- •Wykaz skrótów
- •1.1. Uwagi ogólne
- •1.2. Proces tworzenia zakazu zbrodni ludobójstwa do lat 40. Ubiegłego wieku
- •1.3. Stworzenie przez Rafała Lemkina pojęcia ludobójstwa
- •1.4. Podsumowanie
- •2.1. Uwagi ogólne
- •2.2. Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego
- •2.3. Rezolucja 96(I) w sprawie zbrodni ludobójstwa
- •2.4.1. Prace przygotowawcze do konwencji w sprawie ludobójstwa
- •2.4. Konwencja z 9 grudnia 1948 r. W sprawie zapobiegania I karania zbrodni ludobójstwa
- •2.4.2. Treść przepisów Konwencji w sprawie zapobiegania I karania zbrodni ludobójstwa
- •2.5. Konwencja z 26 listopada 1968 r. O niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych I zbrodni przeciw ludzkości
- •2.6. Projekt kodeksu przestępstw przeciwko pokojowi I bezpieczeństwu ludzkości
- •2.7. Akty prawne dotyczące międzynarodowych trybunałów karnych
- •2.7.1. Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii oraz Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy
- •2.7.2. Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego
- •2.7.3. Statuty trybunałów karnych z elementem międzynarodowym
- •2.7.3.1. Ustawa o Nadzwyczajnych Izbach w Kambodży
- •2.7.3.2. Ustawy o trybunałach karnych z elementem międzynarodowym w Kosowie
- •2.7.3.3. Ustawy o Trybunale dla Bośni I Hercegowiny
- •2.7.3.4. Ustawy o Specjalnych Składach Sądzących do spraw Poważnych Przestępstw na Timorze Wschodnim
- •2.8. Akty prawne związane ze zbrodnią ludobójstwa w prawie Unii Europejskiej
- •2.9. Podsumowanie
- •3.1. Uwagi ogólne
- •3.2. Rozważania przedstawicieli nauk społecznych na temat pierwszego ludobójstwa
- •3.3. Znaczenie pojęcia ludobójstwa w naukach społecznych
- •3.4. Podsumowanie
- •4.1. Uwagi ogólne
- •4.2. Sprawcy ludobójstwa
- •4.3. Pojęcie I rodzaje grup
- •4.3.1. Grupa narodowa
- •4.3.2. Grupa etniczna
- •4.3.3. Grupa rasowa
- •4.3.4. Grupa wyznaniowa
- •4.3.5. Inne grupy jako przedmiot ludobójstwa
- •4.3.5.1. Grupa polityczna
- •4.3.5.2. Grupa społeczna I ekonomiczna
- •4.3.5.3. Grupa językowa
- •4.3.5.4. Grupa wyróżniona ze względu na płeć
- •4.4. Postaci ludobójstwa
- •4.5. Zamiar zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, jako takiej
- •4.5.1. Zamiar
- •4.5.2. Motywacja
- •4.5.3. Zniszczenie
- •4.5.4. Zniszczenie grupy w całości lub części
- •4.5.5. Zamiar a postaci ludobójstwa
- •4.5.6. Sporządzenie planu działania jako fakultatywny element podmiotowy zbrodni ludobójstwa
- •4.6. Podsumowanie
- •5.1. Uwagi ogólne
- •5.2. Formy popełnienia przestępstwa
- •5.3. Formy udziału w ludobójstwie
- •5.4. Podsumowanie
- •6.1. Uwagi ogólne
- •6.2. Okoliczności wyłączające bezprawność
- •6.2.1. Rozkaz przełożonego
- •6.2.2. Przymus, konieczność
- •6.2.3. Błąd co do prawa, błąd co do faktu
- •6.2.4. Obrona konieczna
- •6.3. Okoliczności wyłączające winę
- •6.3.1. Niepoczytalność, nietrzeźwość, stan odurzenia
- •6.3.2. Akcje odwetowe I konieczność wojskowa
- •6.4. Podsumowanie
- •7.1. Uwagi ogólne
- •7.2. Mechanizmy uprzedzające popełnienie zbrodni ludobójstwa
