- •1.1. Материалдардың беріктік және созымдылық физикасы пәнінің мәні мен мақсаты.
- •2.1. Беріктік және созымдылық, негізгі түсініктер мен анықтамасы.
- •2.2. Мартенситті беріктендірудің физикалық мәні.
- •2.3. Шаршауға қарсыластылықты анықтайтын негізгі жағдайлар мен факторлар
- •3.1. Созымдылық және деформация. Деформацияның түрлері.
- •3.2. Беріктікті анықтайтын әдістер. Беріктік қасиетті бағалау критерийі.
- •3.3. Металдар мен қорытпалардың суықтай сынғыштығы.
- •Кернеу тензоры. Гуктың элементарлық заңы.
- •Атомаралық байланыстың тез (Гриффитс бойынша) және бірізді үзілуі жағдайында қирауы.
- •3. Беріктіктің классикалық теориясы. Механикалық беріктіктің энергетикалық және деформациялық критерийлері.
- •Созымдылық және деформация.Созымдылық – материалдардың деформациялануға қабілеттілік критерийі ретінде.
- •Жылжыпсырғымалылық. Анықтамалары мен мәні.
- •Легірлеу кезіндегі беріктікті жоғарылатудың физикалық мәні мен тәсілдері.
- •1. Материалдардың механикалық қасиеттері қандай заңға бағынады?
- •2. Аса созымдылықтың теориялық негізі. Аса созымдылық деформациясының моделі.
- •2. Қирау. Жоғары температуралар кезіндегі қирау.
- •2. Кернеу. Кернеу түрлері.
- •2. Созымдылықтың температуралық аномалиясы. Жылулық сынғыштық мәселелері және оны шешу келешегі.
- •3. Кирау. Кираудың түрлері мен белгілері.
- •1. Беріктік және созымдылық, негізгі түсініктері мен анықтамалары.
- •3. Кернеу түрлері және кернеу тензоры.
- •1. Материалдардың мортты кирауы кезіндегі беттік энергияның мәні.
- •3. Ыстыққа беріктіктің статикалық беріктіктен айырмашылығы неде.
- •2. Деформация. Шартты және шынайы деформация.
- •3. Серпімділік модулі, мәні мен анықталуы.
- •1. Созымдылық пен беріктік қасиеттерінің сипаттамалары.
- •2. Аса беріктіктің теориялық негізі. Аса беріктік түрлері.
- •3. Материалдардың жоғары беріктік күйін жасаудың физикалық және құрылымдық факторлары.
- •1. Мортты қираудағы созымды деформацияның атқаратын ролі.
- •2. Металдар мен қорытпалардың қайтакристалдану және балқу температуралары арасында қандай байланыс бар.
- •3. Жылжыпсырғымалылықтың әр сатысында дамитын процестер.
- •1. Шаршауға беріктікті жоғарылату тәсілдері.
- •2. Жылжыпсырғымалылық кезіндегі созымдылық туралы түсінік.
- •3. Статикалық беріктікті анықтайтын тәжірибелер.
- •19 Билет
- •1. Беріктікті анықтау әдістері.Беріктік қасиеттерді бағалау критерийлері.
- •2.Морт қирау-беріктіктің катастрофиялық жойылуы
- •3. Қатты денелер беріктігінің уақытша тәуелділігі
- •20 Билет
- •1. Жылжыпсырғымалылық. Ақаулардың жинақталуы.
- •2. Созымды деформация физикасы мен геометриясының негізі. Созымды жылжу геометриясы.
- •3.Материалдардың шекті күйі
- •21 Билет
- •1. Беріктікті анықтау әдістері.Беріктіктің класскалық теориясы
- •2.Металдар мен қорытпалардың созымдылығы мен қирауының пайда болуы
- •3.Металдық байланыс энергиясының физикалық табиғаты
- •1. Мартенситтің жоғары беріктігін алу тәсілдері.
- •2. Аса беріктіктің теориялық негізі. Аса беріктік түрлері.
- •1. Конструкциялардың негізгі қабілеттілігіне материалдардың қатаңдығының ықпалы.
- •2. Шынайы деформацияның физикалық мәні.
- •3. Динамикалық беріктікті анықтау тәсілдері.
- •1. Мартенситті беріктендірудің физикалық мәні.
- •2. Деформация түрлері. Шынайы және шартты деформация мәнін түсіндіріңіз.
- •3. Біртекті деформация қандай себептермен созымдылық шаралары ретінде есептеулерде қолданылады.
- •25.Билет
- •26 Билет
- •27 Билет
- •1. Материалдардың механикалық қасиеттеріне созымды деформацияның ықпалы.
- •2. Беріктікті анықтау әдістері. Беріктіктің классикалық теориясы.
- •3. Серпімділік модулі, мәні мен анықталуы.
- •1. Жылжыпсырғымалылық кезіндегі созымдылық туралы түсінік.
- •2. Динамикалық беріктікті анықтау тәсілдері.
- •3. Созымды деформация физикасы мен геометриясының негізі. Созымды жылжу геометриясы.
- •1. Металдар мен қорытпалардың қайтакристалдану және балқу температуралары арасында қандай байланыс бар.
- •2. Статикалық беріктікті анықтау тәсілдері.
- •3. Жылжыпсырғымалылық. Ақаулардың жинақталуы.
3. Материалдардың жоғары беріктік күйін жасаудың физикалық және құрылымдық факторлары.
Техникалық қорытпалардың жоғары беріктігін алу мартенситтің түзілуімен байланысты.
