Пысықтауға арналған сұрақтар:

1. Режим түсінігіне анықтама беріңіз?

2. Саяси режимнің түрлері?

3. Демократия түсінігіне анықтама беріңіз?

4. Антидемократиялық саяси режимнің түрлерін атаңыз?

5. Тирания және әскери хунта түсініктерін таратыңыз?

6. Авторитарлық саяси режимнің ерекшеліктерін атаңыз?

7. Тоталитарлық саяси режимнің белгілерін атаңыз?

Дәріс №12 Тақырыбы:Қоғамды демократияландыру және саяси жаңару

Сұрақтар

1.Демократия мемлекетті құрылыс формасы және және режим ретінде.

2.Демократияның тарихи формалары: антикалық, классикалық, қазіргі.

3.Демократияның Қазақстандық моделін қалыптастыру. Саяси жүйені жаңалау мәселелері. Қазақстан қоғамын саяси жаңалау мәселелері.

1. Демократия деген сөз гректің "демос"— халық және "кратос"— билік деген сөздерінен түрады, яғни халық билігі деген мағынаны білдіреді.

Қазір бұл сөз бірнеше мағынада колданылады:

1) мемлекеттің тұрпаты (типі) мен жалпы саяси жүйесі;

2) мүшелерінің теңдігіне, басқару органдарының мерзімді сайлануы және көпшілік дауыспен шешімдер кабылдау принциптеріне негізделген кез келген ұйымның ұйымдастырылу түрі;

3) қоғамдық құрылымның, мұраты (идеалы) және соған сәйкес көзқарастар.

Демократияның көпшілік таныған бірыңғай анықтамасы жоқ. Әр дәуірдегі ойшылдар оны әр түрлі түсінген. Оның үстіне әр түрлі елдерде олардың ұлттык, тарихи және т. б. ерекшеліктеріне байланысты демократия сан түрлі рең алуы мүмкін. Дегенмен, демократиялық мемлекеттердің көп түрлілігіне қарамастан, олардың ортақ белгілері болады. Ондай белгілерге төмендегілер жатады. Халықтың заң жүзінде мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы саналуы. Ол мемлекетте ұйымдастырушы, конституциялық биліктің халыққа тән екендігіне көз жеткізеді. Ол жоғары органдарға өз өкілдерін сайлайды және жүйелі түрде ауыстырып отырады. Бірталай мемлекеттерде халықтың бастамасымен және референдум арқылы заңдар жетілдіріледі және қабылданады. Сондықтан АКШ-тың төртінші президенті А. Линкольн демократияға "халық үшін халық сайлаған халық билігін" жаткызды.

Табиғатына, әлеуметтік, саяси, мәдени және т. с. с. ерекшеліктеріне байланысты адамдар әр түрлі болды. Солардың бәрін қалай теңдестіруге болады? Ол үшін заң, құқық алдында теңдік болуы керек. Заң және кұқық — жалпы және барлығына бірдей қоғамдық және саяси өмірдегі демократиялықтың негізі. Билік иелері зан мен құқыкты өз мақсаттарында пайдаланғылары келеді. Сондықтан құқықтықтық сенімсіздікті болдырмау керек. Оның кепілі-әділеттілік.

Жоғарыда көрсетілғен белгілермен қатар демократиялык принципке жүйелі түрде мемлекеттің негізгі органдарын сайлау жатады. Ең алдымен жоғарғы заң органы сайланбалы болуға тиіс.

Демократияның тарихи формалары

2. Демократиялық мемлекеттің ең бірінші түріне Афины республикасы жатады. Ол б. з. б. V ғасырда пайда болды. Онда жоғарғы билік ұдайы шақырылып тұратын халық кеңесінің қолында еді. Ол мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына байланысты барлық мәселелерді шешті. Мысалы, оған баскарушы қызмет адамдарын сайлау және олардың жұмысына бақылау жасау; салық мөлшері және мемлекеттік қаржы-қаражатты жұмсау тәртібі; соғыс ашу және келісімге келу; одақтастарды айкындау; басшылардың іс-әрекеттерін айыптау немесе ақтау және т. с. с. жататын. Халық кеңесіне 20 жасқа жеткен афинылық әрбір азамат қатыса алатын. Саясатқа қатынасу оның бірден-бір лайыкты ісі болып саналатын. Бірақ онда толық кұкықты азаматтар көп болған жоқ. Кұлдардың, әйелдердің, баска қалалардан Афиныға көшіп келгендердің мұндай құқығы болмады. Көшіп келгендердің жеке бастары бос болғанымен халык кеңесіне, сотка қатыстырылмады, мемлекеттік қызметтерге сайланбады. Олар тек мемлекетке сіңірген ерен еңбегінің, асқан зор қызметінің арқасында ғана ондай дәрежеге жететін. Толық құқықты азаматтар көп болса, оларды басқару қиынға түседі деп, ондайлардың санын аса көбейтпеді.

