- •Азаматтық авиация академиясы химия
- •1. Дәрістің мақсаты:
- •2. Дәрістің жоспары:
- •3. Дәрістің мазмұны:
- •Атом-молекулалық ілім Атом-молекулалық ілім заттардың және олардың бір түрден екінші түрге айналуын түсінуге мүмкіндік береді.
- •4. Бақылау сұрақтары:
- •5. Тест тапсырмалары
- •Дәрістің мақсаты:
- •2. Дәрістің жоспары:
- •Жазылған теңдеуден көрiнiп отырғандай көп қышқылды негiздер бiртiндеп иондарға ыдырайды. Бiрiншi сатысында бiр гидроксид ионы бөлiнiп шығады, екiншi сатысында қалған гидроксид бөлiнедi.
- •4. Бақылау сұрақтары:
- •5. Тест тапсырмалары:
- •4. Бақылау сұрақтары:
- •5. Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •4. Бақылау сұрақтары:
- •5.Тест тапсырмалары:
- •1.Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Iшкi энергия және энтальпия
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •5. Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •2. Дәрістің жоспары:
- •3. Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің мазмұны:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Дәрістің мақсаты:
- •Дәрістің жоспары:
- •Коррозияның негiзгi түрлерi. Коррозия ингибиторлары.
- •Дәрістің мазмұны:
- •Кернеу қатарында бұрын тұрған металл өзiнен кейiн тұрған металды тұзынан ығыстырады:
- •Коррозияның негiзгi түрлерi. Коррозия ингибиторлары.
- •Металдарды алу. Электролиттiк рафинадтау. Зоналық балқыту
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тест тапсырмалары:
- •Әдебиеттер тізімі
- •Қосымша деректер
- •Қышқылдар, негіздер және тұздардың судағы ерігіштігі
- •Күшті және әлсіз электролиттер
- •Металдар белсенділігінің қатары
- •Қышқылдар, сілтілер және тұздардың әртүрлі концентрациялы ерітінділерінің 150с-дағы тығыздығы (г/см3)
- •Металдардың стандартты электродтық потенциалдары (сутек бойынша)
- •Жүйелік емес бірліктер және си жүйесі бірліктерінің арасындағы қатынас
- •Си халықаралық жүйесінің кейбір бірліктері
- •Кейбір негізгі физикалық тұрақтылар
- •Физикалық шамалардың шартты белгіленуі, аттары және бірліктері
- •Бірлік аттарына ондық тіркестер
- •Грек алфавиті
- •Кейбір әлсіз электролиттердің сулы ерітінділерінің 250с-дағы диссоциация тұрақтысы
- •Жиі кездесетін табиғи қосылыстардың аттары
- •Кейбір заттардың 298 к (250с)-дағы стандарты түзілу энтальпиясы δн0298, энтропиясы δs0298 және Гиббс энергиясы δg0298
- •Қосылыстардың (оксидтер мен гидроксидтердің) сипаттамасы
- •Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесіндегі химиялық элементтердің орналасқан орнына байланысты кейбір элементтердің қасиеттері
- •Кейбiр индикаторлардың қасиеттерi
- •Кейбір бейорганикалық заттардың тарихи қалыптасқан тривиалды аттары
- •Атомдардың салыстырмалы электртерістігі
- •250С-дағы сулы ерітінділердегі стандартты электродты потенциалдары φ
- •Газдардың судағы ерігіштігі ( литрмен өлшенген)
- •Негіздер мен тұздардың 180с-дағы ерігіштігі (100 г суды қанықтыратын заттар (граммен алынған))
Дәрістің мақсаты:
Студенттердің электролиттік диссоциация механизмін және тұздар гидролизін терең меңгеруін қалыптастыру
Дәрістің жоспары:
Ерiген заттардың электролиттiк диссоциациясы. Диссоциация тұрақтысы және диссоциациялану дәрежесi
Күштi электролиттер теориясы. Иондық атмосфера. Белсендiлiк
Гидролиз
Судың электролиттiк диссоциациясы. Сутектiк көрсеткiш (рН)
Дәрістің мазмұны:
Барлық заттар электролиттер және бейэлектролиттер болып екi топқа бөлiнедi. Бейэлектролиттер сулы ерiтiндiлерде тек молекулаларға дейiн бөлшектенедi, ал молекулалар электронейтрал (бейтарап) болғандықтан мұндай ерiтiндiлер электр тогын өткiзбейдi. Бейэлектролиттерге қант, глюкоза ерiтiндiлерi мысал бола алады. Негiзiнен коваленттi байланыс арқылы түзiлетiн молекулалардан тұратын заттар бейэлектролиттерге жатады.