- •7.3. Zapobieganie ludobójstwu w kontekście odpowiedzialności za ochronę przed zbrodnią... Ludobójstwa
- •7.4. Podsumowanie
- •8.1. Uwagi ogólne
- •8.2. Orzecznictwo międzynarodowych trybunałów wojskowych
- •8.3. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości
- •8.4. Orzecznictwo międzynarodowych trybunałów karnych
- •8.5. Podsumowanie
- •Zakończenie
- •Bibliografia
- •1. Spis ważniejszych aktów prawnych I orzeczeń
- •2. Wykaz literatury
- •Conclusion
1.4. Podsumowanie
1. Próby osądzenia sprawców zbrodni wojennych popełnionych przeciwko Ormianom czy w trakcie I wojny światowej nie zakończyły się sukcesem118. Bezkarność sprawców będąca wynikiem objęcia ich amnestią skłoniła Hitlera do podjęcia działań eksterminacyjnych w przeświadczeniu, że sprawcy nigdy nie zostaną pociągnięci do odpowiedzialności karnej. Retorycznie zadane przez niego pytanie: "Kto mówi dziś o zniszczeniu Ormian?"119, było dobitnym przykładem bezkarnego podejścia nazistów do wyrządzanych zbrodni120.
2. Na potrzebę ochrony grup ludzi zwrócono uwagę w XV w. Jednak dopiero w XX w. Rafał Lemkin zaprezentował koncepcje zbrodni barbarzyństwa i zbrodni wandalizmu, skierowanych przeciwko grupom rasowym, religijnym i społecznym. Autor zwrócił też uwagę na konieczność ochrony dziedzictwa kulturowego, czemu dał wyraz, przedstawiając koncepcję wandalizmu. Kolejnym etapem było wypracowanie przez niego pojęcia ludobójstwa, a następnie projektu wprowadzenia zbrodni ludobójstwa do porządku prawnego.
3. Zabiegi Lemkina związane z ujęciem zbrodni ludobójstwa w StMTW nie zakończyły się sukcesem. Po zakończeniu działalności przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy Lemkin wciąż optował za tym, by rozpocząć prace nad wielostronną konwencją, która wprowadzałaby do prawa międzynarodowego zbrodnię ludobójstwa i obligowała państwa-strony tej konwencji do implementowania do swych porządków prawnych postanowień odnoszących się do zapobiegania jej i karania za nią121.
Gdy Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9) została podpisana, Lemkin do końca swego życia zabiegał o ratyfikację tej konwencji przez poszczególne państwa, w tym zwłaszcza przez Stany Zjednoczone122. Lemkin zmarł w 1959 r., a Stany Zjednoczone ratyfikowały Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa za czasów prezydentury R. Reagana w 1986 r.123
Rozdział 2
Wybrane międzynarodowe akty prawne odnoszące się do zbrodni ludobójstwa
2.1. Uwagi ogólne
Ukaranie sprawców ludobójstwa wiązało się z koniecznością wprowadzenia stosownych regulacji prawnych. Poniżej przedstawione zostaną prace społeczności międzynarodowej podejmowane w celu zdefiniowania zbrodni ludobójstwa w aktach prawa międzynarodowego, w których wprowadzono obowiązek zapobiegania działaniom ludobójców oraz określono zasady ich karania. Przedmiotem niniejszego rozdziału będą wybrane międzynarodowe akty prawne związane ze zbrodnią ludobójstwa będące efektem wspomnianych wyżej działań.
