Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
лекц квант мех каз.doc
Скачиваний:
7
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
3 Мб
Скачать
☆

Коммутациялық қатынастар.

Бөлшектің импульс моментінің операторын мына түрдегі сәйкестік принципті пайдаланып анықтаймыз:

Момент операторы толқындық функция кеңістігіндегі айналу тобының генераторы ретінде анықталатынын ескерейік. Коммутаторлар негізінде (Пуассонның негізгі кванттық жақшалары) мынаны аламыз:

Индекстердің циклдық орын ауыстыруын пайдаланып екі қатынасты аламыз. Нәтижесінде:

Тензорлы формада:

Немесе символдық:

Момент квадратының операторынын енгізейік:

Момент компонентімен оның коммутаторын есептейік:

Сонымен, момент квадраты барлық компоненттермен коммутацияланады:

Скаляр координат жүйесінің бұрылу кезінде өзгермейтіндіктен мұндай нәтиже тұжырымдағанымыздай болуы. Момент операторының алгебрасын жалпы түрде қарастырайық, моментті өлшеуінің кәдімгі бірлігі ретінде таңдап және компонеттерін белгілеп мына түрдегі коммутациялық қатынасты аламыз:

Эрмиттік емес бір-біріне түйіндес операторларды енгізейік:

Онда мына коммутаторларға ие боламыз:

Момент квадратының мына түрде жазуға ыңғайлы:

Бұдан -ті ескеріп аламыз.

Әдебиеттер: негізгі [1-12], қосымша [1-5].

Момент квадратының операторымен моменттің оське проекциясы мен спектрі

күшінде бұл операторлардың меншікті векторларының жалпы жүйесі бар:

екенін көрсетейік.Онда:

Мұнда операторының эрмиттігі ескерілген; операторлардың туындылар үшін жоғарыда алынған тепе-теңдіктен:

бұл теңдеудің екі жағында :

Нәтижесінде:

Вектордың теріс емес нормасының күшінде :

немесе

Бұдан

Мұндағы

Теңестірілмеген жүйенің шешімін аламыз:

Белгілеу енгізейік:

Онда:

Енді меншікті векторларды белгілейміз. болғандықтан ; сонда .

шектеуін ескеріп қорытындылаймыз:

болсын, қатынасты ескерсек:

Нәтижесінде:

осыдан,

Іспеттес табатынымыз:

Жоғарыда алғандай :

Векторлардың тізбегін қарастырайық:

Төмендегі формула ойдағыдай шығады:

мұндағы

Төменде көрсетілгендей n+ бүтін теріс емес сандар бар екені түсінікті:

демек:

және операторының меншікті векторларының n+ бар:

Төмендегіге тең операторының меншікті мәндеріне жауап береді:

үшін векторлардың тізбегін аламыз:

Бұл СЗ жататын сәйкес мынаған тең:

Төмендегі шарттан:

екені шығады.

Сонымен операторының меншікті мәні мынаған тең болады j , мұндағы

операторының меншікті мәні мынадай:

Жалпы СВ операторлары үшін және мүмкін болатын мынадай мәндер m:

Төмендегі қатынасқа қайтып келейік;

таңдап векторының фазасын нақты теріс емес сан болатындай тіркейміз. Онда;

Алынған төмендегі қатынасты ескерсек:

табамыз:

Момент қасиеттерінің зерттеуі, тек қана коммутациялық қатынастар момент операторының эрмиттілігінде, жағдай векторының теріс емес нормаларында негізделген болатын.

Әдебиеттер: негізгі [1-12], қосымша [1-5].

Тақырып №11. Спин операторы.

Эксперимент электрон орбиталды моментте, кеңістікте оның қозғалысы мен байланысты емес спин (ағылш. spin) деп аталатын меншікті импульс моментіне ие болады. Белгілі бағыттағы моменттің проекциясы тек екі мәнге . ғана қабылдай алады моменттің жалпы теориясында бұған кванттық сан жауап береді. Осылайша, электрон 4 еркін дәрежеге ие болады және оның толқындардың функциясы мұндағы Z осіне жүргізілген спин проекциясына жауап беретін дискретті айнымалы . Басқаша айтқанда бөлшек жағдайы функциясының реттелген жауабымен сипатталады:

Бұл квадратты интегралданған толқындық функция кеңістігінен тікелей туындыға ауысатынымызды көрсетеді.

