8.5. Podsumowanie

1. Rozważania przeprowadzone w niniejszym rozdziale prowadzą do wniosku, że wciąż zachodzi potrzeba osądzania za zbrodnie popełniane przeciwko grupom ludzi jako takim.

2. Na podstawie rozważań prowadzonych w rozdziałach niniejszego opracowania można dojść do wniosku, iż międzynarodowe trybunały relatywnie rzadko wyrokują w sprawach o ludobójstwo, zarówno przeciwko państwom, jak i jednostkom, w związku z trudnościami wiążącymi się z wykazaniem realizacji wszystkich znamion tej zbrodni.

3. Orzecznictwo międzynarodowych trybunałów, w tym zwłaszcza orzeczenia izb apelacyjnych międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc, oddziałują w coraz większym stopniu na obszar badawczy międzynarodowego prawa karnego, między innymi w zakresie rozumienia znaczenia terminu "ludobójstwo".

Zakończenie

Celem niniejszej pracy było rozważenie znaczenia terminu "ludobójstwo" w kontekście normatywnym i w literaturze przedmiotu.

Analiza kontekstu normatywnego tego pojęcia dokonana w rozprawie doprowadziła do następujących wniosków i tez:

Znaczenie terminu "ludobójstwo" w literaturze przedmiotu (pod rozwagę wzięta została koncepcja twórcy pojęcia ludobójstwa - R. Lemkina) i w aktach prawa międzynarodowego i wewnętrznego (rezolucji ZO NZ 96(I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach międzynarodowych trybunałów karnych i polskim kodeksie karnym) jest zbliżone.

Rafał Lemkin zdefiniował ludobójstwo jako: zamachy przeciwko osobom należącym do grupy narodowej, religijnej lub rasowej, stanowiące poważne zagrożenie dla życia, wolności, zdrowia, ekonomicznej egzystencji, podejmowane w celu zniszczenia lub zdegradowania całej grupy narodowej, religijnej lub rasowej przez sprawców będących reprezentantami państwa lub zorganizowanych grup społecznych i politycznych.

Termin "ludobójstwo" został następnie określony w rezolucji 96 (I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach międzynarodowych trybunałów karnych oraz w przepisach prawa wewnętrznego w drodze implementacji przepisów wspomnianej konwencji. Powstaniu każdego z wymienionych wyżej aktów normatywnych przyświecał inny cel. Rezolucja 96 (I) miała dawać wytyczne dla prac nad Konwencją w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Konwencja stanowi o przepisach, na podstawie których powinna zostać skryminalizowana zbrodnia ludobójstwa przez państwa, które ją ratyfikowały. Jeden z przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa przewidywał powstanie międzynarodowego trybunału karnego mającego, wyrokować w sprawach o ludobójstwo. Zamysł ten został zrealizowany w latach 90. ubiegłego wieku w drodze powołania do życia międzynarodowych trybunałów karnych. Konwencja jest zatem częścią otwartego systemu prawa w przeciwieństwie do prawa wewnętrznego i statutów międzynarodowych trybunałów karnych, które tworzą system zamknięty.

Porównanie znamion zbrodni ludobójstwa (sprawców, znamienia strony przedmiotowej i podmiotowej, a w tym odrębnie rozważony przedmiot bezpośredniego działania) w rezolucji 96 (I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach międzynarodowych trybunałów karnych oraz polskim kodeksie karnym, doprowadziło do następujących kolejnych wniosków.

W rezolucji 96 (I), Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutach międzynarodowych trybunałów karnych oraz polskim kodeksie karnym sprawcą ludobójstwa może być każdy człowiek zdolny do poniesienia odpowiedzialności karnej (przestępstwo ogólnosprawcze).

Przestępstwo to jest przestępstwem (zbrodnią), do popełnienia którego wymagana jest umyślność zachowania jego sprawcy.

W rezolucji 96 (I) katalog motywacji, z jaką może być popełnione ludobójstwo, jest otwarty, stąd w tym przypadku zbrodnia ta nie jest zbrodnią o szczególnym zabarwieniu. Cel działania sprawców ludobójstwa jest wspólny dla Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, statutów międzynarodowych trybunałów karnych i polskiego prawa karnego, a jest nim zniszczenie grupy - ludobójstwo popełniane jest zatem z zamiarem kierunkowym.

W prawie każdym z aktów normatywnych odnoszących się do zbrodni ludobójstwa analizowanych w niniejszej rozprawie wymaga się, by działania ludobójcze podejmowane były w celu zniszczenia grupy traktowanej jako całość.

W rezolucji 96 (I) wymienione zostały grupy rasowe, religijne, polityczne i inne.

W Konwencji w sprawie zapobieganie i karania zbrodni ludobójstwa zbrodnia ta ma być dokonana w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich.

W statutach międzynarodowych trybunałów karnych katalog grup jest taki sam.

Strona przedmiotowa obejmuje następujące postaci czynów:

w rezolucji 96 (I) - każde zaprzeczenie życia,

w konwencji w sprawie ludobójstwa i statutach międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc obejmuje: zabójstwo członków grupy; spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy; lub przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy (w statutach międzynarodowych trybunałów karnych - dzieci grupy) do innej grupy.

