2. Функцыянальная структура бібліяграфіі

Праз функцыі праяўляецца сутнасць бібліяграфіі (бібліяграфічнай інфармацыі) як грамадскай з’явы. Асноўныя падыходы да абгрунтавання функцыянальнай структуры бібліяграфіі падзяляюцца на 2 асноўныя групы: канцэпцыі функцыянальнай “дапаможнасці” і канцэпцыі функцыянальнай “самастойнасці”.

У межах канцэпцый функцыянальнай “дапаможнасці” бібліяграфію разглядаюць як дапаможную сферу дзейнасці і адпаведна яе функцыянальная структура абумоўлена задачамі, якія яна выконвае ў адносінах да гэтых сфер дзейнасці. Такі пералік функцый у прынцыпе не можа быць абмежаваным (іх можа быць столькі, колькі сфер дзейнасці яна абслугоўвае і рэалізацыі якіх задач яна спрыяе).

Згодна падыходаў функцыянальнай самастойнасці трэба выдзяляць функцыі, якія яна сама выконвае як грамадская з’ява, і якія адрозніваюць яе ад іншых сфер чалавечай дзейнасці. У апошнія дзесяцігоддзі развіваюцца менавіта падыходы функцыянальнай самастойнасці. Яны прадстаўлены ў дакументаграфічнай канцэпцыі, распрацаванай А.П.Коршунавым, ідэаграфічнай Н.А.Слядневай, когнітаграфічнай В.А.Факеева, культуралагічнай М.Р.Вохрышавай і інш.

Фукцыянальная структура бібліяграфіі абумоўлена асаблівасцямі метасістэмы, у межах якой яе разглядаюць.

Згодна дакументаграфічнай канцэпцыі А..П. Коршунава метасістэмай бібліяграфіі з’яўляецца сістэма Д-С, у межах якой БІ займае пасрэдніцкае становішча: Д – БІ – С. У гэтым праяўляецца дваіснасць БІ. З аднаго боку, БІ звязана з дакументам: яна ўзята з дакумента, арганізуе і ўпарадкуе звесткі аб дакументах, мадэліруе любую сукупнасць дакументаў і можа рабіць гэта незалежна ад патрэб спажыўцоў. З другога боку, БІ звернута да спажыўца, як непасрэднага ці патэнцыяльнага аб’екта бібліяграфічнага ўздзеяння, яна ствараецца для спажыўца з улікам яго інфармацыйных патрэб і для іх задавальнення. Другая частка дваіснасці мае вырашальнае значэнне пры вызначэнні асноўных грамадскіх функцый БІ.

Коршунаў звяртаецца да асноўных дакументальна-бібліяграфічных патрэбнасцей – як найбольш агульных і простых патрэбнасцей, уласцівых усім карыстальнікам. (Групавыя і індывідуальныя дакументальна-бібліяграфічных патрэбнасці вельмі разнастайныя і не дазваляюць выканаць мадэляванне асноўных функцый). Асноўныя дакументальна-бібліяграфічныя патрэбнасці – гэта:

— патрэбнасць у пошуку дакументаў ужо вядомых спажыўцу;

—патрэбнасць у апавяшчэнні аб дакументах пэўнага зместу і/ці формы;

—патрэбнасць ў ацэнцы дакументаванай інфармацыі па розных якасных крытэрыях з улікам магчымасцей успрыняцця інфармацыі. Як бачна, у сістэме Д – С узнікае тры тыпы адпаведнасцей паміж дакументальна-бібліяграфічнымі патрэбнасцямі спажыўцоў і дакументамі: фармальныя, змястоўныя і цэннасныя.