Жоғары беріктікті алудың ең көп тараған тәсілі пластикалық деформация мен термиялық өңдеудің -термомеханикалық өңдеу ТМО комбинациясы болып табылады . ТМО термомеханикалық өңдеудің кең тараған түрлері:
а) γ→α дейінгі болаттың деформациясы.
б) γ→α түрленуден кейнігі деформация .
Өнеркәсіпте ВТМО технологиялық жеңіл өңдек болғандықтан жиі қолданылады. Беріктік қана емес созымдылық пен тұтқырлық та артады. ВТМО көмегімен орташа легірленген болаттарды (0,4-0,5% С) шынықтыру мен төменгі босатудан кейін морт сынуға қабілеттігін жоғалтады .
ТМО беріктендіру үшін келесі факторлар жатады:
1 Түйірлердің өлшемін өзгерту
2 деформацияланған аустениттің ақауларының қалып қоюының кесірінен мартенситтің жіңішке құрылымын өзгерту
ТМО кейін ақаулардың тығыздығы артып, когорентті аумақтың майдалану байқалатыны анықталған.
3 көміртектің рөлі .
Бұл жағдайда 3 мүмкіндік қарастырылады:
а) тетрагональдықтың пайда болуы және α -фазасының қасиеттерінің өзгеруі ;
б) көміртектің ақаулармен өзара байланысы;
в) аустенитті деформациялау кезінде карбидтердің бөлінуі.
4. аустениттің Алдын ала деформациясының мартенситтің босатуына әсері
Болаттардың құрамына және ТМО шарттарына байланысты беріктендіру факторы басым мәнге ие болу мүмкін.
жоғары температуратурада (480 °С) алдын ала пластикалық деформациясыз молибденді аустенит жеткілікті беріктенеді. Бөлме температурасында қасиеттер арасында айырмашылық жоқ. Бірақ, алдын ала деформация 37-38% 480° кезінде және кезекті бөлме температурасында сынау кезінде молибденді аустенит күштірек беріктенеді.
НТМО кейін конструкциялық болаттардың (0,45-0,6% С; 1,8% Cr; 2,3% Ni; 1 % W; 1 % Si). карбидтері жоғары дисперсті және кәдімгі термиялық өңдеуге қарағанда олардың саны азырақ. Сонымен қатар, карбид түзілу жоғары бостау кезінде қарқынды жүреді ,карбидтер ірі болып шығады.
Рисунок –10.1 Диаграммы деформации аустенитных сталей
№ 14 емтихан билеті
1. Мортты қираудағы созымды деформацияның атқаратын ролі.
Созымды деформация механизмі
Серпімді деформацияланатын созымды деформация айырмашылығы атомдар өте үлкен арақашықтықта қозғалады. Жүктемені алып тастағаннан кейін олар бастапқы күйіне қайтып келмейді, демек, үлгінің өлшемі мен пошымы қалпына келмейді.
Созымды деформация механизмнің қазіргі кездегі концепциясына сәйкес үлкен салмақты материалдың орын ауыстыруы кристалдық құрылыстың сызықтық ақау қозғалысымен жүреді. Басқаша айтқанда – дислокация.
6.1-сурет.
Созымды қираудың мүмкіндік түрлері
1) мортты қирау
а) аз энергия сыйымдылығымен сипатталады және сырттан әкелінген қосымша энергиясыз белгілі кернеуге жеткен кездегі өзіндігінен дамуы;
б) серпімділіктің ірі құрылымдық шегінен төмен кернеу, ереже бойынша есептіктен жоғары;
в) қирауға дейінгі суммалық ұзару 1-2% аспайды.
г) мортты жарықтың таралу жылдамдығы берілген материалдың дыбыс таралу жылдамдығына сәйкес;
д) қирау беткейі әсер ететін күшке перпендикуляр;
е) жарық түйір шекарасы бойынша жойылады- интеркристаллитті сынақ;ж) сынық беткейі жылтыр
Созымды қираудың мүмкіндік түрлері:
а) базалық жазықтық бойынша сырғу басқа жазықтық бойынша бір беткейде сырғанаумен бітетін ГПУ торы бар монокристалдар;
б) 2-бөлікке бөліну «пышақ жүзінде» туындайтын мойыншаның түзілуімен болатын ГЦК торымен монокристалдар (мыс, күміс);
в) деформацияның ірі тіліктерінің түзілуімен, мойынсыз қирайтын Cu,Al қорытпалары;
г) мойыншаның жіңішкеруі бойынша созымдылығы 100%-ға тең нүктеде туындайтын ГЦК торымен жоғары созымды поликристалдар;
д) аз созымды поликристалдар қирау түрі тұтқырлы қирау есебінде алынады. Оның түзілу процесінің бірізділігі келесі түрде көрсетіледі:
1. Созымды деформациядан кейінгі мойыншаның пайда болуы;
2. Ұсақ тесіктердің түзілуі, олардың үлгі ортасында бірігуі және жарықтардың тууы;
3.Үлгі беткейіндегі жарықтардың жойылуы және чашка түбінде түзілуі;
4.Нормальді кернеудің мүмкіндік шегіне жетуі, қираудан нормальді әсерден жанаспалы кернеу әсерінен қирауға ауысуы;
5.Жарықтың бастапқы бағытымен салыстырғанда 450 бұрылуы, конустық түзілуі және беткейге шығуы. Сонымен мойыншаның түзілуі тұтқырлы қираудан бастау соңғы қирауға дейін жететін созымды деформацияның локанизациясымен байланысты.