Электролиттерге жататын заттар ерiген немесе балқыған күйде электр тогын өткiзедi. Электролиттерге молекулалары полюстi немесе ионды болатын негiздер, қышқылдар және тұздар жатады.
Электролиттердiң табиғатына және олардың молекулаларындағы атомдар арасындағы химиялық байланыстың берiктiгiне байланысты электролиттер әр түрлi дәрежеде иондарға ыдырайды. Химиялық байланыс неғұрлым әлсiз болса, соғұрлым электролит көбiрек иондарға ыдырайды.
Күштi элетролиттерге ерiген кезде иондарға толығымен ыдырайтын заттар жатады: НС1, HNO3, H2SÎ4, HCIO4, HI, KOH, NaOH және барлық еритiн тұздар . Әлсiз электролиттерге иондарға нашар ыдырайтын заттар жатады: Н3ÂÎ3, ÑÍ3ÑÎÎÍ, HCN, Í2S және т.б. Әлсiз электролиттер ерiген кезде олардың бiраз бөлігі иондарға ыдырамай молекула күйiнде қалады. Күштерi орташа электролиттер болып мына заттар саналады: Н2SÎ3, H3PO4 және ò.á.
Ерiген заттардың электролиттiк диссоциациясы. Диссоциация тұрақтысы және диссоциациялану дәрежесi
Электролиттердiң қасиеттерiн түсiндiру үшiн швеция ғалымы С.Аррениус 1887 жылы өзiнiң электролиттiк диссоциация теориясын ұсынды. Бұл теория мынадай негiзгi қағидалардан тұрады:
1. Электролиттердiң балқыған немесе ерiген кезде иондарға ыдырауы электролиттiк диссоциация деп аталады.
2. Электролиттер суда ерiгенде оң зарядталған иондарға - катиондарға және терiс зарядталған иондарға – аниондарға ыдырайды.
3. Электр тогының әсерiнен оң зарядталған иондар катодқа, терiс зарядталған иондар анодқа жылжиды.
4. Электролиттердiң иондарға ыдырауы қайтымды үрдіс. Мұның мәнiсi молекулалар иондарға ыдыраумен қатар иондар әрекеттесiп молекулалар түзiп жатады. Сондықтан диссоциация теңдеуiн жазғанда теңдiк белгiсiнiң орнына қарама-қарсы бағыттылған бағдаршалар қояды:
.
Электролиттiк диссоциация ерiген зат пен ерiткiш молекулаларының әрекеттесуiнің нәтижесiнде жүредi. Диссоциация үрдісінің жүруі үшiн ерiген зат пен ерiткiш молекулаларындағы химиялық байланыс түрлерiнiң маңызы өте зор.
Полюстi су молекулалары өзiне ұқсас ионды және полюстi молекулаларды жақсы ерiтiп, иондарға ыдыратады.
Иондық
байланысы бар молекуланың мысалы
ретiнде натрий хлоридiн алуға болады.
Егер натрий хлоридiнiң кристалын суға
салса, онда су молекулалары өзiнiң терiс
заряды бар жағымен натрийдiң оң ионымен,
ал оң заряды бар жағымен хлордың терiс
ионымен байланысады. Осы әрекеттесудiң
және су молекулаларының қозғалуының
нәтижесiнде натрий мен хлор иондарының
арасындағы тартылыс күштері әлсiреп,
олар гидратталған жеке
æәíå
иондарына айналады.
