2.3. Жиынтық табыс /зиян/ есебі

Қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп баптарын жіктеу мен есепке алудың тәртібін заңды тұлғалардың ретімен әзірлеп, есеп беру мақсатына айқындау үшін бухгалтерлік есепке алудың 3 – стандарты «Қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп» негізделген.

Стандарт сондай – ақ әдеттегі қызметтен алынған табыс пен шығындардың, төтенше жағдайлардан, тоқтатылған операциялардан болған табыс пен залалдың әртүрлі баптарын, есептік бағалаулардағы, есеп жүргізу саясатындағы өзгерістерді есепке алу және қаржы есептеріндегі елеулі қателіктерді түзету кезінде ашып көрсету тәртібін айқындайды.

Айқындамалар:

Төтенше жағдайлар – заңды тұлғаның әдеттегі қызметінен өзгеше оқиғалар мен операциялар жиі немесе жүйелі түрде қайталанбайды деп болжам жасалады.

Елеулі қателіктер – есепті кезеңде дайқалған, өткен кезеңдердің қателіктері, ал олардың маңыздылығы соншалық, өткен кезеңдердің қаржы есептері олар жасалған уақытқа қатысты дұрыс деп есептелмейді.

Тоқтатылған операция – заңды тұлғалардың қызметінің жеке бір бағыты болып табылатын филиалды сату немесе тарату.

Бұрыңғы кезеңдердің қаржы есептерін жасау кезінде жіберілген қателіктерді түзету сомасы есепті кезеңнің табысына немесе залалына еңгізіледі. Осыдан бұрыңғы кезеңдерге қатысты елеулі қателіктерді түзету сомасы:

а/ бөлінбеген табыстың бастапқы сальдосын өзгерту арқылы есепте көрсетіледі;

б/ есепті кезеңнің таза табысын немесе залалын айқындау кезінде қосылады.

Бөлінбеген табыстың бастапқы сальдосын өзгеру арқылы елеулі қателіктерді түзету кезінде мыналарды:

а/ елеулі қателіктің сипатын;

б/ есепті кезеңдегі және осыдан бұрыңғы есеп берілген әрбір кезең үшін түзету сомасы;

в/ салыстырмалы мәліметтерге енгізілген кезеңдерден бұрыңғы кезеңдерге қатысты түзету сомасы;

г/ қайта саналған салыстырмалы мәліметтерді немесе оларды қайта санаудың мүмкін болмау себептерін ашып көрсету керек.

Осыдан бұрыңғы кезеңдердің елеулі қателіктерін есепті кезеңнің нәтижелеріне қосу арқылы түзету кезінде салыстырмалы мәлімет осыдан бұрыңғы кезеңеің қаржы есептерінде ол қалай көрсетілсе, сол күйінде ерілді. Алайда елеулі қателік ол жол берілген кезеңде қалай түзетілуі мүмкін болса, дәл солай түзетіліп, есепті кезеңнің және кез – келген осыдан бұрыңғы кезеңнің таза табысын немесе залалын көрсету үшін қосымша ақпарат жекелеген кестелер түрінде берілуі мүмкін.

Бұл кезде ұйым:

а/ елеулі қателіктің сипатын;

б/ есепті кезеңнің таза табысынанемесе залалына қосылған түзету сомасын;

в/ қосымша мәліметтер тапсырылған әрбір кезеңге еңгізілген түзеті сомасы мен қосымша мәліметтерге енгізіліп кезеңдердің алдындағы кезендерге қатысты түзету сомасын ашып көрсету керек. Қосымша мәліметтердің ашылымы мүмкін болмайтын жағдайда, бұл оқиға ашып көрсетілуі тиіс.

Есеп жүргізу саясатындағы өзгерістердің нәтижесінде пайда болатын түзетулер сомасы: есепте бөлінбеген табыстың бастапқы сальдосын өзгерту жолымен көрсетіледі немесе есепті кезеңеің таза табысын /залалын/ айқындау кезінде есепке алынады.

