

1) антвденелер мен сенсибилизденген лимфоциттердің пайда болуьша себебін тигізу;

2) өздеріне қарсы түзілген иммундік жауаптың өнімдерімен эрекетгесе алу;

3) иммунитетгі қалыптастыра алу.

Бірінші қасиеіі олардың антигендігін, екіншісі - ерекшелігін немесе өзінділігін, ал үшіншісі - иммуногендігін айқындайды. Антигендердің бүл қасиетгері бір-біріне тәуелсіз болып келуі де Імүмкін. Мысалы, пневмококктардьщ тазартылған полисахаридтері үй қоянынъщ иммундік жауабьш тудырмайды, бірак капсуласы бар түтас микроб жасушалары антигенді болып келеді.^/Ал, организмде түзілген антиденелер пневмококктармен ғана емес, сонымен қатар олардың тазартылған полисахаридтерімен де эрекетгеседі. Антиген иммуногенді болуы үшін оның молекулярлық массасы 10000 Д кем [болмауы керек. Антигеннің молекулалық массасының улғаюы оньщ (Иммуногендігінщ өсуіне экеледі. Корпускулярлық антигендер (бактериялар, саңырауқулақгар, қарапайымдылар, эритроцитгер) ерігіш антигендермен салыстырғанда анағүрлым иммуногенді болып келеді.

Антигендср бір-бірінен өздерінің қурылымдары бойынша ерекшеленеді. Антигенге қарсы түзілген антвдене оның детерминанта деп аталатын белгілі бір бөлігімен ғана байланысқа түседі. Мүидай бөліктердің саны, қурылысы эр антигендерде эртүрлі болып келеді. Детерминанталардың саны антигенмен байланысқа түсе алатын антиденелердің санын анықтайды. Антигеннің бүл қасиеті оньщ валенттілігі деп белгіленеді. Антагеннің валентгілігі оньщ детерминанталарының санына бағынышты болып келеді, яғни молекула неғүрлым үлкен болса, оның валентгілігі соғүрлым жоғары болады.

Антигендердің толық жэне толымсыз түрлері болады. Толык антигендер иммундік жүйенін өздеріне қарсы антиденелердің немесе сенсибилизденген лимфоцитгердің түзілуіне түрткі болады жэне олармен іп уіуо немесе іп уііго жағдайларында эрекетгесе алады. Ал, толымсыз антигендер немесе гаптендер деп антвденелерді түзей алмайтьш, бірак олармен байланыса алатын күрделі көмірсуларды, липидтерді жэне басқа заттарды атайды. Гаптендерге белоктьщ азғана мөлшерін қосу арқылы оларды толык, антигевдерге айналдыруға болады.

3.2. Антигендердің жіктелуі

Табиғатга жануар, өсімдік, микроб тектес антигевдердің сан алуан түрлері кездеседі. Қазіргі кезде антигендердің жасанды түрлерін де қурастыруға мүмкіндік туьш отыр. Кейбір химиялық затгар, соның ішінде дәрі-дәрмектер, антибиотиктер, ароматикалық аминдер жэне т.б. организмнің белоктарымен косылып, антигендерге

39

тэн қасиетгерге ие болады. Антигендерді мына төменде көрсетілгсн топтарға жіктеуге болады.

Жануарлар____антигендері организмнің жасушаларынын

улпаларының жэне суйықгыктарының - плазманың, қан сарысуының, лимфаның, сүтгің жэне т.б. қурамында болады. Олар өздерінің ерекшеліктеріне қарай түр туқымдык, топтық, ақзалык немесе улпалық, гетерогендік, аутогендік, ұрықгық жэнс гистосәйкестілік антигевдеріне бөлінеді.

Түр-түқымдык антигешер. Әр түрге жататын жануарлардың осы түрге тэн антигендері болады. Антигендердің түр-туқымдык қасиетгері күдік туғызған ет немесе ет өнімдерінің қандай жануарлардан алынғандығын анықгауға мүмкіндік береді. Дэрігерлік сарапта бүл мақсатга түр-туқымдық антигендерге қарсы антвденелері бар кан сарысулары қолданылады.

Топтық антигендер немесе изоантигевдер деп бір түрге жататын жануарлардың өзара айырмашылықгарына жауапты генетикалык маркерлерін, айталық эритроцитгердің топтық антигендерін, трансплантациялык антигендерін жэне т.б. айтады. Қан қую жумысын, ақзалар мен ұлпаларды бір организмнен екіншісіне жамау операциясы екі индиввдуумның изоантигендерінің үқсатығын (сэйкестігін) кажет етеді.