Artykuł III Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa dopełnia znaczenie terminu "ludobójstwo". Przepis ten stanowi o czynach, które powinny być zagrożone karą, takich jak: ludobójstwo, zmowa, bezpośrednie i publiczne podżeganie, współdziałanie, usiłowanie. W statutach międzynarodowych trybunałów karnych zamieszczono przepis odpowiadający art. III konwencji w sprawie ludobójstwa. W przepisach ustawy UNMIK, ustawy UNTAET nr 2000/15, statutu Trybunału dla Bośni i Hercegowiny oraz Statutu MTK takiego przepisu nie zamieszczono.

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa nie przewiduje sankcji karnych. Stanowią o nich natomiast statuty międzynarodowych trybunałów karnych (ludobójstwo zagrożone jest maksymalnie karą dożywotniego pozbawienia wolności). Zbrodnia ludobójstwa jest zatem zagrożona najsurowszą karą.

Analiza zagadnień doktrynalnych omówionych w rozprawie doprowadziła do następujących wniosków i tez:

Zwraca uwagę fakt, iż niezależnie od aktu normatywnego, określenia zbrodni ludobójstwa oparte są na znamionach nieostrych. Niestety - ani na podstawie orzecznictwa międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc, ani na podstawie piśmiennictwa przedmiotu nie jest łatwo doprecyzować zakres ich desygnatów. Uwaga ta dotyczy w szczególności takich pojęć jak: zniszczenie, grupa, grupa narodowa, grupa etniczna, rasowa, wyznaniowa, grupa w części. Przykładowo termin "grupa rasowa" można odnieść do grupy złożonej z osób wyróżniających się dziedzicznymi cechami fizycznymi, jak również do każdej z grup wymienionych w art. II konwencji w sprawie ludobójstwa. Grupa etniczna może zostać utworzona przy pomocy kryteriów religii, koloru skóry, języka bądź innych wyobrażalnych czynników. Obie przytoczone definicje obejmują znaczeniowo desygnaty wszystkich grup chronionych zaproponowane przez orzecznictwo międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc.

2.2.Powyższa sytuacja prowadzi do możliwości dokonywania (przez uprawnione podmioty) interpretacji niejednakowej, nawet rozszerzającej. Przykładowo sędziowie MTKR skonstatowali, że przepisy konwencji w sprawie ludobójstwa odnoszą się do każdej grupy stabilnej i stałej, nawet jeśli takowa nie została wymieniona w konwencji. Niemniej jednak pogląd taki wydaje się być odosobniony w orzecznictwie międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc i doktrynie. Kolejnym przykładem interpretacji rozszerzającej jest zmodyfikowanie podmiotowych granic odpowiedzialności za współdziałanie w ludobójstwie. Międzynarodowe trybunały karne ad hoc zinterpretowały jedną z form udziału w ludobójstwie (współdziałanie) jedynie jako ułatwianie ludobójstwa i nakłanianie do niego, nie wymagając jednocześnie realizacji zamiaru zniszczenia grupy w całości lub części, co nie zasługuje na aprobatę, jako że znacznie odbiega od istoty ludobójstwa, którą stanowi zamiar zniszczenia grupy w całości lub części.

W doktrynie rozważana jest jednak potrzeba dołączenia do katalogu grup chronionych (przedmiotu wykonawczego zbrodni ludobójstwa) kolejnych grup: politycznych, społecznych, ekonomicznych, wyróżnionych ze względu na płeć jako części grup narodowych, zakładając ich niemultinarodowość. Koncepcja ta budzi jednak pewne zastrzeżenia co do założonego jej celu - ludobójstwo popełniane jest bowiem przeciwko części grupy narodowej, a zatem interpretacja taka nie prowadzi do rozszerzenia katalogu grup chronionych. Grupy polityczne, społeczne itd. stanowią podgrupy grupy narodowej. Zbrodnia ludobójstwa jest popełniana przeciwko tym podgrupom, ponieważ stanowią one część grupy narodowej, a nie ze względu na tożsamość polityczną, społeczną, ekonomiczną czy płeć któregokolwiek z członków tak określonej podgrupy.

Czyny składające się na zbrodnię ludobójstwa popełniane są w celu zniszczenia grup narodowych, etnicznych, rasowych lub wyznaniowych. Postaci ludobójstwa powinny zatem korespondować ze zniszczeniem grupy, które ma charakter biologiczny lub fizyczny. Zgłaszane w doktrynie postulaty rozszerzenia przyjętego znaczenia terminu "zniszczenie" o zniszczenie gospodarki czy instytucji politycznych nie wydają się słuszne, jako że zniszczenia takie wskazują jedynie na środki, przy pomocy których popełniane jest ludobójstwo w celu zniszczenia fizycznego lub biologicznego grupy. Do znamion zbrodni ludobójstwa należy bowiem zniszczenie grupy, a nie zniszczenie odmiennie scharakteryzowanego elementu.