Халык кеңесімен қатар демократиялық жолмен сайланатын бесжүздік (бес жүз адамнан түратын) кеңесі де болды. Ол атқарушы орган ретінде күнделікті басқару мәселелерінен шұғылданды. Сонымен бірге ол халық кеңесінде каралатын істерді дайындады.

Афины мемлекеттік кұрылысының үшінші маңызды демократиялық органын он болімнен тұратын халық соты құрды. Істің кандай бөлімде каралатындығы сот болатын күні жеребе арқылы шешілетін. Бұл пара алушылықтың алдын алды. Оның үстіне сот мәжілістері ашық жүргізіліп тұрды. Ол да сотты әділ жүргізудің кепілі болды. Зандар халық жиналысында қабылданады. Афинының азаматтары өзін еркін санайтын. Себебі, олар жеке адамдарға емес, заңға бағынды. Олар соғыс кезінде болсын, бейбіт шақта болсын мемлекетке қызмет етті.

Ежелгі грек полисінде мемлекет қауым сияқты еді. Қауымның тіршілік негізінде жерге қоғамдық меншік жатты. Әрбір толық құқықты азамат меншікке иелік етіп, жерді пайдалана алатын. Өзіне тиісті үлесін қожасы мұра етіп калдыра алатын, саткысы келсе сататын. Бірақ ол жер өңделмесе, қауым оны басқа біреуге бере алды.

Полисте азаматтық қоғам мен мемлекет ажыратылмады. Азамат және мемлекеттің құқығы мен міндеттері біртұтас еді. Сондықтан өз құқығын баска біреуге беру деген ойға да келмеген. Ондай жағдайда азамат толық құқығынан айырылғандай болып көрінетін. Антикалық демократия тура демократия болды. Әрбір еркін азамат мемлекеттік билеуге қатысуға құқықты және міндетті болатын. Сондықтан адам мен мемлекеттің арасында қазіргідей партия, парламент, бюрократия сияктылар болған жоқ.

Сонымен, мемлекеттік биліктің демократиялық түрі алғаш рет Ежелгі Греция мен Ежелгі Римде пайда болды. Жоғарыда көрсетілгендей, олар көптеген жаксы жақтарымен сипатталады. Сонымен қатар олардың осал жерлері де бар. Ең алдымен азаматтық құқық барлык адамда болған жоқ. Қоғам адамдардың ішкі өміріне көп араласты. Биліктің шексіздігі және өмірдің барлық саласына араласуы демократияны көпшіліктің рақымсыздығына, жауыздығына (деспотияға) айналуына мүмкіндік тудырды. Биліктің мұндай түрінде халық заң бойынша емес, зорлықпен шексіз үстемдік құратын жауыз патша сиякты болып, ал қоғамдық құрылыс көбіне тирания сиякты болып көрінді. Демократияның мүндай түрі тобырды басқаратын демагогтарға қолайлы болды. Сондықтан Аристотель демократияны жалпы халықтың игілігін ойлап, ұстамды, дұрыс шешім кабылдай алмайтын тобырдың билігі деп сипаттады.

Демократия барлық адамдарды теңдестіреді, стихиялы шешім қабылдатады, қызмет адамдарын қабілетіне, біліміне карай емес жеребемен койдырады деп Платон да жақтырмады. Сондықтан ол демократияға жақсыдан нашарлау, жаманнан тәуірлеу биліктің түрі деп қарады. Дегенмен, антикалық демократияны саясатшылар, тарихшылар, фәлсафашылар ғасырлар бойы зерттеп, оған сүйеніп, жүгініп келді. Ежелгі грек, рим демократиясының нышандары жаңа тарихқа енді. Мысалы, қазіргі әлемде ең демократияшыл елдер қатарындағы АҚШ-та римдік саяси жүйенің принциптері жана деңгейде қайталанғандай: президенттік билік-патшалық билікті, сенат- аристократияны, өкілдер палатасы-халық трибунатын бейнелеп тұрғандай. Заңның үстемдігі, заң алдындағы барлық азаматтардын теңдігі, саяси құқыктардың теңдігі және т.б. сияқты антикалық дәуірде бастау алып қалыптасқан ұғымдар қазіргі демократиялық режимнің ажырамас белгісі.