Полюстi молекулаларға хлорсутек молекуласы жатады. Бұл заттың молекуласында дайын иондар жоқ. Бiрақ сутек пен хлор атомдарының арасындағы байланысты түзіп тұрған қос электрон хлорға жақын жатқандықтан молекуланың хлор жағы жартылай терiс зарядты, ал сутек жағы жартылай оң зарядты болады. Сондықтан су молекуласы өзiнiң терiс полюсi арқылы сутекпен, оң полюсi арқылы хлормен байланысады. Су молекуласымен әрекеттесудiң нәтижесiнде сутек пен хлор атомдарының арасындағы байланыс әлсiреп қос электрон толығымен хлорға көшiп кетеді, сөйтіп сутек оң ионға, ал хлор терiс ионға айналады.
Полюссiз коваленттi байланысы бар молекулалардың мысалы ретiнде сутек молекуласын (Н2) келтiруге болады. Бұл молекуладағы қос электрон екi атомнан бiрдей қашықтықта жатады және екi атомның ешқайсысына ауыспайды. Сондықтан мұндай молекулаларда иондар түзiлмейдi. Суда иондық және коваленттi полюстi байланыстары бар молекулалар ғана иондарға ыдырайды.
Электролиттердiң иондарға ыдырау қабiлетiн сан жағынан диссоциациялану дәрежесi – арқылы көрсетедi.
Диссоциациялану
дәрежесi
–
дегенiмiз
иондарға ыдыраған молекулалар санының
жалпы ерiтiлген молекулалар санына
қатынасы.
Диссоциациялану дәрежесi ерiтiлген
молекулалардың неше пайызы иондарға
ыдырағанын көрсетедi және оны мына
формула бойынша есептейдi:
мұндағы
–
иондарға
ыдыраған
молекулалар саны
–
жалпы
ерiтiлген молекулалар саны.
Егер
алынған
100 молекуланың
80-нi иондарға
ыдыраса, онда бұл
электролиттiң
диссоциациялану дәрежесi
(
)
áîëàдû.
Әлсiз
электролиттер иондарға
өте
аз ыдырайды. Оларға
барлық
органикалық
қышқылдар,
кейбiр минералдық
қышқылдар,
мысалы,
және
барлық
ерiмейтiн негiздер жатады.
Күштi
электролиттер иондарға
толық
ыдырайды. Оларға
барлық
еритiн тұздар,
сiлтiлер, кейбiр минералдық
қышқылдар,
мысалы,
және
т.б.
жатады.
Диссоциация қайтымды үрдіс болғандықтан, әлсiз электролиттер үшiн әсер етуші массалар заңын қолдануға болады.
Әлсiз электролит – сiрке қышқылының диссоциациялану теңдеуiн жазайық:
СН3СООН = СН3СОО- + Н+
Бұл теңдеуге әсер етуші массалар заңын қолданамыз:
мұндағы К – диссоциациялану тұрақтысы, [CH3COOH], [CH3COO-] æәíå [H+] – сәйкес концентрациялар.
Диссоциациялану тұрақтысы К электролиттiң иондарға ыдырау қабiлетiн көрсететiн шама. Оның мәнi жоғары болса, ерiтiндiде иондар көп болады. Диссоциациялану тұрақтысы электролит ерітіндісінің концентрациясына тәуелдi емес. Ол электролит пен ерiткiштiң тегiне және температураға тәуелдi болады.
Êүøòi электролиттер теориясы. Иондық атмосфера. Белсендiëiê
Күштi электролиттер теориясын Дебай және Хюккель ұсынды. Бұл теория бойынша күштi электролиттер түгелдей иондарға ыдырайтын-дықтан олардың концентрациясы ерiтiндiде бiршама жоғары болады. Әр аттас иондар арасында электростатикалық тартылыс күшi туады. Нәтижесiнде әр ион қарама-қарсы зарядты ионмен “иондық атмосфера” құрып қоршалып тұрады. Мысалы калий хлоридi ерiтiндiсiнде әрбір К+ ионы бiрнеше Cl- ионымен, ал әрбір Cl- ионы бiрнеше К+ ионымен қоршалады. Бұл иондардың қозғалғыштығын тежейдi.
