21. М.Әуезов өмірі мен шығармашылығы («Жетім», «Қорғансыздың күні», «Көксерек» повестері)

М.Әуезов қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Бөрілі деген жерде 1897жылы 28 қыркүйекте туған. Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, араб, парсы, ортазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, атасы Әуез де Абай аулымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді. 1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады.Училищені 1915 жылы аяқтап, Семей қалалық мұғалімдер семинариясына түседі.М.Әуезовтың қаламынан туған 30-40 шақты әңгіме хикаяларының әрқайссында баламалап кездесетін терең де нәзік психолизм, тіл көркемдігі жаңа сапа ой-қиял жүйріктігі ав-ң суреттік талаптан етеді. Жазушының Еуропалық прозаның деңгейіндегі алғашқы көркем шығармасы. 1921 ж жазылған «Қорғансыздың күні» атты шығармашылығы басталғаннан-ақ оқушыны бір үркей бейлейді. Тағдыр тауқыметі арқалаған түзеу үйдегі әйел, кәрі, әже, жас қызық қарлап қалуы келеді.

Тақырыбы: Қазақ ауылындығы кедейлік өмір, бейшара қорғансыз адамдар

Идеясы: Негізгітақырыбы мен идеясы сонау қазақ халқының қоғам бойын жайлаған дерттің көрінісін ашқан. Панасыз жетім қызыдың қорлыққа, озбырлыққа шыдамай боранды күні үсіп өлгені жайында айтқан.Қазақ әйелінің аянышты өмірі жайында сөз қозғалады. Қорғансыз жандарды тұрмыс тіршілігі азаппен өткендігі баяндалған.Қыз бала елдің тағдыры, жетім көрсең жебей жүр. Қазаіргі бейбіт елде өмір сүріп жатқан адамдар, кешегі күнді білімге қазіргіні бағалай алмас еді.Шығарманың негізіг идеясы қазақ әйел, ана және де қазақ бойжеткендеріне құрметпен қарау керектігі жайында айтылған.

Мақал мәтелдер:Жақсысын асырып, жаманын жасырып. Қанаттыға қақтырмай, Тұмсықтыға шоқтырмай. Құдай тағы төбесінен ұрайын деген екен. Тістегенің аузында, ұстағаның қолыңда, Бұғанасы қатпаған. Өтпес жарлық-бойға қорлық.Кейіпкерлері:Ақан- болыс, орта бойлы жасы 30 шамасында, Қалтай- Ақанның досы, Жақып-Ғазизаның әкесі, Мұқаш- жақыптың баласы, Ысмағұл-Жақыпты бауырына тартып жалғыз сенген адамы. «Жетім» әңгімесіндегі жетімдік тауқыметін тартқан 13 жасар Қасым өгейлік тепкісінен қашып әке-шешесінің зиратты басына барып қаза табады.Тақырыбы: Жетімдіктің шырғауы, жалғыздық.

Идеясы: Кішкентай ғана Қасымның жастайынан көрген қиындығын, жалғыздығы. Қорғансыз қайғыға толы Ұлытаудың бектерінде өткен күні.Халықтің халі, қарапайым адамдардың өмірі жетім көрсең жебей жүр.Әр бала өз ата-анасымен бақытты.

Нақыл сөздер-Жетімнің малына қияанат қылма!

Эпетит: сұлу әнмен, ерекше дауыспен, жүрегін ерткен, жылы ұясы, құтырып, ысқырып келіп ұйтқыған бір құйын.Теңеу-Әкесі тірі болған күн Қасымның көңілін сұлу сағымдай, жаздағы момың түсті бұлттай, болатын.тас қабақты, жұлдыз, көзді, түндей қара түсті кемпір, оттай жанған бала көзі.

«Көксерек».Тақырыбы:Қасырдың өзіне тән табиғи қасиеттері.

Идеясы: Адам мен оны қоршаған табиғаттың арасындағы қарама-қайшылық ,яғни бұл оқиғада адамның табиғатқа жасаған қиянатынан басқа, адамның зардап шегуі де бар.

Кейіпкерлері: Құрмаш-көксеректі ауылға әкеліп баққан.

Көксерек-күшік кезінде ауылға әкелінген. Ауыл иттерінен қорлық көреді.

Қасен- Құрмашьтың дұшпаны болып, көрген сайын мазақтайды. Аққасқа-Жұмаштың иті. Жұмаш-құрмашпен ұстасып қала береді.Теңеу:Шарасынан шығып тұрғандай,Желімдей қайнасып, Тоқ тойыншыдай Тұрақты тіркес:Сіркесі су көтермейді- ашулы,ызалы.