Мұндағы -екіөлшемді комплексті кеңістік. Кеңістікте нұсқалған туынды мен сумма сияқты жалпы түрдегі бақылаушылар да бар. Болашақта Î бірлік операторларды біз жіберіп отырамыз –тағы скаляр туынды мына түрде анықталады.

Спиннің векторлық операторын енгізейік.

Оның компоненттері тек екі меншікті мәніне ие болады.

және момент операторлары үшін коммутацияланған қатынастарды қанағаттандырады:

Бұдан 2х2 матрицаның өлшемсіз элементтері мына шарттарын қанағаттандыру керек.

Мұндағы, I-бірлік матрица. Тағы бір шартты біз бірлік векторлармен берілген кез келген бағытта спин проекциясының бағытталу талабынан аламыз.

Сонымен қатар тек екі С3 ие болды. Бұл дегеніміз

Матрицаның n бағытының еркіндігі мына қатынасты қанағаттандыру керек.

Нұсқалған үш шарт біреуіне эквивалентті:

яғни,

Спин квадраты

Бұл электрон спині -ге тең екенін көрсетеді операторлары мына шартты қанағаттандыратынын ескерейік.

Бұл шарт матрицасының антикоммутациялығына шығады. Матрицаның стандартты таңдауы:

Олар Паули матрицасы (W. Pauli) деп аталады. Оператор үшін өрнекті момент операторының матрицалық элементтері үшін алынған жалпы формуладан аламыз.

ескерсек, 2х2 матрицасын аламыз. С2-тағы еркін бақылаушыны 4 сызықты тәуелсіз базисті . Эрмитті матрица бойынша жіктелген түрде көруге болады. Оператордың жалпы меншікті векторлары

және

- диагональды матрицалар мына түрде

мұндағы тағы L2(R3) кездейсоқ функциялар Hs күйінің еркін векторының жіктелуінен

Бұл жағдайда спин проекциясы өлшеу кейде табу ықтималдығы шығады

С2 кеңістігінде толқындық функция төмендегі заң бойынша түзіледі.

Скаляр туындының сақталуы

,

өрнектен түрлендіру матрицаларының унитарлығына әкеледі: U+U=I.

Негізінше,

Сондықтан, еркін унитарлық матрицаны мына түрде көруге болады

Мұндағы V- =1 бар унитарлы матрица, еркін нақты сан, жағдайдың нормаланған векторы фазалық түрлендіру үшін нақтылықпен анықталған, біз бірлік анықтағышпен U түрлендіруі мен шектей аламыз (унимодулярлық түрлентіру): detU=1.

С2 екіөлшемді кеңістікте унитарлы унимодулярлы түрлентіру SU(2) тобын түзеді. Бұл топ SO(3) үш өлшемді эвклидті кеңістіктің айналу тобымен келесі тәсілмен байланысты. Мына түрдегі көптеген әртекті матрицаларды қарастырдық:

r - нақты үш өлшемді вектор. SO(2) тобын сипаттауға мына матрицалар былай берілген:

немесе

Паули матрицалары үшін қатынастардан:

Бұдан және х матрицасын түрлендіру заңынан

Біз эвклид кеңістігінің түрлендіруін алдық: r'=Rr,

мұндағы 3х3 матрицалары матрицалық элементтерге R ие

U мен матрица қасиеттерін қолданып, R нақты ортогональды унимодумерлі матрица екенін көрсету қиын емес.

яғни эвклид кеңістігінің айналуына жауап береді: . матрицасы мына түрде параметрленген болуы мүмкін:

- n бірлік векторымен берілген ось маңындағы бұрылу бұрышы . Мұнда оңай тексерілетін қатынастар ескерілген:

U матрицасы SO(3) айналу тобының екі мәнді бейнесін жүзеге асырады:

HS кеңістігінде электронды толқындық функциясы мына заң бойынша айналу кезінде түрлендіреді:

мұнда импульстің толық моменті операторы еңгізілген:

Әдебиеттер: негізгі [1-12], қосымша [1-5].

Тақырып №12. Сыртқы электромагниттік өрістегі бөлшектер үшін Шредингер теңдеуі.

  1. Сыртқы электромагниттік өрістегі бөлшектер үшін Шредингер теңдеуі.

  2. Магнит өрісіндегі атом