2.1. Беріктік және созымдылық, негізгі түсініктер мен анықтамасы.

Беріктік — материалдардың белгілі бір жағдайлар (күйлер) мен шектерде қандай да бір әсерлерді (салмақ түсу, температураның өзгерісі, магнит, электр, т.б. өрістері, кебу немесе ісіну, т.б.) қабылдай отырып, бүлінбей сақталу қасиеті; сыртқы күштердің әсерінен қалпының өзгеруіне және бұзылуына қарсыласатын қатты дененің касиеті.

Беріктіктің әр түрлі жағдайдағы өлшемдеріне пропорционалдық шегі, аққыштық шегі, сырғымалық шегі, беріктік шегі, т.б. жатады.

Созымдылық дегеніміз қатты дененің сыртқы жүктеме әсерінен қираусыз өз пошымын және өлшемін өзгертуі және осы өзгерісті жүктемені алып тастағаннан кейін тұрақты сақтап қалу қасиет.

Беріктік және созымдылық қатты денелердің кешенді сипаттамасы болып табылады және ішкі, сыртқы факторларға тәуелді.

Ішкі факторлар: материалдың фазалық, химиялық құрамы, құрылымы, кристалдық және түйірлік құрылысы, күйі, ақаулық сипаттамалары .

Сыртқы факторлар: температура, уақыт, қысым, жүктеу жылдамдығы, түсірілген жүктеу сипаты, кернеулік күй схемасы.

Сонымен қатар, беріктік тек механикалық емес негізгі пайдалану қасиетіне, ал созымдылық техникалық қасиетке жатады.

Материалдардың беріктігі мен созымдылығы ішкі атомаралық байланыс күштерінен және созымды деформацияға қарсыласуға тәуелді. Сондықтан бір уақытта қатты денелердің механикалық және физикалық категорияларына жатады. Механикалық және физикалық қасиеттерді бағалаудың объектісі болып қатты дене табылады.

2.2. Мартенситті беріктендірудің физикалық мәні.

Конструкциялық беріктік көбіне материалдың беткі қабатына тәуелді болады. Беттік шыңдау – болат бөлшектердің беттік беріктенуінің бір әдісі болып табылады.

Беттік шыңдау нәтижесінде бөлшектердің беткі қабатының қаттылығы жоғарылайды. Беттік шындалудың барлық түрлері үшін шыңдалу температурасына дейін бұйымның беттік қабатының қызуы мен жедел кезекті суытылуы ортақ болып табылады. Бұл тәсілдер детальді қыздыру әдісімен ерекшеленеді. Қыздыру тереңдігі арқылы беттік шыңдалу кезіндегі шыңдалған қабат қалыңдығы анықталады.

Оттекті - газ әрі оттекті - керосин жалынды қыздыруымен, газжалынды шыңдалу және бұйымдарды жоғары жиілікті токтармен (ЖЖТ) қыздыру, электротермиялық шыңдалу көптеген таралуларға ие.

Бетті механикалық беріктендірудің әдістерінің негізгі нұсқаулануы – шаршау беріктігін жоғарлату.

Механикалық беріктендірудің әдістері – беттік қабатты 0,2-0,4мм тереңдікке дейін тойтару.

2.3. Шаршауға қарсыластылықты анықтайтын негізгі жағдайлар мен факторлар

Шаршау беріктігі немесе шыдамдылығы басқа беріктік қасиеттеріне қарағанда пайдаланудың түзімі мен жағдайына аз ықпал жасайды: циклдың ең көп кернеуі, түсірілетін жүктеменің температурасы мен жылдамдығы (жиілігі), кернеулік күй сипаты, қоршаған орта қасиеттері. Ең басты рөлді берілген обьектінің сипаттамалары ойнайды: өлшемдері, пошымы, беткейдің күйі, құрастырушы ерекшеліктер (кернеудің жинақтаушысының болуы) және т.б.

Бұл факторлардың қимыл ету жиынтығы материалдардың қирауы серпімділіктің статикалық шегінен аспайтын кернеу кезінде болуы мүмкіндегенге әкеледі. Осыған байланысты бұйымның геометриялық өлшемдерін инженерлік есептеу үшін статикалық сынау кезіндегі беріктік сипаттамалармен қолдануға болмайды.

Жүктеудің бұл түрінде материалда қайтымсыз өзгеруге әкелетін процесc жүретіндіктен, оның қирауы туралы емес, бүлінуі туралы айтылады. Материалдың бүлінуі және шаршаумен сыну жарықтың тууы және қалдық кесе көлденең қиманың келесі қирауымен критикалық шамаға дейінгі біртіндеп өсуі нәтижесінде өтеді

1-сурет. Шаршау жарығының тууы және жайылуы