Иммунологиялық толеранттылық

Иммунологиялык толераштылық (лат. Іоіегапііа - шыдамдылық) ¹ деп органимзнін иммундік жауапка қабілеті бола тура накты бір антигенге карсы жауап қайтара алмауын айтады. Бүл ілімнің негізін қалаушы П.Медавардың аныктамасы бойынша иммунологиялык толерантгылық - антигенмен түйіскеннен кейін осы бөгдс затқа қатынасты пайда болатын организмнің ареактавтігі.

63

Иммунологиялык толерантгылык туралы ілімнің қалыптасуыш эмбрионалвдік жэне неонатальдік бейтараптылыкш зертгеу кезіндс қол жеткізген деректер мен ғылыми идеялар зор ықпалын тигізді 1945 ж. Р.Оуэн эртүрлі аналык жұмыртқалардан пайда болған егіз бүзаулардын канында екі топқа жататьш эритроцитгердін кездесстіндігін байқаған. 1953 ж. М.Гашек екі тауык эмбриондарының қан айналымдарын өзара туйықгап, ғажаті қасиетгері бар балапандарды шығарады. Мұндай балапандар басқа тауыктардың эритроцитгеріне қарсы антиденелерді түзей алса да, бір бірінің эритроцитгеріне антиденелерді жасай алмады. Осы жылы П.Медавар да қызык тэжірибе қойған еді. Ол буаз ак тышқандардьш жатыр кабырғасы арқылы эрбір урыктың денесіне басқа тұқымға жататын түсі қара тышкандардың көкбауыр мен бүйрек жасушаларын егеді. Туылған ақ тышкандар ересектенген соң оларға элгі түқымы бөлек қара тышқандардьщ терілерінің үлгілері жамалады. Қара терінің қикымдары ак тышқандардың тсрісіне орын теуіп, онымен мүлдем бірігіп кетеді. Демек, бөгде антигенмен түйіскен үрык постнатальдік кезенде оған қарсы антиденелерді түзей алмайды. Баскаша айтқанда, егер үрықгың жеіілмеген иммундік жүйесі түрақш түрде бөгде антигенмен байланыста больш турса, онда мүндай антиген "өзінікі" ретіңце таныла бастайды. Міне сондықган да болар, калыпты жағдайда организм өз антигендеріне иммундік жауап қайтармайды. Кейбір жануарлардын толерантгалыкгы қалыптастыра алу қабілетінің үзакгығы туғанынан кейін де біраз уақытгы қамтвды. Бүл кезең жаңа туылған тышқан, тауық жэне күрке тауыкта 1-2, күшік пен егеуқүйрықга 2-5 күнге созылады, ал қозы мен көжекте туылғанға дейін аякталады. Бүл мерзім адоптивті кезең деп белгіленеді.

Толераштылыкгы тек кана үрықгар мен жас төлдерде ғана емес, сонымен қатар ересек жануарларда да қалыптастыруға болады. Сонау 1949 ж. Фелтон антигеннің үлкен дозасы ересек жануарлардын иммунологиялық параличін (сальш) тудьфатынын жазған болатын. Кейін басқа зерттеушілер ересек малдарға бірнеше рет белоктардын үлкен дозасын жіберу арқылы немесе антигеннщ өте аз мөлшерін егу нэтижесінде толерантгылықш тудыруға болатьшын дэледдеп берді. Толерантгылыктын үзакшғы антигеннін (толерогеннін) организміндегі персистенциясымен тікелей байланысты. Антигеннін организмнен ығысуы, яғни оның элиминациясы иммундік жүйедегі толерантгылықгың жойылуына экеледі.

Мал дэрігерлік практикасында үрықгардың қүрсақ ішінде кейбір ауру қоздырғыштарымен жүкгырылу мүміківдігі белгілі жэйт. Мүндай ауруларға бруцеллез, сальмонеллез, кампилобактериоз, лептоспироз, жылкы ринопневмониясы, сиырдың жүқпалы

64

Іринотрахеиты жэне т.б. жатады. Бул жағдайда үрықгар өлі туады, ал Ітірі қалғанның өзінде олардың иммундік жүйесі ене курсағындағы Ітүйіскен ауру қоздырғыштарына бейтараптылық көрсетеді. Олардың Іқан сарысуында толерантшлықгы тудырған зардапты микробтарға Іқарсы антвденелері болмайды жэне мүндай жануарлар көп уакыт Ібойы инфекдия көзі больш қалады. А.Қ.Бұлашев жэне К.Т.Шенжанов (1991) урықгардың толерантгалығын бруцеллез ауруы [кезінде байқаған. Бүл ауруға шалдыққан сиырлардан туған кейбір Ітөлдердің организмінде қоздырғыштың антигендері бола тура, кан Ісарысуында бруцеллаларға үйлесімді антвденелер табылмаған.