Ақза немесе үлпа антигендері. Эр түрге жататьш жануарлардьщ аттас ақзаларьшың, мысалы, көз буршағының, гипофиздщ, бүйректің, бауырдың, шэуетгің жэне т.б. ортақ антигендері болады. Бүл мэселе атгас ақзалардың атқаратын қызметгерінің үқсастығымсн, жасушалардың химиялық курылымы жағынан сэйкестілігімен түсіндіріледі. Айталық, адамның үлпа антигендерімен үқсас антигендер макак-резустың, сиырдың, шошқаның, иттің, коянның, егеукуйрықгаң, теңіз шошқасының ақзаларынан орын тепкен. Ортақ антигсндер ешкінің, койдың, жылқының, теңіз шошқасының, тауыктың эритроцитгерінен табылған. Мүндай антигендср гетерогенді антигендер немесе Форсман антигендері деп аталады. Айта кететін бір мэселе ол кейбір микробтардың адам мен жануарлардың ақзаларымен ортақ антигевдбрінің болуы. Мысалы, адамның А қан тобының факторлары мен кейбір пневмококктардьвд капсулаларының өзара антигеңдік үқсастықтары дэлелденген, тырысқактьщ вибрионы мсн оба микробының кейбір антигендері адамның үлпаларынан табылған. Сүт қоректілердщ эритроцитгерінін антигендері көптеген туқымдастарға жататын бактериялардың қүрамывда аныкталып отыр. Үлпа мен микроб антигендерінің үқсатық мэселесі ғалымдарды үлкен ойға салып отыр. Өйткені микроорганизмнің жасушасында оған сезімтал жануарлардың

40

антигендерінің болуы, паразитгщ организмде кең таралып, кедергісіз

өсіп-өнуіне мүмкіндік береді. Эдетге гетерогенді антагендер липоидтар мен полисахаридтер болып келеді.

А утоантигендер. Кейбір жағдайларда организмнің ұлпаларынын белоктары денатурацияға үшырап, микробтың токсиндік заггарымен қоспа түзейді. Зақымдалған жасушалар өз организмі үшін антиген, яғни аутоантиген болып табылады. Мүндай антигендер иммундік жүйсні өз ақзаларына, үлпаларьша қарсы антвденелерді жасауға мэжбүр етіп, аутоиммунды аурулардың өршуіне экеледі.

Үрык шшгешері. Үрықгың қүрсақгағы дамуының эр түрлі сатыларында оның үлпершекті ақзаларының қалыптасуына [байланысты үнемі жаңа антигендер пайда болып отырады. Мүндай изоантигендер ене организмінде өздеріне қарсы бағытталған антвденелердің жасалуына себепкер болады. Изоантигендер акзалардың регенерациясы қезінде ересе^ организмдерде де пайда болады.

Трансплантапиялык антигендер немесе гистосойкестіліктш аншгендері. Ақзалар мен үлпаларды ауру адамға жамау оташылыкгың маңызды мәселесі болып отыр. Оташылықіъщ бүл түрі трансплантация, ал жамауға алынған акзалар немесе үлпалар трансплантат деп аталады. Егер донор мен реципиент лейкоцитгік антигендер жағынан бір-біріне сэйкес келмесе кейінгісі трансплантатш қабыл алмайды. Міне сондыктан трансплантация алдьшда үлпалар сәйкестігін аныктау мақсатында донор мен реципиенттің лейкоцит антигендерінің өзара үксастығының дэрежесі аныкталады. Осы себептен олар гистосэйкестіліктің антигендері немесе трансплантациялық антигевдер деп те аталып жүр.

Микробтык антигешеу. Микроорганизмдер түқым немесе түр шеңберіңде өздерінің антигендік қурылымы бойынша бір-бірінен ерекшеленеді. Микробтардың антигендік күрылысы оларды жіктеу немесе бір-бірінен ажырату жүмыстарында колданылады. Зардапты микроорганизмдердщ антигендік қүрылыс өте күрделі болып келеді. Олардың цитоплазмасынан, қабығынан, капсулаларынан, қылшаларынан көптеген антигендерді ажыратып алуға болады.