Ерiтiндiдегi иондар арасындағы әсер ету күшi түгел электролитке таралады. Соның салдарынан ерiтiндiдегi иондар белсендiлiгi кемидi. Иондар әрекеттескен кезде шынайы концентрациясынан кем мөлшерде өзара әсер етедi. Демек, әрекеттесушi иондар концентрациясы ерiтiндiдегi электролиттiң шынайы концентрациясынан кем болып көрiнедi. Осы әсердi есепке алу мақсатымен “белсендiлiк” ұғымы енгiзiлген.
Химиялық реакцияғà êiðåòiн концентрацияғà ñәйкес концентрацияны ионның немесе молекуланың белсендiëiãi äåéäi.
Белсендiлiк (а) концентрация (С) мен белсендiлiк коэффициентiнің (f) көбейтiндiсiне тең болады
а = Cf
Белсендiлiк коэффициентiн тәжiрибе жүзiнде табады. Егер f 1 болса, онда белсендiлiк концентрациядан көп болады: а С. Егер f 1 болса, онда белсендiлiк пен концентрация тең болады: а С. Бұл кезде иондар бiр-бiрiнiң қозғалысын тежейдi. Мұндай жағдай өте сұйылтылған күштi электролит ерiтiндiлерiнде және сұйық әлсiз электролит ерiтiндiлерiнде болады.
Гидролиз
Òұз иондары мен су иондарының әрекеттесуi нәтижесiнде әлсiз электролиттердің òүçiëói æәне ерiтiндi ортасының өзгеру арқûëû æүретiн химиялық реакцияларды тұздардың гидролизi äåп атайды. Гидролиз кезiнде тұз иондарымен не сутек иондары, не гидроксид иондары немесе сутектiң де, гидроксидтiң де иондары байланысады.
Тұздар гидролизiнің теңдеуiн қарастырғанда су мен түзiлген әлсiз электролиттердi молекула түрiнде жазу керек.
Тұздар гидролизiнiң төрт жағдайы болады:
1.
Күштi негiз бен әлсiз қышқылдан түзілген
тұздардың гидролизi. Мысал ретiнде натрий
карбонатының немесе соданың гидролизiн
келтiруге болады. (Сода –
êүøòi íåãiç
жәíе әëñiç қûøқûë
-тен
түзiлген.) Сода күштi электролитке жатады,
сондықтан ол суда ерiгенде иондарға
толық ыдырайды:
Су әлсіз электролит болғандықтан өте аз иондарға ыдырайды
Көмiр
қышқылы
–
әлсiз
электролит. Сондықтан
оның
молекуласында сутек иондары қышқыл
қалдығының
иондарымен
берiк байланысады.
Олай болса,
соданың
иондарға ыдырауының
нәтижесінде
түзiлген
көмiр
қышқылының
қалдығы
–
су
молекуласындағы
сутек ионын
–
Н+
өзiне
берiк қосып
алып гидролизденедi:
немесе
Бұл реакция екi негiздi көмiр қышқылының қышқыл қалдығының гидролизденуiнiң бiрiншi сатысын көрсетеді. Гидролиздiң екiншi сатысын былай жазуға болады:
Áiðàқ
–
қышқыл
қалдығы
көмiр
қышқылына
қарағанда
тұрақты
болғандықтан
натрий
карбонаты
негiзiнен бiрiншi саты бойынша
ғана
гидролизденедi.
Сонымен,
күштi
негiз бен әлсiз
қышқылдан
түзілген тұздар
гидролизденгенде сутек иондары қышқыл
қалдығымен
берiк қосылады,
ал гидроксид иондары көбейiп
ерiтiндiге сiлтiлiк қасиет
бередi
7).
2. Әлсiз негiздер мен күштi қышқылдан түзiлген тұздардың гидролизі.
Алюминий
хлоридi әлсiз
негіз –
алюминий гидроксидi мен күштi
қышқыл
– тұз
қышқылынан
түзiлген.
Әлсiз
негiздiң
қалдығы
судың
гидроксид ионын өзiне
берiк қосып
алады, ал сутек иондары ерiтiндiге
қышқылдық
қасиет
бередi:
немесе
èîíû
æәíå
қосылыстарына
қарағанда
тұрақты
болғандықтан
тұз
гидролизiнiң
екiншi және
үшiншi
сатысы өте
аз мөлшерде
жүредi.
