1.1. Uwagi ogólne

Czyny skierowane przeciwko życiu i zdrowiu popełniane na szeroką skalę oraz niszczenie dóbr materialnych i dziedzictwa kulturowego mają miejsce od bardzo dawna. Wśród nich można wymienić zbrodnie wyodrębnione ze względu na przedmiot bezpośrednich działań, jakim mogą być przykładowo grupy ludzi wyróżnione ze względu na wyznanie, rasowość, etniczność czy narodowość.

1.2. Proces tworzenia zakazu zbrodni ludobójstwa do lat 40. Ubiegłego wieku

Pierwszymi z grup, które stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania przywódców europejskich, były grupy wyznaniowe. Ochrona mniejszości religijnych sięga wieku XV, jako że pierwszym aktem prawnym, w którym została ona przewidziana, jest traktat augsburski. Wśród aktów prawnych mających znaczenie dla ukształtowania się w przyszłości pojęcia ludobójstwa W.A. Schabas wymienił westfalskie postanowienia pokojowe¹ z 1648 r., które zadecydowały o ograniczeniu zasady cuius regio eius religio; wolność wyznania została rozszerzona także na kalwinów².

Ochrona frankofońskiej mniejszości rzymskokatolickiej została przewidziana w postanowieniach Traktatu Pokoju i Przyjaźni pomiędzy Francją a Wielką Brytanią podpisanego w Utrechcie 11 kwietnia 1713 r.; Traktat pokojowy pomiędzy Rosją a Turcją z 1829 r. przewidywał ochronę chrześcijan³. Konwencje polsko-rosyjskie z lat 1767 i 1775 gwarantowały prawa dysydentów, traktat wiedeński z 1815 r. stanowił zaś o wolności wyznawania wiary⁴.

W 1815 r. Rosja, Austria i Prusy utworzyły Święte Przymierze. Jego celem była ochrona istniejącego porządku, "walka z ruchami niepodległościowymi i rewolucyjnymi oraz wszelkimi przejawami liberalizmu"⁵. Względy polityczne zadecydowały zatem, iż nie zajęto się problematyką grup innych niż wyznaniowe.

Na przełomie XIX i XX w. powstała potrzeba określenia zasad prowadzenia wojen, a ponadto pojawiła się kwestia zasadności wojny jako sposobu rozwiązywania konfliktów międzynarodowych. Problematyka ta pozostawała w związku z kształtowaniem się świadomości społeczności międzynarodowej w zakresie dostrzegania wagi takich zagadnień, jak utrzymanie pokoju czy postępowanie z jeńcami i ludnością cywilną w czasie wojny.

Debata nad powyższą problematyką doprowadziła do przyjęcia konwencji haskich⁶ oraz - kilkanaście lat później - genewskich⁷. Konwencyjne prawo wojenne nie dotyczyło zasad ochrony jakiejkolwiek wyodrębnionej w sposób szczególny grupy ludzi. Ochrona obejmowała żołnierzy, w niektórych wypadkach partyzantów lub ludność cywilną. Zespół tych norm prawnych był natomiast krokiem w kierunku ustanowienia zasad kształtujących nowy porządek na świecie. Ponadto przyjęte w tamtym okresie konwencje dotyczyły jedynie konfliktów zbrojnych o charakterze międzynarodowym.

Wiek XX to czas, w którym miały miejsce zarówno dwie wojny światowe, jak i szereg innych konfliktów zbrojnych o charakterze międzynarodowym i niemiędzynarodowym. Dało to asumpt do podjęcia rozważań nad odpowiedzialnością karną państw oraz jednostek. Poza zakresem zainteresowania pozostawały nadal konflikty niemiędzynarodowe⁸, a z punktu widzenia prawa międzynarodowego do nich właśnie należałoby zaliczyć wydarzenia w Turcji z lat 1915-1916⁹.

Popełnione przez Turków czyny przeciwko Ormianom¹⁰ były bezpośrednim powodem przyjęcia przez rządy Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji dnia 24 maja 1915 r. wspólnej deklaracji. Trzej ministrowie państw Ententy - E. Grey, T. Delcasse i S. Sazonow - wystosowali notę informującą władze tureckie o zamiarze osądzenia przedstawicieli władz tego państwa odpowiedzialnych za działania wymierzone w Ormian. Rosjanie proponowali, by zbrodnie przeciwko Ormianom, które przypisywano Turkom, określić mianem "zbrodni przeciw chrześcijaństwu i cywilizacji"¹¹. Sprzeciw francuskiego ministra przesądził ostatecznie o tym, że powyższy termin zastąpiony został pojęciem zbrodni przeciwko ludzkości i cywilizacji¹².

