Электр қауіпсіздігі (электр тогының адамға әсері)

Эл. тогының адам ағзасына әсер етуінің 4 түрі бар:

1. Термиялық әсер;

2. Электролиттік әсер;

3. Механикалық әсер;

4. Биологиялық әсер.

Токтың термиялық әсері дегеніміз – денеде әр түрлі күйіктердің пайда болуы; токтың ағза арқылы өту жолында жатқан дене мүшелерінің жоғары температураларға дейін қызып, күрделі функционалдық бұзылуларға ұшырауы.

Электролиттік әсер деп ағза тіндері мен ұлпаларындағы органикалық сұйықтықтардың, қанның ыдырап кетуін, соның салдарынан физ-хим-қ құрамының да өзгерістерге ұшырауын айтамыз.

Токтың механикалық әсері дегеніміз – электродинамикалық эффект әсерінен ұлпалардың жыртылуы, сондай-ақ, қанның, ұлпа сұйықтықтарының ток әсерінен қатты қызып, буға айналуы.

Биологиялық әсер деп ұлпалардың ток өткен кезде тітіркеніп, қозуын, сонымен қатар, ішкі биоэлектрлік үдерістердің бұзылуын айтамыз.

Электр тогының аталған әсерлері салдарынан көп жағд-рда адам тәнінде түрлі электр жарақаттары п.б. олар шартты түрде 2 топқа бөлінеді: жергілікті және жалпы.

Жергілікті электр жарақаттарының түрлері:

• Күйіктер – адам тәні арқ. эл. тогы өткен кездегі термиялық әсердің салдары. (немесе эл. доғасы әсерінің) күйіктердің сыртқы түрлері – терінің қызаруы, көлдіреуі немесе биол-қ ұлпалардың қарайып кетуі;

• Тері металлизациясы – эл. доғасы әсерінен металл өткізгіштің балқуы нәт-нде теріге ұсақ металл бөлшектерінің енуі (аса қауіпті емес, уақыт өте келе жазылып кетеді) ;

• Электрлік белгілер – токқа түскен адам терісінде сұр немесе ақшыл-сары түсті дақтардың қалуы (ауырмайды, тез қайтады);

• Механикалық ақаулар – дене бұлшық еттерінің тітіркеніп, тартылуы салдарынан терінің ақаулаға ұшырауы, қан тамырларының жарылып кетуі мүмкін, жүйке ұлпаларының жыртылуы немесе қатты жиырылу салдарынан буындардың шығып, сүйектердің сынып кетуі де мүмкін.;

• Электроофтальмия – эл. доғасынан күшті УК сәулелер таралуы салдарынан көздің сыртқы сілемейлі қабаттарының қабынуы (көру қабілетіне теріс әсер етуі м-н).

Жалпы электр жарақаттарына электрлік соққы жатады. (Адам денесі арқылы ток жүріп өткен кездегі бұлшық еттердің қатты тітіркеніп, жиырылуы салдарынан тыныс тарылып, жүректің қызметі бұзылуына, тіпті тоқтап қалуына да әкелуі мүмкін жағдай, негізгі себебі – жүрек фибрилляциясы, яғни, жүрек бұлшық еттері талшықтарының хаосты түрде қатты жиырылуы).

Электрлік соққының 4 дәрежесі белгілі:

• 1-дәреже - бұлшық еттердің тартылып жиырылуы, бірақ адам есінен танбаған болса;

• 2-дәреже - бұлшық еттердің тартылып жиырылуы, адам есінен танып қалған болса;

• 3-дәреже – адам естен танып, жүрек қызметінің немесе тыныс алу қызметінің бұзылуы (2-нің 1-інің);

• 4-дәреже – клиникалық өлім. (қан айналымы мен тыныс алудың тоқтап қалуы, тек мидың ғана қысқа мерзім бойында жұмыс істеп тұруы. Дер кезінде медициналық көмек көрсетілетін болса, адамды тірілтіп алу мүмкіндігі болады, ондай мүмкіндік болмаса, 3-4 мин. ішінде клиникалық өлім биологиялық өліммен алмасады.)

Адам ағзасына физиологиялық әсер етуінің салдары бойынша эл. тогы 3-ке бөлінеді:

• шекті сезілетін ток (І=0,6÷1,5 мА) – ток әсері сезіледі, бірақ жарақаттануға әкеп соқтырмайды;

• шекті жібермейтін ток (І=10÷15 мА) – адам өздігінен ток қондырғысынан босана алмайды;

• шекті фибрилляциялық ток (І>100 мА) – тыныс алудың, жүрек қызметінің бұзылуы (паралич), өлімге душар болу мүмкіндігі өте жоғары;

Адамның жұмыс орнында токқа түсіп қалу қаупі электр құрылғыларының дұрыс орналастырылуымен тік-й байланысты. Осы тұрғыдан «Электр құрылғыларын орналастыру ережелеріне» сәйкес жұмыс бөлмелері 3 классқа бөлінеді:

І. Қаупі жоғары емес жұмыс бөлмелері

Құрғақ, шаң-тозаңсыз, ауа температурасы қалыпты, едендері оқшаулағыш мат-лдан (ағаш) жасалған бөлмелер жатады (офис, зертхана, т.б.)

ІІ. Қаупі жоғары жұмыс бөлмелері

Бұл санатқа жатқызылуы үшін жұмыс бөлмесінде төмендегі шарттардың 1-і орындалса жеткілікті:

• ылғалдылық >75%;

• температура>30С;

• ток өткізетін шаң тозаңның болуы (көмір, металл бөлшектері);

• ток өткізгіш материалдардан жасалған еден (металл, жер, темір-бетон, кірпіш);

• тар бөлмелер (адамның 1 уақытта эл. құрылғысына және басқа металл конструкцияларға жанасу мүмкіндігі).

ІІІ. Аса қауіпті жұмыс бөлмелері

• Аса ылғалды бөлмелер (ылғалдылық ~ 100%);

• Хим. активті ортаның болуы (эл. құрылғысының ток өт-ш бөліктерінің изоляциясын бүлдіруі м-н хим. заттар);

• ІІ класты сипаттайтын шарттардың 1 мезетте 2-нің орындалуы.