Бактериялардың үсііңгі күрылымдары антигендерге өте бай келеді. Жасушада орналасуына байланысты антигендер бірнеше топтарға бөлінеді.

Капсула антигендсрі немесс К-антигендеу - микроб жасушасының ең сыртқы түракты күрылымы. Химиялық қүрылысы жағьшан олар полисахаридтер немесе полипептидтер. Антигендік түрғыдан алғанда капсула полисахаридтері эрқашан біркелкі болып келмейді. Мысалы, пневмония стрептококгы тудыратын ауруды

41

аныктау тәсілдеріңде жэне оньщ алдын-алу шараларында кеңінсп қолданыльш жүрген осы қоздырғыштың 80-нен аса серологиялык вариантгары (сероварлары) бар. Біркелкі К-антигендер қатарына энтеробактериялардың, бруцеллалардьщ, франциселлалардын полисахаридті Уі антигендерін; ерсиниялардың белокты полисахаридті Ү-\У антигендерін; А-тобындағы стрептококктардын М-протеинін, стафилококктардың А-протеинін жэне ішек таякшасының К-88, К-99 белок тектес антигендерін жатқызуға болады. Микробтардың корд-факторын, топалаң қоздырғышынын полипсптидті капсуласьш да К- антигевдердің қатарына қосуға болады, бірақ бул антигендер белгілі бір жағдайларда ғана түзіледі.

Соматикалык аншгендср - грам-теріс бактериялардын қабырғасындағы липополисахаридтердің бүйірін бойлай орналасьш, жасушалардьщ беііне шығып тұратын полисахаридтердің тізбектері. Бул тізбектер іс жүзінде бактериялардың детерминанталары болып табылады. Кейінгілердін уксастыктарына қарай сальмонеллалар мен эшерихиялар О-топтарға біріктірілген. К-антигевдер эдетте соматикалық антигевдерді қалқандап тұрады, сондықган О-антигендерді аныкгау үшін зертгеуге алынған бактерияларды алдын ала температуралык өндеуден өткізу керек.

Н~антигендер. Жылжымалы қасиеті бар бактериялардың Н-антигендері немесе қылша антигендері болады. Қылшалар ыстыққа төзімсіз белокты кешеннен куралады. Грам-теріс бактериялардын толық антигендік формуласы О : Н : К тізбегі түрінде жазылады. Мысалы, Е. соіі 0111:Н2:К4; О55:Н1О:К5 және т.б.. Бүл өрнектер бслгілі бір қоздырғыштың туракты маркерлары болғавдыктан эпвдемиологиялық жэне эпизоотологиялык талдау кезінде лабораториялық жағдайда анықталады. Микроб өсіндісінін антигендік курылымын аныктау максатында агтлютинирлеуші монорецепторлы диагностикалық қан сарсысуларының жиынтығы қолданылады.

Бактсриялардын экзоөнімдерінін ашшсндеріне олардың жасушаларының белокты метаболютері, оның ішінде ең жаксы зертгелген экзотоксиндер жатады. Формальдегидтің элсіз концентрациясымен өвдегевде экзотоксивдердің антигендік қасиетгері өзгеріске ушырамай, вакциндік препарат ретінде колданыла алатын анатоксин деп аталатын затқа айналады. Көптеген микробтардың экзотоксиндері антигенділігі жағынан біркелкі больга келмейді. Айталық, С1. регҒгіп§еП8, С1. ЪоШішшп, 5іарһ. аигеш микробтарыньщ экзотоксивдері бірнеше сероварианттарға бөлінген.

Бациллалардьщ споралары да антигендіх касиетгі иемденген. Олардың қурамында микробтың вегетативтік жасушаларында кездесетін жэне өзіне ғана тэн антигеңдер аныкталған. Қорыта

42

[айтқанда, микроб антигендерінің өзіндік касиетгері олардың Ігүқымын, түрін, ал кейде штаммын да анықгауға мүмкіндік береді. іАлайда, эр түрге, ііпті түқымдардарға жататын микробтардың, [айталык бруцеллалардың, ерсиниялардың, францисселардың, ортақ іантигендік детерминанталары болады.