Na konieczność osądzenia sprawców przestępstw popełnionych przeciwko Ormianom¹³ zwrócono uwagę w podpisanym dnia 10 sierpnia 1920 r. Traktacie z Sèvres¹⁴. Na mocy tego aktu prawnego Turcja przyznawała aliantom prawo do sądzenia przed sądami wojskowymi sprawców przestępstw przeciwko Ormianom, niezależnie od postępowań i skazań orzeczonych przez sądy tureckie (art. 226 tegoż Traktatu) i zobowiązała się do dostarczenia¹⁵ "wszystkich osób oskarżonych o popełnienie czynów naruszających prawa i zasady wojny"¹⁶.

Traktat z Sèvres nie został przez Turcję ratyfikowany¹⁷. Wszedł natomiast w życie traktat pokojowy z dnia 24 lipca 1923 r. podpisany w Lozannie¹⁸, do którego dołączona została klauzula amnestyjna. Stanowiła ona o amnestii za przestępstwa przeciwko Ormianom popełnione pomiędzy 1 sierpnia 1914 r. a 20 listopada 1922 r. Amnestia wprowadzona w 1923 r. dotyczyła przestępstw popełnionych przeciwko Ormianom w latach 1918-1923, niezależnie od tego, czy sprawcy tych przestępstw zostali osądzeni przez sądy powszechne, czy wojenne¹⁹.

Na paryskiej konferencji pokojowej w 1919 r. po raz pierwszy zdecydowano się przyjąć zasadę odpowiedzialności sprawców winnych popełnienia zbrodni wojennych przed trybunałem międzynarodowym. W związku z potrzebą osądzenia zbrodniarzy wojennych powołany został na Wstępnej Konferencji Pokojowej 25 stycznia 1919 r. Komitet do spraw odpowiedzialności (tzw. Komitet Piętnastu). Efektem jego działań było między innymi utworzenie listy 32 przestępstw wojennych. Wśród nich wymienione zostały: morderstwa, zabijanie na szeroką skalę i systematyczny terror, (murder, mass killing, and systematic terror), w tym odrębnie wyszczególnione zostało zabijanie zakładników, torturowanie osób cywilnych, deportacje, grabieże, praca przymusowa, używanie gazów trujących, bombardowanie otwartych miast i szpitali, zatapianie okrętów szpitalnych²⁰.

Głównym zadaniem Komitetu było jednak stworzenie projektu pociągnięcia do odpowiedzialności karnej przestępców wojennych. Członkowie Komitetu jednomyślnie uznali prawo państw walczących do osądzenia sprawców przestępstw wojennych przed sądami krajowymi. Zaproponowali jednocześnie utworzenie sądu międzynarodowego (Wysokiego Trybunału), by osądzić sprawców, których czyny, jak również ich skutki, dotknęły terytoriów więcej niż jednego państwa.

Wysoki Trybunał składać się miał z trzech sędziów, a Komisja Prokuratorska miała zajmować się wyborem spraw oraz przygotowaniem, jak i wniesieniem aktu oskarżenia. Jej pięcioosobowy skład powoływany miał być przez główne mocarstwa²¹. Wysoki Trybunał miał stosować "zasady prawa narodów wynikające ze zwyczajów narodów cywilizowanych, praw ludzkości i z dyktatu publicznego sumienia"²².

Kwestie dotyczące odpowiedzialności zbrodniarzy wojennych zostały ostatecznie uregulowane w czterech artykułach części VII Traktatu Wersalskiego²³. Przepis art. 227 tego traktatu stwierdza, iż: "Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone stawiają w stan publicznego oskarżenia Wilhelma II Hohenzollerna, byłego cesarza Niemiec²⁴, o najwyższą obrazę moralności międzynarodowej i świętej powagi traktatów"²⁵. Jak podkreślił M. Płachta, chociaż sformułowania te nie należą do stricte prawniczych, "to zawierają trzy podstawowe kategorie zbrodni wprowadzonych przez "prawo norymberskie". Pierwszy człon, "obraza moralności" - mieści w sobie zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne, a drugi, "obraza [...] traktatów" - zbrodnie przeciw pokojowi"²⁶.

Próba utworzenia trybunału składającego się z pięciu sędziów, przed którym miał zostać osądzony były cesarz, nie powiodła się. Holendrzy odmówili ekstradycji Wilhelma II. Postanowienia Traktatu Wersalskiego stanowią, iż osądzenie innych przestępców niemieckich z okresu I wojny światowej należeć będzie bądź do trybunałów niemieckich bądź trybunałów państw sprzymierzonych i stowarzyszonych. Odnośnie do kar organy sądowe stosowałyby ustawy własne²⁷. Jednakże - jeżeli do odpowiedzialności karnej należałoby pociągnąć sprawców zbrodni wobec obywateli szeregu państw - organem kompetentnym byłby w takiej sytuacji trybunał międzynarodowy składający się z przedstawicieli państw zainteresowanych²⁸.