Пры рэалізацыі першай адпаведнасці (задавальненні патрэбнасці ў пошуку дакументаў) спажыўцу дастаткова ведаць і браць да ўвагі фармальныя характарыстыкі дакумента, якія дазваляюць здзейсніць яго бібліяграфічную ідэнтыфікацыю (устанавіць бібліяграфічнае апісанне) і вызначыць месца знаходжання дакумента. Прычым БІ забяспечвае пошук не толькі асобна ўзятага дакумента, а і яго любой структурнай адзінкі: асобнага твора ў зводным выданні, глаў, раздзелаў, артыкулаў, асобных выказванняў. БІ такім чынам выконвае пошукавую функцыю.

Пры рэалізацыі другой адпаведнасці (задавальненні патрэбнасці ў апавяшчэнні аб дакументах) здзяйсняецца інфарміраванне спажыўцоў аб дакументах, якія былі выпушчаны ў мінулым, выходзяць зараз ці рыхтуюцца да выдання. БІ такім чынам выконвае камунікатыўную функцыю (функцыю апавяшчэння).

Рэалізацыя трэцяга тыпу адпаведнасцей (задавальненне патрэбнасцей у ацэнцы дакументаў) дасягаецца шляхам мэтанакіраванага адбору, характарыстыкі і рэкамендацыі дакументаў, адпаведных узроўню падрыхтаванасці спажыўцоў (груп спажыўцоў), мэтам інфармацыйнай дзейнасці (навукова-дапаможным, вучэбна-дапаможным, вытворча-дапаможным, выхаваўчым і інш.). БІ пры гэтым выконвае ацэначную функцыю.

Пошукавая функцыя з’яўляецца генетычна зыходнай і валодае адноснай незалежнасцю і самастойнасцю. Пошукавая функцыя, напрыклад, рэалізуецца ў каталогах бібліятэк. З развіццём бібліяграфіі праявіліся камунікатыўная і ацэначная функцыі (гэта генетычная структура функцый). Камунікатыўная, напрыклад, праяўляецца ў паказальніках “Летапісу друку Беларусі”, ацэначная – у рэкамедацыйных бібліяграфічных матэрыялах бюлетэня “Новыя кнігі. Па старонках беларускага друку”. Коршунаў сфармуляваў агульную заканамернасць функцыянальнай структуры БІ: кожная асноўная грамадская функцыя можа выяўляцца (обнаруживаться) без наступнай, але не можа не ўключаць у сябе магчымасцей папярэдней.

Паміж функцыямі магчыма два тыпы адносін: дамінавання – адна функцыя дамініруе, другая спадарожнічае ёй (напрыклад, крыніцы дзяржаўнай бібліяграфіі выконваюць асноўную камунікатыўную функцыю, пошукавая неяўна выражана); раўназначнасці (эквівалентнасці) – розныя функцыі прадстаўлены прыкладна аднолькава (напрыклад, бібліяграфічны паказальнік “Кніга Беларусі: Зводны каталог” (1986) выконвае ў роўнай ступені пошукавую і камунікатыўную функцыі). Такія функцыі можна назваць камбінаванымі (камунікатыўна-пошукавая, пошукава-камунікатыўная і інш.).

Вызначэнне асноўных унутраных функцый бібліяграфічнай інфармацыі дапамагло атрымаць абгрунтаваныя ўяўленні аб адзінстве бібліяграфічных з’яў, аб сістэмнай цэласнасці бібліяграфіі, дазволіла бачыць розніцу паміж бібліяграфічнымі і небібліяграфічнымі з’явамі. Але ўнутраныя функцыі недастаткова паказваюць рэальнае праяўленне бібліяграфіі/БІ ў розных галінах, у розных грамадскіх сферах. Асэнсаванне праяўленняў бібліяграфіі ў розных грамадскіх сферах, галінах, дазволіла раскрыць знешнія функцыі бібліяграфіі. Вельмі важна, што праяўленне сацыяльных (знешніх) функцый прыводзіць да фарміравання відаў бібліяграфіі. Гэта паказвае сацыяльна-функцыянальную ролю бібліяграфіі ў грамадстве. Знешнія функцыі неабмежаваныя па складу, раскрываюць магчымасці бібліяграфіі для задавальнення бягучых грамадскіх патрэбнасцей. Але ўзнікаюць яны не стыхійна, а праяўляюцца пад уплывам асэнсавання бібліёграфамі, бібліяграфічнымі цэнтрамі сваіх задач. Знешнія (сацыяльныя, прыкладныя, ці спецыяльныя функцыі – гэта сінонімы ) даследавалі А.І.Барсук, А.П.Коршунаў, І.В.Гудоўшчыкова, Р.Л.Левін, І.Р. Маргенштерн, Б.А. Семяноўкер і інш. Да ліку прыкладных функцый бібліяграфіі належыць інфармацыйная, асветніцкая, выхаваўчая, педагагічная, бібліяметрычная, навуковаметрычная, статыстычная, гісторыка-культурная і інш.