Жаңа дәуірдегі демократияның классикалық теориясы

Жаңа дәуірдегі демократияның классикалық теориясы да антикалық идеялардан бастау алды. Бірақ онын өзіндік ерекшеліктері бар. Оның өзгешелігі ең алдымен барлық адамдар тең, бәрі де саяси шешімдерді қабылдауға қатысуы керек деген тезиске байланысты. Оны "қоғамдық келісім" деген енбегінде Ж.Ж.Руссо жан-жақты қарастырды. Оның ойынша, саяси процеске тартылған өз бетінше саналы іс-әрекет жасайтын, ақылды адамдар қосылғанда жаңа сапа пайда болады. Олар жиналып ортақ игілік идеясын ойлап табады. Бұл идея саясаттың басты принципіне айналады және ортақ ерік, жігер, қайрат негізінде қалыптасады. Осылайша, жалпы жұрттың ықтиярын, көзқарастарын жинап, топтастырып ортақ игілікке жетудің шешімін кабылдайды.

Бұл тұжырымдама XIX ғасырға дейін басымдық етті. Классикалық философияның негізін салушылар ортақ игілік идеясын барлық адамдар үшін жоғары бақытқа, игілікке жету деп түсіндірді. Бірақ Руссо да, демократияның классикалық теориясының негізін салушылар да адамның рационалды жағын асыра бағалады. Олар қарапайым адамдардың кәсіби саясаткерлер тарапынан етілетін айла-шарғыларына, құлықтарына оңай түсіп қалатындарын, азаматтардың күнделікті өміріне тікелей байланысты емес өзгерістерге немқұрайды, селқос қарайтынын ескермеді. Бұған алғаш назар аударған австрия социологы Иозеф Шумпетер (1883—1950) болды. Ол өзінің атымен аталған демократияның "шумпетерлік" теориясын жасады. Оның ойынша, жалпы тілек барлық халықтың еркімен қалыптаспайды, оны жасайтын соған мүдделі кәсіби топтар. Демек, демократия ешқашан халықтың басқаруы емес.

Халық тек белгілі бір арадағы институтты сайлайды. Ол өз кезегінде ұлттық атқарушы органды немесе үкіметті қалыптастырады. Бұдан кейін көпшілік іс жүзінде саясаттан шеттейді. Сондықтан демократиялық тәсіл Шумпетердін ойынша, жеке адамдардың халық даусын алу үшін бәсекелестік күрес нәтижесінде жететін институционалданған шаралар жүйесі. Қорыта келгенде, Шумпетер бойынша, басқаратын халық емес, жеке адамдардың арасында бәсекелік күрес жүреді, ал халық бұл күресте солардың біріне дауыс береді. Мұндай жағдайда біртұтас ерік, жалпыға бірдей игілік жөнінде сөз болуы мүмкін емес. Мүдделерінің сәйкестігіне карай топтар құрылады және солардын арасында күрес жүреді. Сөйтіп, Шумпетердің тұжырымдамасында либералдық демократия принциптері қалыптасады.

Либералдық принципте халықтың, көпшіліктің орнына жеке адам алға тартылады. Жеке адам мен халық орын ауыстырады. Тұлғалар билікке таласады, халық дауыс береді. Саяси процесте тұңғыш рет саяси жетекші мәселесі көтеріледі. Қоғамның экономикалык саласында да, саяси саласында да еркін бәсеке пайда болады. Алғашында, еркін бәсеке экономикада жеке тауар өндірушілер мен меншік иелерінің деңгейінде жүрді, кейін ол акционерлік коғамдар, корпорациялар, концерндер және т.б. түріне айнадды. Саяси өмір шеңберінде жеке бәсекелестік партиялар немесе әлеуметтік топтар, кейін келе әр түрлі топтардың жалпы максатқа жету үшін жасаған бірліктерінің түрінде жүргізілетін болды. Басқа сөзбен айтқанда, идеялар мен саяси серкелер сатып алушылар (сайлаушылар) үшін күресуге айналды.