2.2. Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego
Podpisane dnia 8 sierpnia 1945 r. Porozumienie międzynarodowe w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej (tzw. porozumienie londyńskie, Dz. U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367 i 368)1 deklarowało w art. I utworzenie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla osądzenia zbrodniarzy wojennych2. Załącznikiem do porozumienia londyńskiego był Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego3. Statut ten określa zarówno główne zasady odpowiedzialności karnej, procedurę, jak i ustrój Trybunału. Na mocy zarządzenia4 Naczelnego Dowódcy Mocarstw Sprzymierzonych na Dalekim Wschodzie - gen. Douglasa MacArthura z dnia 19 stycznia 1946 r. utworzony został także Międzynarodowy Trybunał Wojskowy do spraw Dalekiego Wschodu.
Do jurysdykcji przedmiotowej Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze należały trzy zbrodnie: przeciwko pokojowi, wojenne i przeciwko ludzkości (art. VI StMTW).
W sierpniu 1945 r. podjęto w sprawie definicji zbrodni przeciwko ludzkości kompromisową decyzję i uznano, iż "zbrodnie przeciwko ludzkości obejmują prześladowania z przyczyn politycznych, rasowych i religijnych w wykonaniu zbrodni wojny agresyjnej lub w związku z nią, bez względu na to, czy było to zgodne, czy też stało w sprzeczności z prawem kraju, w którym zbrodni dokonano"5.
Ostatecznie zamieszczona w StMTW definicja zbrodni przeciwko ludzkości została rozszerzona o morderstwo, eksterminację, niewolnicze podporządkowanie, wywiezienie i inne nieludzkie czyny. Na mocy art. VI lit. c StMTW: "zbrodnie przeciw ludzkości, mianowicie: morderstwa, wytępianie, obracanie ludzi w niewolników, deportacja i inne czyny nieludzkie, których dopuszczono się przeciwko jakiejkolwiek ludności cywilnej przed wojną lub podczas niej, albo prześladowania ze względów politycznych, rasowych lub religijnych przy popełnianiu jakiejkolwiek zbrodni wchodzącej w zakres kompetencji Trybunału lub w związku z nią, niezależnie od tego czy było to zgodne, czy tez stało w sprzeczności z prawem kraju, w którym zbrodni dokonano".
W StMTW nie ma zatem żadnej wzmianki na temat ludobójstwa. Sprecyzowano w nim natomiast pojęcie zbrodni przeciwko ludzkości, z której, jak się twierdzi6, wywodzi się zbrodnia ludobójstwa. Próby zamieszczenia ludobójstwa wśród zbrodni, za które osądzeni mieli zostać przestępcy Osi Europejskiej, zakończyły się niepowodzeniem. Delegacja brytyjska odrzuciła ten zamysł z uwagi na brak definicji ludobójstwa w słowniku języka angielskiego7. Mimo to Lemkin kontynuował swe działania propagujące konieczność ukarania sprawców za popełnienie zbrodni ludobójstwa.
Tadeusz Cyprian i Jerzy Sawicki uznali, iż do "istoty przestępstwa przeciw ludzkości należy specjalne nastawienie woli sprawcy. Powstanie ono wtedy, gdy sprawca dokonuje czynu przeciwko osobom ze względu na ich przynależność do pewnej grupy narodowej, rasowej, lub ze względu na ich przekonania polityczne. Przestępstwa przeciwko ludzkości różnić się więc będą od przestępstw pospolitych, uregulowanych wyłącznie prawem wewnętrznym państwowym, nie działaniem, które często będzie identyczne (np. zabójstwo), ale specyficznym zamiarem (sprawca chce np. zabić ofiarę ze względu na jej przynależność do określonej grupy religijnej, rasowej itp.)"8. Zamiar popełnienia tej zbrodni skierowanej przeciwko grupom religijnym, rasowym i politycznym łączy zatem zbrodnię przeciwko ludzkości z ludobójstwem. Powyższa interpretacja zbrodni przeciwko ludzkości wskazuje na zbliżony charakter obu zbrodni - zbrodni przeciwko ludzkości i wówczas jeszcze niezdefiniowanej zbrodni ludobójstwa i pozwala uzasadnić postawioną wyżej tezę o tym, że ludobójstwo wywodzi się ze zbrodni przeciwko ludzkości9.
