Мәдениетте солақай және біржақты большевиктік тұжырымдаманың үстемдік алуын көрсетіңіз

Большевиктер партиясы, социалистік талаптармен қатар демократиялық институтардың Ресей мемлекетінің ерекшеліктеріне сай болуын жақтаған социалист- революционерлер партиясы (эсерлер) құрылды. Қазақстанның Ресей бодандығына өтуіне байланысты хандық билік жойылып, қазақ қоғамының өмірі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге ұшырап, аймақ капиталистік қатынастар ауқымына тартылды. Алайда империя отарындағы Қазақстанның орталықтан шалғай орналасуы, көшпелі өмір салты қазақ халқын Ресейдегі саяси өмірден алыс етіп, саяси белсенділік танытуға кедергі келтірді. Әйтседе Ресей қалаларында білім алып, орыстың алдыңғы қатарлы мәдениеті мен саяси ықпалын сезінген қазақ зиялылары кейбір оппозициялық партиялардың ықпалымен Қазақстанда саяси ой-пікірді дамытып, демократиялық идеяларды насихаттай бастады.

25-билет

Соғысқа дейінгі Қазақстандағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани ахуал.

Өлкенің қоғамдық-саяси өміріне бағыт-бағдар берген бірінші бүкілқазақ партия конференциясы 1921ж. маусымда болды. Ол елдегі экономикаық жағдаймен қатар қоғамдық-саяси өмірдің мәселелерін қарастырып, ауылда социалистік құрылысты жүзеге асыруды міндеттеді. Осы міндетті жүзеге асыру үшін ең алдымен кеңестерді құру мәселесін қолға алды. 1921 жыллы Қазақстан Орталық Атқару Комитеті кеңестерге сайлау ережесін бекітті. Осы ереже бойынша селолық, ауылдық және қалалық кеңес депутаттарының мерзімі 6 ай болды. Губерниялық, уездік және болыстық атқару комитеттері 6 айға, ал ҚОАК-ті(Қазақстан Ораталық Атқару Комитеті)- 1жылға сайланды.

Республикадағы Кеңес үкіметін құру үрдісі өте қиын жағдайда жүрді. Большевиктер үшін капиталистік елдер қоршауында тұрып социализмді экономикасы артта қаллған елде жүзеге асыру өте күрделі болды. Сонымен қатар социализм идеясы қазақ қоғамынажат еді. Осыған қарамастан Кеңес үкіметі тұтас Ресей аумағындағы халықтарды біріктіруге күш салды. 1922 жылы 30 жетоқсанда Мәскеуде КСРО Кеңестерінің бірінші съезі болды. Съезд ең жоғарғы заң шығарушы орган КСРО ОАК сайлады. Қазақстан КСРО құрамына РКФСР құрамындағы автономиялық республика болып енді.

Кеңес үкіметі өлкеде сауатсыздықты жою, яғни өлке тұрғындарының сауатын ашу мәселесін көтерді. Әсіресе, ол үкіметтің 1929 жылы «Сауатсыздықты жою жөніндегі жұмыс туралы» қаулысынынан кейін кең өрістеді. Алайда, сауатсыздықты жою шаралары қаржы тапшылығы, мұғалмдердің, оқулықтар мен оқу құралдарының жетіспеуі сияқты үлкен қиыншылықтарға тап болды. Жастарға білім беруді жақсарту үшін мектептер ашу ісі қоллға алынды. 1928-1929 оқу жыллында 4397 бастауыш, 142 жетіжылдық, 29 екінші сатыдағы мектептер жұмыс істеді.

20-30 жылдары Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев шығармалары кең көлемде пайдаланылды. Кеңес үкіметі ұлттық әдебиеттің орнына кеңестік әдебиет пен өнердің қалыптассуына жағдай жасады. Осы кезде социалисттік әдебиеттің негізі қаланды. С.Сейфуллин, С.Торайғыров, Б.Майлин, Т.Жароков, И.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов және т.б. кеңестік қазақ прозасы мен поэзиясының көрнекті өкілдері қалыптасты.

Алайда, Кеңес үкіметі таптық мүддені ұлттық мүддеден жоғары қойды. Сталин басшылығымен қазақ зиялыларына тағыллған айыптау айдарлары «ұлтшылдықпен» шектелмеді. Қазақ зиялыларына қарсы бағытталлған айыптаулардың ішінде большевиктердің Алаш зиялыларына қарсы бағытталған күресі ең қатал және ымырасыз болды. Егерде 1920 жылдардың орта кезіне дейін большевиктер Алаш зиялыларына қарсы күресте әртүрлі айыптаулармен ғана шектеллсе, одан кейінгі кезеңде ол өте қаталл жаппай саяси қуғынға ұласты.Моның нәтижесінде 1928-жылдың аяғында қазақтың ірі ағартушылары, әдебиетшілері, әртүрлісаладағы зияллыларды және Алашорда қайраткерллері А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов, және т.б., барлығы 44 адам құғындалып, тұтқындалды.

Сонымен, қорыта айтқанда, 20-жылдың аяғы мен 30-жылдары әкімшіл-әміршіл большевиктік тәртіп қоғамдық-саяси өмірдің барлық саласында үстем болды. Әсірісе, Қазақстанда бұл тәртіптің өте ұсқынсыз, қатыгез формалары ұжымдастыру мен 1937-1938 жылдардағысаяси репрессия кезеңдерінде күш алды. Елде большевиктер басшылығымен халыққа қарсы жаппай «үлкен террор» ұйымдастырылды.

26-билет