Демократияның алуан түрлілік және

тобе топ теориялары

Алуан түрліліктің («плюрализмнің») элементтері демократияның классикалық теориясын қалаушылардың еңбектерінде байкалған. Оған ең алдымен Дж. Локкпен Ш. Л. Монтескье көрсеткен биліктің тармақталу теориясы кіреді.

АҚШ Конституциясы авторларының бірі Дж.Мэдисон (1751-1836) мынадай идеяны ұсынды: қоғамда өзіндік мүдделері бар әр түрлі топтар болған сайын, олардың ішіндегі бір топ басымдық ету қаупі азаяды да, сонымен бірге баска топтардың сенімді қорғалуына кепілдік кебейеді. Ол антикалык полистегі саяси тәртіптің жаппай, барлығын қамтитын бір пікірлілігінен іс жүзінде бас тартты. Оның орнына демократияның дарашылдық және либералдық принциптерін ұштастырып, мемлекеттік билікті алға тартты.

Сөйтіп, саяси теорияда тұңғыш рет халық, яғни көпшіліктің билігін дәріптеудің орнына азшылықтың мүддесін корғау идеясына қадам жасалды. Демократиянын алуан түрлілік теориясы саяси процеске барлық азаматтардың тікелей катысу теориясынан бас тартты. Демократияның антикалық және классикалық теорияларында жеке азамат бас кейіпкер болатын. Енді сол дауыс беруге ғана қатысады. Өкілдік демократия оны шешімдер қабылдаудан ығыстырады. Яғни, азамат саяси процестің негізгі тұлғасы болуынан қалады. Демократияның алуан түрлілік теориясы саяси процестің өзін бұрынғыдай жеке адамдардың қатынасы ретінде қарамайды, топтардың және топ мүдделерінің өзара қатынасы ретінде қарайды. Сонымен бұл теорияны жақтаушылар қазіргі демократиялық мемлекетте саясатты жеке тұлға емес, халық емес, топ деп тұжырымдайды. Бұл теория дарашылдык және ұжымдық теориялардың арасында ортаңғы орынды алып тұрғандай.

Қоғамда экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени және т.б. көптеген мүдделер болатыны белгілі. Соларға байланысты әр түрлі топтар пайда болады. Қандай адам болмасын осындай белгілі бір топтың (отбасылык, этникалық, мамандық, діни, аймақтык және т.с.с.) өкілі болып табылады. Ол сол топта тұлға ретінде қалыптасады. Топ арқылы тұлға өз мүддесін білдіріп, оны қорғауға мүмкіндік алады. Демократияның міндеті-қоғамдағы алуан түрлілікті ынталандыру, барлық азаматтарға бірігуге, өз мүдделерін ашық айтуға мүмкіндік беру, саяси шешімдерде өзара мәмілеге келу арқылы олардың тепе-теңдігін табу.

Жоғарыда аталған теориялардан басқа демократияның марксистік теориясы бар. Ол Руссоның ұжымдык теориясына ұқсас. Бірақ марксистер демократияның таптык мәніне баса көңіл бөледі. Соңғы кезде демократияның экономикалык, теориясы алға тартылып жүр. Ол саясат билік қатынастарын нарықтық қатынастармен байланыстырады. Мысалы, Американың президенті Б.Клинтон қазіргі Батыс демократиясына нарықтық демократия деген атау берді.

Демократияны тура, плебисцитарлық, өкілдік демократия деп бөледі. Тура демократияда халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауда, билік жүргізуде тікелей қатысады. Оның жақсы жақтары: халықты саясаттан шеттетпейді, саяси жүйенің тұрақтылығын және басқарудың ұтымдылығын арттырады; халықтың белсенділігін дамытып, тұлғаның өзін-өзі көрсетуіне жол ашады; саяси институттар мен қызмет адамдарын бақылаудың ықпалдылығын қамтамасыз етеді.

Тура демократияға референдум, плебисциттер жатады. Референдумға манызды заң шығарушы немесе ішкі және сырткы мәселені түпкілікті шешу үшін сайлаушылардың пікірін білдіруі жатады. Ол парламент, үкімет басшысы немесе халықтың бастамасымен өткізілуі мүмкін. Тура демократия Франция, Италия елдерінде кең тараған. Италияда екінші дүниежүзілік соғыстан кейін референдум арқылы монархиялық билік тоқтатылды.