Есеп жүргізу саясатындағы өзгеріс есепті кезеңге және қаржы есептемелерін тапсырудың бұрыңғы кезеңіне елеулі түрде ықпал ететін және келесі есепті кезеңдерге әсер етуі мүмкін жағдайларда заңды тұлға түсініктеме жазбахатта мынадай ақпаратты: өзгеріс себептерін, есепті кезеңдегі және есептеме тапсырылған әрбір алдыңғы кезеңдеріне енгізілген түзету сомасын, салыстырмалы мәліметтерге еңгізілген есепті кезеңдердің алдындағы мәліметтер берілген. әрбір есепті кезеңгееңгізілген түзету сомасы және қаржы есептемесіне еңгізілген кезеңдердің алдындағы кезеңдермен байланысты түзету сомасын ашып көрсету керек, қайта есептелген салыстырмалы мәліметтерді немесе олрды қайта есептеудің қажет еместігінің себептерін ашып көрсету керек.

Жиынтық табыс /зиян/ есебін жүргізу үшін 571 жиынтық табыс /зиян/ шоты қолданылады.

Жыл бойындағы әр түрлі қызмет түрлерінен түскен табыстар 70 «негізгі қызметтен түскен табыс», 72 « негізгі емес қызметтен түскен табыс» бөлімшелерінде жиналады.

80. «Сатып өткізілген /жұмыс, қызмет/ тауарлардың өзіндік құны»

81. « Тауарларды /жұмыс, қызмет/ сатып - өткізу шығыстары»

82. «Жалпыжәне әкімшілік шығыстар»

83. «Негізгі емес қызмет бойынша шығыстар» бөлімше шоттарында жыл бойы табыс табуға кеткен шығындар жинақталады.

Жыл соңында алынған табыстарға келесі корреспонденция құралады:

70 «Негізгі қызметтерден түскен табыс» және 72 «негізгі емес қызмет табыстары» дебиттеліп, 571 «жиынтық табыс /зиян/ шоты кредиттеледі.

Жыл аяғында 80, 81, 82, 84 бөлімшедегі шығындар кредиттеліп, 871 «жиынтық табыс /зиян/ шоты дебиттеледі.

«Жиынтық табыс /зиян/ 571 шот салыстырушы шот болып табылады. Мұнда /кредит571/ табыстар және /дебит571/ шығындар салыстырылады, яғни, ол таза табыстың немесе зиянның соммаларын анықтайды.

Егер шыққан нәтиже табысты болса, 571 шот дебиті және 561 бөлінбеген табыс /жабылмаған зиян/ шотының кредиті бойынша көрсетіледі.есепті жылда қолданылмаған бөліндеген табыс /зиян/ соммалары 562 «Өткен жылдардағы бөлінбеген табыс /зиян/ шотына жатқызылады.

Төменде кәсіпроынның қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижелер отчетын қарастырамыз.