Микробтардың протектавті немесе қорғаныс антигендері де зертгеушілердін назарьшан тыс қалмауда. Бүл антигендерге қарсы [түзілген антиденелер организмді накты бір қоздырғыішың | "шабуылынан" корғайды. Протективіі қасиетті пневмококктардың капсула антигендері, стрептококктардьщ М-протеині,

стафилококктардың А-протеині, топалаң бацилласының экзотоксинінің екінші фракциясының белогы, кейбір грам-теріс бактериялардың жасуша қабырғасының төменгі қабатында орналасқан белоктары иемденген. Тазартылған протективті антигендердің пирогенді, аллергизирлеуші қасиетгері болмайды, кақсы сақгалады, міне сондықган олар микробсыз вакциналар жасау жұмыстарында қолданыла бастады. Микроб антигендерінің иммуногенділігі осы протективті антигендермен байланысты болады. Бірақ, барлык микроорганизмдердің антигендері иммунитетті жеткілікті дэрежеде калыптастыра алмайды. Міне сондыктан антигеннің иммуногенділігін күшейту үшін оны адъюванттармен -органикалык немесе минералды затгардан құралған иммуногенездің күшейткшггерімен араластырады. Адъювантгар ретінде алюминийдің |гвдрототығы, алюминий-калий ашудасы, ланолин, вазелин майы, Ібактериялардъщ липополисахаридтері және басқалары қолданылып Іхүр. Зертгеушілердің көңілінен шығьш, кедінен колданылып жүрген [иммуногенездің күшейткіші - Фрейндтің адъюванты. Ол вазелин майынан, ланолиннен (толықпаған адъювант) немесе вазелин майьшан, ланолиннен жэне туберкулез микробтарынан (толык адъювант) қуралған. Адъювантгар антигендердің организмге сіңуін баяулатьш, олардын иммундік жүйеге тигізетін эсерін ұзарта түседі.

4. Организмнің иммундік жауабы

Бөгде антигевдерге қарсы қорғаныс фагоцитоз жасушаларының - макрофагтар мен полиморфты ядролы лейкоцитгердщ эрекетгерімен басталады. Антиген фагоцитоздың көмегімен жойылъш кетсе, имундік жауап пайда болмайды, ал егер ол толык залалсыздандырылмаса иммундік жүйе оған қарсы баштталған антвденелерді (иммуноглобулиндерді) немесе сенсибилизденген лимфодиттерді түзей бастайды. Иммуноглобулиндер гуморальдік

43

иммунитеттің, ал сенсибилизденген лимфоцитгер жасушальіһ иммунитетгің негізін курайды. Иммунитеттің бірінші түрін қаи сарысуы (антиденелер) арқылы, ал екінші түрін тек кдна сенсибилиздснген лимфоцитгердің көмегімен басқа организмгс енжарлы жолмен көшіруге болады. Жасушалык иммунитеггін эсерлері трансплантация кезінде, аутоиммунды жэне созылмалы аурулардың барысывда байкалынса, гуморальдіх иммунитет организмнін жііі өтеіін инфекцияларға карсы қорғанысының негізір. құрайды.

Гуморальдік жэне жасушалық иммунитетгің қалыптасуы нэтижесінде лимфоцитгердің "жады жасушалары" деп аталатын ерекше субпопуляциясы пайда болады. Осы еске сақгағыш лимфоцитгердің арқасында организм екінші рет кездескен антигсніне шашпан жэне күшейтілген иммунды жауап қайтара алады. Кейде антиген организмнін иммунологиялык толеранттылык

(бейтараптылық) деп аталатын ареактавті күйін де тудыра алады. Иммунитстгің бұл феномені иммундік жүйенің өз антигендеріне карсы жауабының өрістеуіне жол бермейді. Ал, организмнің өз антигендеріне бейтараптылығынын жоғалуы аутоиммунды аурулардың пайда болуына экеледі. Антидснелер мен сенсибилизденген лимфоцитгер кейбір жағдайларда белгілі бір антигенмен екінші рет кездескенде ете жоғарғы сезімталдыкгы -аллергияны тудыру мүмкін.

Қорыта айтқанда, казіргі кезде иммундік жауаптың алты түрі белгілі болып отыр: 1) антвдене түзу; 2) сезімталдыктың жедел турі; 3) сезімталдыктың баяу түрі; 4) иммунологиялық жады; 5) иммунологиялық толеранттылық; 6) идиотип-антиидиотаптік қарым-қатынас. Иммундік жауаптьщ бұл түрлері организмнін иммунологиялық икемділігін немесе реактивтілігін сипаттайды.