Плебисцитарлық демократияда азаматтардың саяси ықпалы кемиді. Оларға сайлау аркылы заңнын немесе басқа шешімнің жобасын қабылдау немесе қабылдамау құқығы беріледі. Оны әдетте президент, үкімет, партия немесе басқа бастамашы топ дайындайды. Мұнда халықтың жобаны дайындауға қатынасу мүмкіндігі өте аз. Өкілдік демократияда халықтың еркі депутаттарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының жақындығына байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Оның жақсы жақтары — еңбектің айқын бөлінуі, шешім қабылдайтын адамдардың құзыреттілігі мен жауапкершілігі. Осал жағы-сайлау аралығында халықтың биліктен шеттетілуі, басқарудың бюрократиялануы, авторитарлық үрдістің өрістеуі және т.б.

3.Қазакстан Республикасы өзінің егемендігін жариялап, зайырлы, демократиялык, құкықтық мемлекет құруда. Қазақстан Республикасында адамның негізгі құқыктары мен бостандықтары көрсетілген, олар заңмен сот алдында тендестірілген. Әркім өзінің жанына жакын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. Сөз және баспасөз бостандығы, соның ішінде сынау құқығы да заң жүзінде бекітілген.

Биліктің үш тармағы көрсетілді-атқарушы, заң шығарушы, сот. Билік қоғамдық күш тұрғысында жеке адамдардың еркімен қалыптаспайды. Ол обьективтік табиғи тарихи дамудың дамуы нәтижесінде пайда болады. Биліксіз және күштеусіз адамзат қоғамының болмағандығына тарих куә. Соған сәйкес саяси сала және онымен байланысты құбылыстар билікпен анықталады. Оған шығатын қорытынды, біріншіден, біреудің екіншіге еркін тануы, екінші жағынан, оған бағынуды көрсетеді. Билік пен демократия өзара тығыз байланысты.

3. Қазақстанда демократияландырудың жаңа кезеңі-еркін демократиялық қоғамды жедел дамыту бірнеше кезеңдерден өтті:

1991-1995 жж- нақты тәуелсіздік сәтімен егемен Қазақстанның Конституциясы қабылданға дейін қазақстандық мемлекеттіліктің іргеиасы қалыптастырылып, бір партиялық өктемділіктен саяси плюрализмге көшуге, демократиялық даму негіздерін құруға күш жұмсалды. Бұл кезеңде «Тұрақты да күшті экономика болмайынша саяси даму ауырда баяу жүретінін, жалпыхалықтық наразылыққа, елді тұрақсыздандыруға соқтыруы мүмкін». «Алдымен экономика, кейін саясат» деген ұстанымдар басты назарда болды.

Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы 30 тамызда республикалық бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданды. Ата заң қабылданған күн-мемлекеттік мереке-Қазақстан Республикасының Конституциясы Күні деп жарияланды. Қазақстаннның мемлекеттік құрылымының жаңа моделі-президенттік республика осы Конституциядан бастау алады.

Саяси және экономилық даму 7 қазандағы 1998 жылғы өзгерістерді әкелді, яғни Президентті кезектен тыс сайлау туралы 48 баптың 1 пункті алынып тасталды. Өзгеріс бойынша Президенттің өкілеттілігі бірінші кезекте Сенат төрағасына, екінші кезекте Мәжіліс төрағасына, Үкімет төрағасына беріледі. Президент міндетін уақытша атқарушы Парламентті таратуға, Үкіметті отставкаға жіберуге, референдум өткізуге, Конституцияға өзгерістер енгізуге құқығы болмады. Мәжіліс депутаттарының саны 67-ден 77 ұлғайып, партиялық тізім бойынша сайлау енгізілді. Үкімет мүшесінің жауапкершілігі арттырылды. Сонымен қатар Мәжіліс 5 жылға, Сенет 6 жылға, Президент 7 жылға сайланатын болды.

1995-2000 жж –президенттік республика басқару нысаны таңдап алу арқылы елді посткеңестік экономикалық және саяси дағдарыстан шығарды. Саяси тұрақтылық сыртқы инвесторлар үшін экономикалық тартымдылықты қамтамасыз етті.