Zniszczenie kulturowe grupy należy uznać za konsekwencję zniszczenia bytu grupy lub rodzaj zniszczenia towarzyszącego zniszczeniu fizycznemu czy biologicznemu grupy. Za słusznością tego poglądu przemawia fakt, że mimo iż zniszczenie kulturowe grupy zostało "wykluczone" podczas prac nad projektem konwencji w sprawie ludobójstwa z rozważań nad jego problematyką, to jednak czyny te nie mogą być pominięte w tych wypadkach, w których dokonuje się przymusowego przekazywania dzieci grupy do innej grupy czy czystek etnicznych.

Jak już wspomniano w niniejszym zakończeniu, do istoty zbrodni ludobójstwa należy popełnienie jej z zamiarem kierunkowym. Zamiar ten wyróżnia cel, z jakim popełnia się tę zbrodnię. Celem jest w wypadku zbrodni ludobójstwa określonej w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa jak i statutach międzynarodowych trybunałów karnych - zniszczenie grupy. Powyższa konstatacja jest istotna, jako że pozwala odróżnić zbrodnię ludobójstwa od zbliżonej doń zbrodni przeciwko ludzkości. Dla bytu zbrodni przeciwko ludzkości nie jest konieczne popełnienie jej z zamiarem o szczególnym zabarwieniu. Tym zatem, co odróżnia zbrodnię ludobójstwa od innych zbrodni międzynarodowych, jest przede wszystkim zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej.

Zgodnie z postulatem wynikającym z zasady nullum crimen sine lege certa należy dążyć do takiej wykładni obu rodzajów zbrodni, by nie dopuścić do zatarcia już i tak trudnej do wyznaczenia granicy między tymi zbrodniami. Rozszerzanie w wyniku interpretacji znaczenia znamion ludobójstwa prowadzić może bowiem do "rozmycia się" różnicy pomiędzy zbrodnią ludobójstwa a zbrodnią przeciwko ludzkości.

Konieczne jest sformułowanie postulatu możliwie ścisłej i efektywnej współpracy państw, Narodów Zjednoczonych, w tym Rady Bezpieczeństwa i innych organizacji (także międzynarodowych), mającej na celu stworzenie środków i mechanizmów wykrywania wszelkich przejawów zbrodni ludobójstwa.

Tabela nr 1

Ludobójstwo:	Ludobójstwo wg Lemkina	Ludobójstwo w rezolucji ZO NZ 96(I)	Ludobójstwo w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa	Ludobójstwo w statutach międzynarodowych trybunałów karnych	Ludobójstwo w prawie polskim
Sprawca	1. reprezentanci państwa (lub 2. reprezentant zorganizowanych grup a. społecznych, b. politycznych)	Każdy: 1. osoba prywatna, 2. urzędnik publiczny, 3. mąż stanu;	Każdy (konstytucyjnie odpowiedzialny członek rządu, funkcjonariusz państwa czy osoba prywatna)	Każdy	Każdy
Strona podmiotowa	Zamiar kierunkowy - cel działania: a. zniszczenie, b. zdegradowanie;	Umyślność przy wyeksponowaniu motywów religijnych, rasowych, politycznych, czy innych	Umyślność (zamiar kierunkowy) Cel działania: zniszczenie	Umyślność (zamiar kierunkowy) Cel działania: zniszczenie	Umyślność (zamiar kierunkowy) Cel działania: wyniszczenie
Przedmiot bezpośredniego działania	Grupa: 1. narodowa, 2. religijna, 3. rasowa;	Grupa: 1. rasowa, 2. religijna, 3. polityczna, 4. inna;	Grupa 1. narodowa, 2. rasowa, 3. etniczna, 4. wyznaniowa;	Grupa 1. narodowa, 2. rasowa, 3. etniczna, 4. wyznaniowa;	Grupa 1. narodowa, 2. rasowa, 3. etniczna 4. wyznaniowa, 5. polityczna, 6. o określonym światopoglądzie;
Sposób działania	Zamach (attack) stanowiący poważne zagrożenie dla: a) życia, b) wolności, c) zdrowia, d) lub ekonomicznej egzystencji;	Dopuszczenie się czynu, stanowiącego zaprzeczenie prawa do życia (poszczególnych jednostek), będące zaprzeczeniem praw tych jednostek i sprzeczne z prawem moralnym oraz sprzeczne z duchem i celami Narodów Zjednoczonych	Dopuszczenie się czynów wymienionych w konwencji, tzn.: A. zabójstwo członków grupy; B. spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; C. rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; D. stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy; E. lub przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy;	Dopuszczenie się czynów wymienionych w statutach, tzn.: A. zabójstwo członków grupy; B. spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; C. rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; D. stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy; E. lub przymusowe przekazywanie dzieci grupy do innej grupy;	Dopuszczenie się czynów wymienionych w k.k. tzn.: A. zabójstwo osoby należącej do takiej grupy; B. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu osoby należącej do takiej grupy; C. stworzenie dla osób należących do takiej grupy warunków życia, grożących jej biologicznym wyniszczeniem; D. stosowanie środków mających służyć do wstrzymania urodzin w obrębie grupy; E. lub przymusowe odbieranie dzieci osobom należącym do grupy;