24. Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі және оның квалификациялаудағы маңызы.

Қылм құқық бойынша қылмыстық жауаптылыққа тек жеке адамдар тарытлады. Қылмыс жасады деп айпталып, ол үшін жауаптылық белгіленетін адамдар қылмыстық құқықта қылмыс субьектісі деп аталады. Қылмыс субьектісі бұл заң бойынша қылмыс деп танылған қоғамға қауіпті іс әрекетті жасағандығы үшін кінәлі деп танылған және қылмыс жасау кезінде жауаптылық жасына толған есі дұрыс адам болып табылады. Қылмыстың субьектісінің негізгі белгілері есі дұрыстық және жауаптлық жасына толғандық. Егер бұл белігелр болмаса, онда қылмыс субьектісі де жок.

Есі дұрыстық адамның өз іс әрекетінің мағынасын түсінуін және әрекеттерін басқара алуын білдіреді. Егер адам психикалық аурулар салдарынан жасаған әрекетінің мағынасын түсіне алмаса немесе оған жетекшілік ете алмаса есі дұрыс емес деп танылады. Қылмыс жасаған адамның есі дұрыстығын анықтау үшін психиатрия қызметі көмегіне жүгінеді. Адам өз іс әрекетінің мағынасын түсінуі ретінде ми қызметімен жасалған қимыл әрекет қандай мағынаны білдіретіндігін, қандай нәтиже шығатындығын сезінуі. Шектелген есі дұрыстық қылмысты квал ережесіне әсер етпейді. Ол тек жауаптылықты жеңілдететін белгі ретінде бағаланады.

Қылмыс субьектісінің келесі міндетті белгісі жауаптылық жасына толу. Яғни қылмыс жасау кезінде 16 жасқа толған болуы керек. Бұл қылмыстың жалпы субьектісін білдіретін жас шамасы. Кей қылмыс түрлері бойынша қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады. шет елдердің қылм заңы бойынша қылмыстық жауаптылық жасы әр түрлі белгіленген. Адамның туылған күні, айы, жылы белгісіз болатын кездер болады. Адамның жасын анықтауда үнемі төменгі ай, күн, жыл қолданылады. Кей қылмыстарға жауаптылық жасы 18. Олар көбінесе арнайы субьектілер деп бағаланады.

Қылмыскердің жауаптылық жасына толуына қарай квалификацияға қатысты мәселелер туындайтын кездер болады. Мыс екі адам бірлесіп қылмыс жасаған кезде олардың бірі қылмыстық жауаптылық жасына толмаса не есі дұрыс емес болса онда қылмысқа қатысушылық болмайды.

Қылмыс субьектісі бойынша қылмыстық құрамдарды ажырату қиындық тудырмайды. Қылмыстарды субьектісі бойынша ажырату не осы құрам элементіне қарай квал жүргізу, қылмыс құрамдарының өзге элементтері бірдей болып тек субьекті түрінде айырмашылық болғанда қолданылады. Мыс шпиондық және мемл құпияны өзге елге беруді білдіретін мемлекетке опасыздық: бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру және әскери мүлікті құрту немесе бүлдіру сияқты қылмыстардың бір бірінен негізгі айырмашылығы субьект түрінде болып табылады. өзара ұқсас қылмыстар субьект түріне қарай ажыратылғанда, олар көп жағдайда қылмыс обьектісіне қарай да ажыратылады. Келтірілген мысалдар тек субьектісіне қарай емес, обьектісіне қарай да айырмашылықтар бар.

өзара ұқсас қылмыстар субьект түріне қарай ажыратылғанда, олар ешқашан да тек жалпы субьектілер түрінде ажыратыла алмайды. Яғни есі дұрыстық немесе жауаптылық жасы бойынша бір бірінен ерекшеленбейді. Мұндай қылмыстардың айырмашылықтары екі деңгейді болады. Біріншісі субьектісіне қарай жалпы және арнай түрлері бойынша ажырат. Екіншісі субьектісіне қарай ажыратылатын ұқсас қылмыстар тек арнайы субьектіні білдіретін белгілері бойынша ажыратылады.

Қылмыс субьектісі кей жағдайда қылмыстың обьектісін де анықтауға негіз болғандықтан, кей тараулардағы қылмыстар субьектісіне қарай ажыратылмайды. Мыс әскери қылмыстар, мелекеттік қызмет мүддесіне қарсы қылмыстар тарауларындағы қылмыс субьектілері бүкіл тарау ішінде бірдей анықталады. Мұндай кезде бір тараудағы қылмыстар өзге құрам элементтері бойынша ажыратылады.