2. Этиканың пайда болуы және жетілуі, этиканың тарихы

Этика (грек тілінде ethika, от ethos – дәстүр) – философиялық ғылым. Бұл философиялық ғылымның обьектісі – мораль, оның дамуы мен оының қоғамдағы ролі мен нормалары болып табылады. Этика философияның бір бөлігі ретінде пайда болып, өте ерте қалыптасқан ежелгі шығармашылық пәндердің бірі. Философияда мораль мен танымды оқып тануда белгілі грек философы Аристотельмен «этика термині» ұсынылған болатын.

Этика білімнің объектісі мораль, оның дамуы, қоғамдағы нормалар мен рөлі болып табылатын философиялық ғылым. Философия ғылымының ажырамас бір бөлшегі ретінде этика адам алдында күнделікті кездесетін мораль мен таным сұрақтарын шығармашылық деңгейінде шешуге бағытталған. Этика философияның бір бөлігі ретінде қалыптасқан ежелгі теориялық пәндердің бірі болып табылады. Мораль және адамгершілік туралы философиялық білімнің ұғымын түсіндіру үшін Аристотель «этика» терминін енгізген. Аристотель Этизм жайлы сөз қозғағанда негізгі үш мәселеге тоқталып, этикалық теория, этикалық кітаптар, этиклық іс-тәжірибе туралы айтады. О баста грек тіліндегі Этизмның латын тіліндегі баламасы ретінде мораль қолданылса, кейіннен білім беру дәстүрінде Этизм – ілім мәнінде, мораль – оның пәні ретінде қарастырылды. Әдетте, Этизмлық ой-толғамдар адамдардың мінез-құлықтары мен салт-дәстүрлерінің әралуан екендігін баяндаудан басталады

3.Алғашқы кәсіби этика кодексінің шығуы тарихы туралы айтып беріңіз. Әлеуметтік жұмысшы маманы әлеуметтік тәжірибемен айналысуы тиіс. Барлық белгілі жағадайлар мен қарапайым тұрғыда болғанымен де кәсіби қызметтің фундаменталды принцитері қалыптасады. Алайда белгілісі, қазіргі жағдайда жеткілікті емес сапалы мамандардың болмауынан да, олардың белгілі бір ғылым саласына ықпалы бар екенін анықтауға болады (психология, әлеуметтік педагогика, әлеуметтік медецина, социология және т.б.) Яғни осы аталған принцип әлеуметік жұмысшының бір жағынан заңда белгіленген шеберліктері және қабілеттерін оқу барысында игерілгенін, келесі жағынан мазмұнды, мақсаттар мен әлеуметтік тәжірибе белгілі топтағы мамандар негізін көрстеді. Әлеуметтік жұмысшы өзін саналы түрде пайдалану керек. Әлеуметтік жұмысшы өз қызметін жоспарлауда тәжірибелік біліктіліктерге назар аударады. Әлеуметтік жұмысшының ең алғашқысы құрады. Сондықтан ол баға беруде күшті және әлсіз жақтарын немесе өзін-өзі білім беруде өзін-өзі тануда баға беріледі. Әлеуметтік жұмыс тәжірибесінің базалық элементі ретінде халыққа тез арада көмек көрсете алуын айтамыз. Әлеуметтік жұмысшы артқа қадам баспау керек, өзінің қызметін критикалық түрде бағалау керек. Әлеуметтік жұмысшы тәжірибелі объектіні ұстануы қажет. Тұтынушы шебер көмекшіге жолықпас бұрын, өз қиындығын өзі немесе отбасысына, достарынан кеңес сұрауы керек. Көбінесе бұл жағдайлар оның шешімін табуға кедергі жасайтын эмоционалды түрде болады. Көмекшіге қарама-қарсы заттай аумақта шебер маман жаңа өлшеулер енгізеді және тұтынушы қиындықтарды шешерде өзінің ішкі сезімін ұстауға тырысуы керек. Нейтралиттерді сақтау кезінде немқұрайлылық пен көңіл қоймауды болдырмай, жеткілікті түрде әлеуметтік жұмысшы жүргізе алады. Қиындықтың келесі шеті тұтынушының жеткіліксіз түрде қызығушылық танытпауынан болады. Және ол қуатты дұрыс шығармағаннан пайда болады. Соның нәтижесінде тұтынушының эмоционалды энергиясын көрсеткісі келмей қалады. Сонымен қатар шеберлі объективтілік саналы әлеуметтік жағдайдағы денсаулықты сақтауға өз көмегін тигізеді. Эмоционалды түрі өзінің еркіндігін сақтау және шеберлік тапсырмаларды дұрыс шешу үшін қажет. Әлеуметтік қызметкер адамдардың әртүрлілігін ескеру керек. Әлеуметтік жұмысшының қызметі қоғамдағы барлық адам топтарына арналған. Олар әртүрлі этникалық білім, ұлттық, мәдени, кейбір ес немесе басқа жағынан кемшілігі бар, әртүрлі жыныс топтары мен жас ерекшелігіне байланысты болады. Олар соны және өздерінің тұтынушыларының қалауын ескерулері керек. Әлеуметтік жұмысшыға кейде мөлшерден ауытқып кеткен тәрізді көрінсе, ол тұтынушы үшін қалыпты болып көрінеді. Мұндай өмірлік құбылыстарды қабылдау кезінде әртүрлі қиындықтарға шыдаммен қарау әлеуметтік жұмыстың негізгі қасиеті болып табылады.