Сонымен, әлсiз негiз бен күштi қышқылдан түзiлген тұз гидролизденгенде металл катионы гидроксид иондарын өзiне берiк қосып алады, ал сутек иондары судан босанып шығып ерiтiндiге қышқылдық қасиет бередi 7).
3. Әлсiз негiз бен әлсiз қышқылдан түзiлген тұздың гидролизі. Мысал ретiнде аммоний ацетатының гидролиздену теңдеуiн жазып көрсетуге болады:
Бұл
реакцияда тұз
иондары сутек иондарымен де, гидроксид
иондарымен де байланысатындықтан
ерiтiндi бейтарап орта көрсетедi
.
4.
Күштi
негiз бен күштi
қышқылдан
түзiлген
тұздар.
Мысал ретiнде
тұздарын
келтiруге болады. Бұл
тұздардың
ерiтiндiлерi бейтарап орта көрсетедi
.
Оның
себебi көрсетiлген
тұздардың
иондары су иондарымен әрекеттеспейтiндiктен
ерiтiндiдегi сутек және
гидроксид иондары өзгерiссiз
қалады.
Бұған
көз
жеткiзу үшiн
натрий нитратының
гидролизiн жазып көрсетуге
болады.
Теңдеудiң екi жағындағы бос иондарды қысқартсақ судың ыдырау теңдеуi келiп шығады:
Бұл теңдеулер ерiтiндiде сутек пен гидроксид иондарының концентрациялары өзара тең екенiн және күштi негiздер мен күштi қышқылдардан түзiлген тұздар гидролизденбейтiнiн көрсетедi.
Ñóäûң электролиттiк диссоциациясы. Сутектiê êөрсеткiø (ðÍ)
Су әлсiз электролит болғандықтан өте аз мөлшерде сутек және гидроксид иондарына ыдырайды:
Сутек иондарының концентрациясы ерiтiндiнiң қышқылдығын, ал гидроксид иондарының концентрациясы сiлтiлiгiн көрсетедi.
Сутек және гидроксид иондарының концентрацияларының көбейтiндiсi таза су үшiн де және ерiтiндi үшiн де тұрақты болады. Оны ñóäûң иондық êөáåéòiíäiñi äåп атаéäы æәíå ñàí æàғûíàí 220Ñ-òà 10-14 тең болады:
Ê=
Бұл теңдеудi пайдаланып сутек иондарының концентрациясы белгiлi болса, гидроксид иондарының концентрациясын, ал гидроксид иондарының концентрациясы белгiлi болса, сутек иондарының концентрациясын табуға болады.
Мысалы, ерiтiндiдегi гидроксид иондарының концентрациясы 10-9 моль/л болса, онда сутек иондарының концентрациясын былай табады:
ìîëü/ë.
Бiрақ терiс дәрежелi сандарды пайдалану қолайсыз. Сондықтан ерiтiндiнiң қышқылдығын немесе сiлтiлiгiн анықтау үшiн сутек иондарының концентрациясын сутектiк көрсеткiш арқылы белгiлейдi.
Сутек иондары концентрациясының терiс таңбамен алынған ондық логарифмiн сутектiк көрсеткiш äåп атайды æәíå îíû ðÍ деп áåëãiëåéäi:
Егер ерiтiндiдегi сутек иондарының концентрациясы ([H+]) 10-4 болса, онда сутектiк көрсеткiш (pH) 4-ке тең болады:
Сутектiк көрсеткiш арқылы ерiтiндiнiң ортасын былай белгiлейдi.
Бейтарап
ортада
Қышқылдық
ортада
7
Сiлтiлiк ортада 7
Ерiтiндiлердiң сутектiк көрсеткiшiн әр түрлi индикатордың көмегiмен анықтауға болады. Индикатор дегенiмiз сутек немесе гидроксид иондарының әñåðiíåí òүñií өзгертетiн органикалық çàò. Индикаторларға фенолфталеин, метилоранж (метилқызғылтсары) және лакмус жатады. Химиялық тәжiрибелер жүргізу барысында, әсiресе, лакмусты көп қолданады. Лакмус индикаторы қышқылдық ортада қызыл түске, сiлiтiлiк ортада көк түске боялады.