Sędziowie MTW nie chcieli podjąć się zadania zdefiniowania ludobójstwa10. Przypuszczenie to potwierdza się w świetle opinii przedstawiciela Francji uczestniczącego w rozmowach na temat kodyfikacji zasad norymberskich - uprzednio jednego z sędziów Międzynarodowego Trybunału Wojskowego. Zgodnie z jego wypowiedzią z 5 czerwca 1947 r.: "Ludobójstwo było nowym i śmiałym pojęciem, dlatego Trybunał w Norymberdze wstrzymał się nawet od przyjęcia ludobójstwa jako zbrodni uznanej przez prawo międzynarodowe"11.
W trakcie I sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych podjęto decyzję w sprawie uroczystego potwierdzenia zasad prawnych przyjętych w Statucie i wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego. W tym celu dnia 11 grudnia 1946 r. przyjęta została rezolucja 95(I). Fakt ukarania zbrodniarzy wojennych oraz zasady i tryb, w jakim to nastąpiło, zostały formalnie zaakceptowane przez społeczność międzynarodową12.
Rezolucji 95(I) należy przypisać jeszcze jedno znaczenie. Potwierdzono w niej, iż zasady prawne zawarte w wyroku MTW stanowią część powszechnie obowiązującego prawa międzynarodowego13. Zasady przyjęte w procesie norymberskim stały się zasadami nie tylko dla potrzeb jednego procesu, lecz także źródłem obowiązującego międzynarodowego prawa karnego14.
Jak orzekł w 1996 r. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, "rezolucje Zgromadzenia Ogólnego, pomimo iż nie są wiążące, mogą mieć czasami wartość normatywną. Mogą, w pewnych okolicznościach, dostarczać dowodów ważnych dla ustalenia istnienia zasady lub powstania opinio iuris. By ustalić, czy jest to prawdą w przypadku danej rezolucji Zgromadzenia Ogólnego, potrzebne jest spojrzenie na jej treść i warunki jej przyjęcia; konieczne jest również sprawdzenie, czy istnieje opinio iuris co do jego wartości normatywnej; bądź też szereg rezolucji może wskazywać na stopniowy rozwój opinio iuris wymaganej do powstania nowej zasady"15.
Sformułowanie zasad norymberskich nastąpić miało w trakcie prac powołanej w 1947 r. Komisji Prawa Międzynarodowego. Prace te zaowocowały w roku 1950 ogłoszeniem przez wspomnianą Komisję katalogu zasad norymberskich16. Zostały one sformułowane w następujący sposób: ten, kto dopuszcza się zbrodni przeciwko prawu międzynarodowemu, ponosić ma odpowiedzialność karną; brak w prawie krajowym regulacji, które kryminalizowałyby zbrodnie międzynarodowe, nie stanowi okoliczności zwalniającej od poniesienia odpowiedzialności karnej przez osobę, która taką zbrodnię popełniła; nie zwalnia od odpowiedzialności międzynarodowej i nie zmniejsza wymiaru kary okoliczność działania przez osobę jako głowa państwa lub funkcjonariusz publiczny, jeżeli osoba ta popełniła zbrodnię międzynarodową; jeżeli osoba działała na rozkaz rządu lub przełożonego, to nie zwalnia jej to od odpowiedzialności w prawie międzynarodowym, lecz okoliczność ta może mieć swe odzwierciedlenie w łagodniejszym wymiarze kary, jeśli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości; każdy oskarżony o popełnienie zbrodni międzynarodowej ma prawo do rzetelnego oraz bezstronnego procesu; zbrodniami międzynarodowymi są zdefiniowane w StMTW: zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne; zbrodnią międzynarodową jest również uczestnictwo w każdej z wymienionych w punkcie poprzednim zbrodni17.