Әлеуметтік жұмысшы жеке және шеберлік дамуды арттыру керек. Ол ең қиын кәсіптің бірі болған және болып қала береді. Адамдарға көмек көрсету өзгергіш ортамен байланысты және ол әлеммен жақсы қатынаста болуы керек. Өмірге таяз шеберлік ойда болса тұтынушыға, жұмысшыға нақты болуы мүмкін емес. Сол себепті жұмысшы өзі жеке еңбекпен көтерілуді және шебер маман болуды ойлау керек. Әлеуметтік жұмысшы негізгі оқиғаларға деген білімі нақты болу қажет. Әлеуметтік жұмысшы қашан да өзінен білімді дамыту үшін қандай білім түрі керек, олар өмірден алынды ма, тәжірибенің шешімі қандай деген сұрақ қою керек, одан алынған әсерлер ерекше болуы керек, сонымен қатар одан алынған тәжірибені дұрыстап бақылап, анализ жасауы керек. Әлеуметтік қызмет көрсетуде эмперикалық жеке кәсіп тексерілген мәліметтегі жоспарлы түрде өтуі керек. Сонымен қатар әлеуметтік жұмысшы тұтынушының сенімі басты екенін білуі керек. Өзін мен жағдайды өзгерту үшін ол ішкі ресурстарды және күрестегі өзінің бағалылығын ескеру керек. Әлеуметтік жұмысшы тұтынушыны қайталанбас тұлға ретінде қабылдау керек. Тұтынушыны толық білу мүмкін емес. Сонымен қатар білімді алуға және көмек көрсетуге талпыну керек. Осы кезде негізгі ақпарат көзі тұтынушының өзі болады. Әлеуметтік жұмысшы тұлғаны дәріптеумен айналысу керек. Көптеген қызмет түрлері жеке тұлғаның өлшеуіне ғана бағытталатын болған. Мысалы, дәрігерлер физикалық жағдайға көп көңіл бөледі,