2001-2006 жж - әлеуметтік-экономикалық серпінді секірісті қамтамасыз етіп, өңірлік көшбасыға айналған елімізде бірқатар шараларды жүзеге асырылды:

• Үкімет мүшелерінің кандидатуларын талқылау;

• әкімдердің халық алдында есеп беруі;

• сайлау заңнамасын жетілдіру;

• судьялар мәртебесін көтеру.

Саяси жаңарту – бұл саяси жүйенің әлеуметтік мақсаттарының жаңа түрлеріне тұрақты және сәтті бейімделудің арта түсуі әрі қорларды бақылау ғана емес, сондай- ақ үкімет пен халық арасында тиімді сұхбат жүргізу үшін арналарды қамтамасыз ететін жаңа түрдегі институттар құру.Жаңартудың жолдары мен тәсілдерін талдауда зерттеушілер алдында мынадай сұраулар тұрды: мемлекеттік билік, саяси партиялар, басқа да саяси институттардың экономикалық, әлеуметтік және мәдени ілгерілеуге неғұрлым тиімді мүмкіндік туғызуы үшін қандай саяси жүйені құру керек? Қоғамды басқарудың демократиялық тәсілдерін енгізу үшін саяси құрылыста қандай өзгерістерді жүзеге асыру қажет? Бұл сұрауларға жауап іздеудің негізгі мәселесі «қазіргі заманға дейінгі» қоғамнан «қазіргі заманғыға» өтпелі кезеңнің саяси жүйесіне талдау жасау болып табылатын саяси жаңартудың тұжырымдамасы пайда болғаны заңды да.

Ауқымды әлемдік қоғамдастыққа кіру қажеттілігіне тап бола отырып, посткеңестік мемлекеттер жаңарту жолына, яғни, негізінен, батысьтық дамудың қарқындары мен стандаттарына бейімделген әлеуметтік – экономикалық және саяси өзгерістер жолына түсті.

2007 жылы Қазақстанда елдің саяси жүйесін мұнан әрі қарай жаңарту тұжырымдамасына негізінен сәйкес келетін бірқатар айтулы оқиғалар болды. Біріншіден, 2007 жылдың 28 ақпанында Президент Н.Назарбаев өзінің «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» Қазақстан халқына жолдауында елдің әрі қарай дамуының жалғыз дұрыс бағыты деп жан- жақты жедел жаңғырта жаңарту жолын атады. Екіншіден, 2007 жылдың мамырында Қазақстан Республикасының Конститутциясына саяси алаң мен саяси ойын ережесінің пішін үйлесімін өзгерткен өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Үшіншіден, 2007 жылдың 18 тамызындағы Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне өткізілген сайлау елдің саяси жүйесінің дамуының жаңа кезеңінің басталғандығын белгілеп берді. Парламенттің төменгі палатасының құрамы пропорционалдық сайлау жүйесі арқылы «Нұр Отан» партиясымен жасақталды, бұдан басқа, Мәжілістің тоғыз депутаты Қазақстан халықтарының Ассамблеясынан сайланады. Соған сәйкес, бүгінде төменгі палата құрамы 107 депутаттан тұрады.

Конституциялық реформа нәтижесінде Үкіметтің Парламент алдындағы есеп берушілігі күшейтілетін болады. Мәжілістің ерекше қарамағынаберілетіні – Президентке Премьер- Министрді тағайындауға келісім беру қатысты болып табылады. Бұдан басқа, төменгі палата өзінің жалпы мүшелерініің көпшілік дауысымен, жалпы депутаттарының бестен бірінен төмен емес санының ұысынысы бойынша Үкіметке сенімсіздік білдіре алу құқығына ие бола алады. Парламент депутаттарының өкілеттілігінің кеңейтілуімен қатар әрі жауапкершіліктер де күшейе түседі. Бұл – дауыс беру сәтінде бірыңғай партиялық ұстанымды сақтап қалу қажеттілігімен байланысты. Депутат өзі сайланған саяси партиядан шыққан немесе шығартылған сәтте немесе оның таратылуы жағдайында өз мандатынан айырылуы мүмкін. Осыған байланысты, конститутциялық реформа Парламенттің билік пен саяси партиялардың сайланған органы ретінде мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы делдалдық етуші рөлі күрт артатын болатын саяси алаңның жаңа архитектоникасын жасайды.