Напрыклад, адной з прыкладных функцый бібліяграфічнай дзейнасці лічыцца навуковаметрычная. Пад гэтай функцыяй разумеюць атрыманне новых навуковых ведаў з дапамогай бібліяграфічных рэсурсаў, выкарыстоўваючы бібліяграфічныя метады і тэхналогіі. У сучасных умовах, калі створаны велізарныя і разнастайныя бібліяграфічныя рэсурсы, атрыманне новых ведаў на падставе гэтых рэсурсаў атрымлівае ўсё больш шырокае распаўсюджанне.

Спецыфіка БІ праяўляецца праз яе якасці. Якасці (ці ўласцівасці) вывучалі Ю.С.Зубаў, В.П.Леонаў, А.В.Сакалоў, В.А.Факееў, Н.А.Сляднева і інш. Вызначаны наступныя уласцівасці/якасці БІ:

—другаснасць і адначасова асобныя рысы першаснасці БІ;

—ідэнтыфікацыя дакумента (тэксту), іх фрагментаў ці любой арганізаванай пэўным чынам сукупнасці;

—інтэгратыўнасць ці мадэліраванне дакументных патокаў і масіваў, асобных дакументаў;

—комплекснасць інфармацыйнага зместу, дваіснасць, а шматвектарнасць (транзітыўнасць) устанаўлення сувязей са стваральнікамі дакументаў (тэкстаў), дакументамі (тэкстамі), любымі іх фрагментамі ці спалучэннямі, карыстальнікамі;

—стандартнасць.

Другаснасць БІ праяўляецца галоўным чынам у тым, што БІ неабходна спажыўцу не сама па сабе, а як сродак пошуку першасных дакументаў, сродак папярэдняй арыентацыі ў іх змесце і форме, колькасці і якасці.

Але БІ можа адлюстроўваць дакументы як факты рэчаіснасці, гісторыка-культурнага працэсу, г.зн. ствараць першасную па сутнасці сваёй інфармацыю. І ў гэтым сэнсе БІ ўласціва не толькі другаснасць, а і першаснасць.

Толькі БІ (асобнае бібліяграфічнае паведамленне) забяспечвае ідэнтыфікацыю любой фіксаванай інфармацыі: дакумента (тэксту), іх фрагментаў, ці лагічна ўтвораных сукупнасцей незалежнатаго, дзе яны знаходзяцца. У выпадку, калі з дакумента зніклі па той ці іншай прычыне элементы латэнтнай БІ, якія яго ідэнтыфікуюць (то яны фармулююцца навукоўцамі (напрыклад, так былі названы “Хроніка Быхаўца”, “Баркулабаўскі летапіс”).

БІ уласцівы комплексны інфармацыйны змест. У бібліяграфічныя рэсурсы пры неабходнасці ўключаецца публіцыстычная, мастацкая і іншыя віды інфармацыі. Гэта ўласцівасць робіць празрыстай мяжу паміж бібліяграфічнымі, гістарыяграфічнымі і літаратурна-крытычнымі, матэрыяламі.