Zapisy Traktatu nie stały na przeszkodzie w osądzeniu sprawców przed sądami krajowymi. Władze niemieckie domagały się przyjęcia właśnie takiego rozwiązania dotyczącego zwłaszcza sprawców niższego szczebla. Przyjęły także ustawę stanowiącą o wyłącznej kompetencji sądów niemieckich odnośnie do osądzania sprawców zbrodni wojennych. Ustawa ta w sposób niebudzący wątpliwości pozostawała w sprzeczności z postanowieniami Traktatu Wersalskiego. W obliczu trudności związanych z ekstradycją sprawców z terytorium Niemiec ostatecznie wyrażono również zgodę na przeprowadzenie przez sądy niemieckie postępowań z zakresu tzw. listy 900²⁹.

Postanowienia w sprawie osądzenia osób odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione w trakcie I wojny światowej o treści zbliżonej do przepisów Traktatu Wersalskiego zawierały także traktaty zawarte z Austrią, Bułgarią i Węgrami. Z uwagi jednak na niepowodzenia związane z pociągnięciem do odpowiedzialności karnej sprawców zbrodni wojennych posiadających obywatelstwo niemieckie, nie podjęto już próby wprowadzenia ich w życie w innych krajach³⁰.

W okresie pomiędzy I a II wojną światową określeniem zasad odpowiedzialności za zbrodnie międzynarodowe zajmowali się przede wszystkim przedstawiciele doktryny³¹. Okres międzywojenny to przede wszystkim czas akademickich rozważań poświęcony między innymi pracy w ramach stowarzyszeń (m.in. Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawa Karnego, International Law Association (ang. IAPL, fr. AIDP), Międzynarodowe Biuro Unifikacji Prawa Karnego, Association Internationale de Droit Pénal, Unia Międzyparlamentarna (ang. IU, fr. UI)). Jej efektem było wiele projektów dotyczących przykładowo międzynarodowych sądów³² czy też walki z terroryzmem³³. Żaden z nich nie wszedł jednak w życie³⁴. Sporządzane przez te gremia projekty międzynarodowych kodeksów karnych koncentrowały się na próbach zdefiniowania zbrodni wojny agresywnej i zasad odpowiedzialności za tę zbrodnię przed międzynarodowym trybunałem, z tym że w większości projektów obciążano odpowiedzialnością międzynarodową jedynie państwa³⁵.

Z myślą o mniejszościach religijnych jeszcze przed I wojną światową przyjęty został w 1878 r. traktat berliński³⁶. Na mocy traktatu z 1878 r. Turcja miała wraz z obszarami od niej oderwanymi (Bułgarią, Czarnogórą, Rumunią i Serbią) respektować prawa niemuzułmańskich mniejszości religijnych. Zobowiązano Turcję i wymienione wyżej terytoria do "zapewnienia swobodnego wykonywania praktyk religijnych i nieczynienia żadnej dyskryminacji w stosunku do tych grup ludnościowych, które różniły się od większości religią"³⁷.

W ramach Ligi Narodów utworzono system ochrony mniejszości narodowych. Elementami odróżniającymi chronioną na mocy tych traktatów ludność prócz narodowości były rasa lub język³⁸. Państwom odrodzonym narzucono traktaty odnoszące się do ochrony mniejszości narodowych. W latach 1919-1920 umowy tego typu podpisano z Jugosławią, Grecją i Czechosłowacją. W 1920 r. doszło do podpisania takiego traktatu z Polską. Postanowienia podobnej treści dołączone zostały także do traktatów pokojowych podpisanych z Austrią, Bułgarią i Węgrami.

Zobowiązania nowo utworzonych państw miały jednak charakter jednostronny, jako że nie towarzyszyły im żadne zobowiązania ze strony państw zachodnich. Na przykład tzw. traktat mniejszościowy z dnia 28 czerwca 1919 r.³⁹ stwarzał nierównoprawną sytuację, jako że Niemcy nie gwarantowały takich samych praw mniejszości polskiej, jakie przysługiwały członkom mniejszości niemieckiej zamieszkałym w Polsce⁴⁰.

Państwa sprzymierzone i stowarzyszone, jak również Liga Narodów stawały się na mocy tych traktatów opiekunami części obywateli określonego państwa, co - jak skonstatował W. Góralczyk - stanowiło podstawę do ingerencji w sprawy wewnętrzne państwa, nad którym "roztoczono taką opiekę"⁴¹. Dlatego też w latach 40. XX w. zaczęto postrzegać system ochrony praw mniejszości stworzony pod auspicjami Ligi Narodów jako "zagrożenie dla pokoju"⁴². Wybuch II wojny światowej przekreślił ostatecznie możliwość utworzenia Międzynarodowego Sądu Karnego i zahamował rozwój systemu międzynarodowego prawa karnego.