Әдебиет деректері бойынша толерантгылыктың пайда болуында [маңызды рөлді Т-супрессорлары, ал кейде В-супрессорлары рйнайды. В.И.Покровскийдің жэне оның әріптестерінщ жорамалдауынша (1979) толерантгылық үш фактордың негізіңде райда болады: 1) жасуша клондарының элиминациясы; 2) супрессор жасушаларының белсенділігінің артуы; 3) иммуңцык кешендердің Ьайда болуы. Дегенмен, толерантгылыкгың даму механизмі элі де (болса жан-жақгы зерттелмеген.

. Идиотип- антиидиотип қатынасы

Идиотип, жоғарыда айтылғандай, бір вариабельді доменнің расқа вариабельді домендерден айырмашылығьш, басқаша айтканда рнтвдененін өз антигеннін қүрылысына байланысты басқа антиденелерден өзгешелігін (өзіндігін) айкындайтын антигендік Іцетерминанталар. Идиотишің осындай өзгешелігі иммундік жүйені Ьған қарсы антидене - антиидиотип түзуіне мэжбір етеді. Антигеннід антиподы вдиотші, ал оның антиподы антиидиотип болғандыктан антиген мен антиидиотип бір-біріне үқсас келеді, өйткені екеуі де бір іидиотшпің антаподы. Міне осы себептен антиидиотипті антиген іретінде организмді иммундеу үшін колдануға болады.

Идиотиптер мен антиденелерді зертгеу нэтижесінде В- жэне Т-римфоцитгерінщ бетінде идиотиптік рецепторлардьщ орналасқаны мәлім болды. В-лимфоцитгерінщ популяциясыньщ ішінде 'идиотиптерге үйлесімді иммуноглобулиндік жэне аутоантиидиотиптік Ьецепторлары бар жасушалар кездеседі. Теоретикалық жағыныан іалып қарасақ, антиидиотиіггік рецепторлардьщ болуы түсінікті, ейткені идиотип - антигбндік детерминантаның варианты. Міне, сондыктан лимфоциттердің ішінде осы антигендік детерминанталарға сэйкес келетін рецепторлары бар жасушалар болуы тиіс. Ал, бүл жағдайда анти-антивдиотишік рецепторлары бар жасушалар да

65

түзіпуі керек, ал оларға қарсы тағы да үйлесімді рецепторлары бар лимфоциттер пайда болады. Антиидиотиптік антвденелердіи көмегімен нақіы бір антигендік детерминантаны В-лимфощптершіп рецепторларымен қатар Т-жасушаларының да рецепторлары тани алатындығы анықгадды. Идиотип торы теориясының Т- жэне В лимфощптерінің өзара эрекеттесуін түсіндіретін бір вариантым қарастырайық. Т-супрессорлардың антивдиотипті тани білетіп рецепторлары болады. Мысалы, антиген молекуласының екі өзіндік детерминанталары - М жэне N бар делік. Олар Т-көмекші мен В лимфоцитгерін іске қосып, анти-М анти-М антиденелерін түзейді Кейінгілер антиициотиптік рецепторлары бар Т-супрессорлардым пайда болуьша экеледі. Т- супрессорлар мен Т- хеллерлердіп арасындағы идиотип-антаидиотип қарым катынасы сонғылардып белсенділігін шектейді. Міне сондыктан Т-супрессорларды антиидиотиіггі антиденелерді синтездейтін лимфоцитгөр үшін Т

көмекші лимфоцитгер ретінде қарастыруға болады. Эрине, организмде авидтігі эртүрлі рецепторлары бар лимифоциі клоңдарының болуы жэне олардың үнемі көптеген антигендік детерминанталармен кездесе алу мүмкіндігі ретгегіш тордын әрекетінің көрсетілген схемаға қарағавда бірталай күрделі жағдайди өтетіндігін көрсетеді. Дегенмен, иммунды тордың көп компонентгілігі жэне қайтара байланысыньщ болуы иммундік жүйенің тепе-тенділігінің түрактылығын сақгайды. Тіпті антигендік шабуылдың жоғында да вдиотип-антивдиотиіггік қарым-қатынас нақгы бір антигенді тани алатын В-лимфощптерінің, Т-хелперлердің, Т- супрессорлардың клондарының өзара байланысыи токтатпайды. Бул тепе-тенділік антигендік сигналдың эсерінеи бұзылады. Иммундік жауаптың немесе иммунологиялык толерантгылыктың пайда болуы иммундік жүйенің жаңа түрдегі тспе тенділік күйіне көшкенінің дэлелдемесі іспетгі.