БІ, якая існуе ў выглядзе мэтаскіравана створанай бібліяграфічнай прадукцыі, валодае інтэгральнай (не ўласцівай асобнаму бібліяграфічнаму запісу) якасцю мадэліравання (фармальнай, змястоўнай, каштоўнаснай структур любых дакументных патокаў і масіваў.

Уласцівасць транзітыўнасці БІ праяўляецца ў шматвектарных сувязях БІ з аўтарам, дакументам, тэкстам, ведамі, карыстальнікамі. А.П.Коршунаў абмяжоўвае гэтую ўласцівасць толькі дваіснасцю адносін у метасістэме “дакумент–спажывец інфармацыі”.

Вельмі важнай, але не абавязковай уласцівасцю БІ з’яўляецца яе ўнутраная арганізаванасць па пэўных правілах – стандартнасць.

Доп.

Функция – внешнее проявление свойств объекта. Через ф-ции проявляется сущность б-гр как обществ. явл. Основные подходы к обоснованию функц. стр-ры б-гр как обществ явл. можно разделить на 2 группы: концепция функц. «вспомогательности» - (б-гр рассм. как вспомог. сферу деят-ти и её функц. структ. обусл. задачами, кот она выполн. относительно этих сфер деят-ти.); концепция функц. «самостоятельности» - (выдел. ф-ции, кот б-гр выполняет сама как общественное явление, для выполнения кот. она появилась, кот. отлич. её от др. сфер деят-ти.). БИ-инф. содерж. свед. о д-те(БО, БЗ), пространств.-времен. форма движения бгр. знаний, БИ св-на двойственность. С одн. стор. БИ основана на д-те, как непоср. объекте бгр. знания, с др. стороны БИ обращена к потр-лям, объектам бгф. воздействия. Информационные потребности пользователей - осмысленные или неосмысленные им потребности в получении определенных сведений о действительности. Выделяют 3 вида потребностей: основные (характ. для всех и не зависят от личных и профессиональных характеристик), индивидуальные (характ. для отдельных польз.) и групповые (присущи конкр. историч. образованиям: гос-во, нация, партия и т.д.). В связи с этими потребностями возникает 3 типа отношений:

1. Формальный – представл. инф. о конкр. д-те 2. Содержательный по конкр.теме 3. Качеств. или ценностный - исходя из содерж. д-та. БИ исп-ся для поиска д-тов, оповещения о д-тах, определения формы и содерж-я, потреб-ти в оценке д-тов. Формула: Док - Б/ф-ая инф - Польз-ль. Ф-ции б/фии: поисковая, коммуникативная, оценочная. Основа – удовлетворение инф потреб. пользователей. Коршунов выдвинул закономерность: исходной является поисковая ф-ция. Кажд б/ф-ая ф-ция может существовать сама по себе, но каждая последующая включает предыдущую. Функции: 1.Коммуникат- в ее рез-те индентиф-ся любой д-нт. 2. Поисковая - осн. ф-ия. Происх.оповещ-е потребителя о д-те определ-м содерж-м. Для эт. ф-ции хар-но: а) выделение потребителей; б) соответствие д-тов и потреб-й; в) общественные ф-и бгр.инф-ции. 3. Оценочная:представление инф-ции целевого читат-го назнач-я. Эти три ф-ции явл.сущностными, т.к. они раскрывают сущность бгр.инф-и. Они явл. абстрактн., образуют внешний ур-нь инф-и (поисков, коммуникат., качественные) и внутренний ур-нь. Кач-ва БИ: вторичность (она нужна чтобы найти необх. инф); идентификации (отдельное бгр. сообщ. позвол. идентиф-ть док); интеграт-ая (позволяет моделировать форму и сод-е док. массивов); комплексность (т.е. БИ имеет комплексное сод-ние БО+инф науч. и др. х-ра, аннотация); двойственный х-р (док-т и потребитель);