мұғалімдер ой өрістің дамуына көңіл бөледі, ал психолог эмоцианалды күйге мән береді. Ол жұмыс қызметтердің ішінде басты болып табылады. Себебі ол адамның күйіне байланысты. Әлеуметтік жұмысшы қиындықтың заманауи жағдайын бақылау керек. Шеберлі көмек көрсетудің жетістігі оған келетін жұмысқа байланысты. Әлеуметтік жұмысшы тұтынушымен кәсіпкерлік байланыста болуы керек. Тұтынушының сол қалпында қабылдау оның онымен келіскенді білдірмейді. Алайда олардың әрқайсысын міндетті түрде дұрыс қабылдау керек. Шебер көмекшінің мән бермеуі тұтынушының өзін сенімді сезіне алмауына әкеледі. Одан әртүрлі қорқыныштар пайда болады. Сол мезетте жұмысшының жағдайды дұрыс бақыламағанынан бағаламауға алып келеді. Тұтынушыларға қызмет көрсету жұмысшыларға жаман пікірден арылуға көмектеседі. Әлеуметтік жұмысшы тұтынушының мүмкіндігі мен біліміне сенуі керек. Әлеуеттік жұмысшының шебер мамандығы адамды танып білуден басталады: физикалық, психологиялық, әлеуметтік жағдайлар. Алайда сол сұранысты анықтау үшін қоршағани ортаның жағдайына қалай жауап беретінін білу керек. Әлеуметтік жұмысшы тұтынушыларының мүмкіндігін білу керек, өз күшін дұрыс пайдалана алуына көмектесу керек. Әлеуметтік жұмысшы өзінің тұтынушысын қиындығын шешуге бейімдеукерек. Ол тұтынушымен жұмыс жасау керек. Егер ол қиындықты түсінбесе немесе қабылдамаса жағдайдың күйін анықтау қиын болады. Жағдайды тек өзгерткісі келген адам түсінген кезде ғана өзгертуге болады. Ол сол кезде әрекет жасау керек. Әлеуметік жұмысшы тұтынушыны тез арада толық түсіне алуы керек. Ол көмек көрсетумен басшылық жасауы керек. Ондай жағдайлар тұтынушыларға кейбір өмірге әсер ететін шешімдерде орын алуы керек. Ол әлеуметтік жұмысшы мүмкіндікті зерттеуге көмектеседі. Жағдай өзін анықтау тұтынушыларға өзінің шешімін қабылдауға, басқа адамдардың ойын тыңдауға тырысады. Кейде бұл сұраныс негіз- гі болып табылмайды. Немесе тұтынушылар өз заттарына мән береді. Сол себепті ол қимылдарды қабылауы керек. Мұндай жағдайда жұмысшы жақсы шешім қабылдауы керек. Осы кезде ол сендіру, зорлау, көндіру амалдарын қолданады. Шешім қабылдауға міндеттілік әлеуметтік жұмысшы өз мойнына алу керек. Әлеуметтік жұмысшы тұтынушыға пайда болған қиындықтарға байланысты өзін басқару жағдайларын меңгеру керек. Шеберлік қызметтегі қабылдау әлеуметтік жұмысшыда көмек көрсету бір біріне көмектесуге негізделуі керек. Қайта көрудің негізгі шешімі лозунг болып табылады: тұтынушыға өз-өзіне жасай алатын заттарды істеңіз. Әлеуметтік жұмысшы тұтынушымен байланыс орнату керек. Жеке адам мен отбасы әлеуметтік жұмысшының көмегін қалағанда өмірдегі жеке аспектілерді қалайды. Топтарда тұтынушылар өздерінің сырларын анықтауы керек. Жағдайды көпшілік жағдайға негізделеді. Сонымен қатар кейде әлеуметтік жағдайда жеке адамдардың ақапараты айтылады. Осыдан әлеуметтік жұмысшылар ақпарат жайлы толық мәліметі болып кетеді. Жұмысшы үшін көптеген қиындықтар міндеттермен жағдайларға байланысты болады. Мысалы: НАСР этикалық кодекс «әлеуметтік жұмысшы кейбір қимылдарда және азаматтық жағдайды өзгертуге қатысады» деген. Алайда сол Кодекс «әлеуметтік жұмысшы ұйым алдында өз міндетін білу керек» деген. Тұтынушының ұстанымы мен жағдайы. Заң өмірдің барлық әлеуметтік жағдайын бақылай алмайды. Сондықтан кейде тұтынушымен сөзге келіп қалады. Кейбір жағдайда әлеуметтік қызметкерлер заңға бағынбайды. Осы кезде ол тұтынушыға зиян тигізеді. Шеберлік және жеке құндылықтар. Оның негізінде әлеуметтік қызметкерлер арасында кейбір келіспеушіліктер болады. Ол тұтынушымен келіспеуі мүмкін, яғни саяси, діни тұрғыда. Жұмысшылардың тұтынушының қандай затты қалайтынын жоспарлауы кейде дәл келеді. Бұл жағдайда жұмысшы жағдайға қарау керек. Шындықты айту қажеттілігі. НАСР этикалық Кодекстің негізгі заңдарына қажетті ақпарат алуда оның жағдайымен байланысты болуы керек. Бір жағынан ол этикалық ақталуды әкеледі, басқа жағынан тұтынушылардың ойын тыңдау керек.