Қаржы – шаруашылық нәтижелері туралы есеп беруді ұйымдастырудың тәртібі

	Көрсеткіштер	құрамы	БЕС	Есеп беру кезіндегі шығарылу Тәртібі
1	2	3	4	5
1.	Өнімді/жұмыс, қызмет/ өткізуден түскен табыс	Товарлы – материалдық құндылықтарды сатудан түсімдер жасалған жұмыстар көрсетілген қызметтер, сыйақы, пойыздар, дивиденттер, есеп айырысу табыстары /жанама салықсыз/; қайтарылған тауарлардың құны, сату және баға жеңілдіктері	БЕС 5 «Табыс»	Кәсіпорынның қызмет түріне байланысты бас шоттар жоспарының 7 бөлімінен алынып, есептелінеді.
2.	Сатып - өткізілген дайын өнімнің /жұмыс, қызмет/ өзіндік құны	өнімнің өзіндік құнына кіретін нақты шығындар	БЕС 7 «Тауарлы материалды қорлар есебі»	Есептік саясатқа сәйкес топтастырылған шығындар және Бас шоттар жоспарының 8,9 – шы бөлімкөрсеткіштері негізінде қалыптасады
3.	Жиынтық табыс			Нег.ізгі қызмет нәтижелері бойынша өнімді /жұмыс, қызмет/ өткізуден түскен табыспен өткізілген өнімнің өзіндік құны айырмашылығы
4.	Кезең шығындары	Кәсіпорынның жалпы басшылығымен байланысты жалпы және әкімшілік шығындар	7-ші БЕС – нің әдістемелік ұсынымдары
	Оның ішінде: - жалпы және әкімшілік шығындар	Кәсіпорынның жалпы басшылығымен байланысты жалпы және әкімшілік шығындар	7-ші БЕС – нің әдістемелік ұсынымдары	Бас шоттар жоспарының 82 бөлімше көрсеткіштері
	- сату бойынша шығындар	Тауарлы – материалды қорларды сатудағы шығындар	7-ші БЕС – нің әдістемелік ұсынымдары	Бас шоттар жоспарының 82 бөлімше көрсеткіштері
	-пайыз түріндегі шығыстар	Алынғаннесиеге пайыз түріндегі шығыстар, мүлікті жалға алғаны үшін және басқа да пайыздық шығыстар	7-ші БЕС – нің әдістемелік ұсынымдары	Бас шоттар жоспарының 82 бөлімше көрсеткіштері
5.	Негізгі қызметтен түскен табыс /зиян/			Жиынтық табыспен кезендік шығыс айырмашылықтары
6.	Негізгі емес қызметтен түскен табыс /зиян/	кәсіпорынға тиісті активтерді қолдануға бергендігі пайыз түрінде, роялты, дивидент, бағалы қағаздарды қайта бағалау және т.б. негізінде түскен табыстар		Негізгі емес қызмет бойынша табыс немесе зиянның қалдық нәтижесі. Бас шоттар жоспарының 7 және 8 бөлімдер көрсеткіштері
7.	Салық салынғанға дейіңгі әдеттегі қызмет табыстары	Негізгі және негізгі емес қызметтен түскен табыс /зиян/ соммасы		Табыс немесе зиянның қалдық нәтижесі
8.	Табыс салығы бойынша шығындар	Салық заңдылықтарына сәйкес және бухгалтерлік есепке көрсету тәртібі мен заңды тұлғаларға есептелетін табыс салығы		Бас шоттар жоспарының 85 бөлімшесі көрсеткіштері
9.	Салық салынғаннан кейінгі әдеттегі қызмет табыстары /зиян/			Салық салынғанға дейінгі табыс және табыс салығы бойынша шығындардың айырмашылығы
10.	Төтенше жағдайлар табысы /зиян/	Төтенше жағдайлар бойынша сақтандыруменқмтамассыз етілмеген табыс /зиян нәтижелері, өрт, су тасқыны, жер сілкінісі және т.б./		Бас шоттар жоспарының 86 бөлімшесі шоттары
11.	Таза табыс /зиян/	Салық салынғаннан кейінгі және төтенше жағдай табыстарын қоса есептегендегі таза табыс		Салық салынғаннан кейінгі жай қызмет табысы /зиян/ және төтенше жағдай шығындарының сомасы немесе айырымы

Есепті кезеңдегі таза табыс немесе залал әрқайсысы қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есепте ашып көрсетілуге тиіс мынадай бөлімдерге сүйене отырып айқындалады:

а) әдеттегі қызметтен алынған табыс немесе келген залал;

ә) төтенше жағдайлардан алынған табыс немесе келген залал.

Әрбір тоқтатылған операция бойынша:

а) тоқтатылған операция мәнісі;

ә) қаржы есептемесін әзірлеу мақсатында құрамына операция енгізілген салалық құрылымдар мен жағрапиялық аудандар;

б) есепке алу мақстында операцияның нақты тоқтатылу уақыты;

в) тоқтатылған операциядан алынған табыс немесе келген залалды өлшеу үшін қолданылатын есеп жүргізу саясаты;

г) өткізілген өнімнен /жұмыстардан, қызметтерден/ алынған табыс, есепті кезеңде құрылымдық бөлімшенің әдеттегі қызметінен алынған табыс немесе залал, осының алдыңдағы әрбір есепті кезеңдегі тиісті сомалармен бірге ашып көрсетілуі қажет.

Есептік бақылаулардағы өзгеріс нәтижесі:

- егер өзгеріс тек осы кезеңге әсер етсе, есепті кезеңде;

- өзгеріс болған есепті кезеңде және егер өзгеріс оларға да әсер ететін болса келесі есепті кезендерде алынған таза табысты немесе келген залалды айқындау кезінде есепке қосылады.

Бұрыңғы кезеңдердің қаржы есептерін жасау кезінде жіберілген қателіктерді түзету сомасы есепті кезеңнің табысына немесе залалына еңгізіледі.

Бұрыңғы кезеңдерге қатысты қателіктерді түзету сомасы: бөлінбеген табыстың бастапқы сальдосын өзгерту арқылы есепте көрсетіледі. Есептің кезеңнің табысын немесе залалын айқындау кезінде қосылады.

Бөлінбеген табыстың юастапқы сальдосын өзгерту арқылы қателіктерді түзету кезінде мыналарды ашып көрсету қажет:

а) елеулі қателіктің сипатын;

б) есепті кезеңдегі және осыдан бұрыңғы есеп берілген әрбір кезең үшін түзету сомасын;

в) салыстырмалы мәліметтерге енгізілген кезеңдерден бұрыңғы кезеңдерге қатысты түзету сомасын;

г) қайта саналған салыстырмалы мәліметтерді немесе оларды қайта санаудың мүмкін болмау себептерін ашып көрсету.

Осыдан бұрыңғы кезеңдердің елеулі қателіктерін есепті кезеңнің нәтижелеріне қосу арқылы түзету кезінде салыстырмалы мәлімет осыдан бұрыңғы кезеңнің қаржы есептерінде ол қалай көрсетілсе, сол күйінде көрсетіледі. Алайда, елеулі қателік ол жол берілген кезеңде қалай түзетілуі керек болса, дәл солай түзетіліп, есепті кезеңнің және кез – келген осыдан бұрыңғы кезеңнің таза табысын немесе залалық көрсету үшін қосымша ақпарат жекелеген кестелер түрін де берілуі мүмкін. Бұл кезде ұйым:

а/ елеулі қателіктің сипаты;

б/ есепті кезеңнің таза табысына немесе залалына қосылған түзету сомасын;

в/ қосымша мәліметтер тапсырылған әрбір кезеңдерге енгізілген түзету сомасы мен қосымша мәліметтерге енгізілген кезеңдердің алдынға кезеңдерге қатысты түзету сомасын ашып көрсету керек. Қосымша мәліметтердің ашылымы мүмкін болмайтын жағдайда, бұл оқиға ашып көрсетілуге тиіс.

Есеп жүргізу саясатын Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есепке алу жөніндегі ұлттық комиссиясының талап етуі бойынша немес мұндай өзгеріс қаржы есептерінде барынша сенімді ақпараттар беруге жағдай жасайтын болса, өзгертуге болады.

Есеп жүргізу саясатындағы өзгерістердің нәтижесінде пайда болатын түзетулер сомасы; есепте бөлінбеген табыстың бастапқы сальдосын өзгерту жолымен көрсетіледі немесе есепті кезеңнің таза табысын немесе залалын айқындау кезінде есепке алынады.

Заңды тұлға өзгерістер еңгізсе, тьүсініктеме жазбахатта мынадай ақпаратты:

• өзгеріс себептерін;

• есепті кезеңдегі және есептеме тапсырылған әрбір алдыңғы кезеңдеріне енгізілген түзету сомасы;

• есепті кезеңнің таза табысын немесе залалын анықтау кезінде есепке алынған түзету сомасы;

• салыстырмалы мәліметтерге енгізілген есепті кезеңдердің алдындағы кезеңдердегі түзету сомасына;

• қосымша мәліметтер берілген әрбір есепті кезеңге енгізілген түзету сомасын және қаржы есептемеміне енгізілген кезеңдердің алдындағы кезеңдермен байланысты түзету сомасын ашып көрсету қажет;

• қайта есептелген салыстырмалы мәліметтерді немесе оларды қайта есептуудің қадет еместігінің себептерін ашып көрсетк керек.

Салық салынатын табысты анықтау жүйесі және бухгалтерлік табысты анықтаудың ерекшеліктері бар.

Салық салынатын табыс	Бухгалтерлік табыс
Табысты анықтау әдістерін шығаратын, салық заңдылықтарына сәйкес табысты қалыптастыру. Мемлекеттің салық саясатымен реттеледі.	Табысты анықтау әдістерін қарастыратын есеп саясаты қағидаттарымен және бухгелтерлік стандарттарға сәйкес табысты қалыптастыру орындаады.
Есептеу бухгултерлік құжаттар негізінде арнайы регистрлердіқолданбай оындалады.	Есептеу арнайы есептеу регистрлерінде бас кітап, баланс және қаржы – шаруашылық қызметі нәтижелері қорытындыларында жүргізіледі.

Бухгалтерлік есептің мәліметтері негізгі болып алынады, сондықтан, салықты дұрыс шығару үшін табыстар мен шығындардың тізімін анықтау маңызды орын алады.