Didaktikaliq shigarmalar ruwxiy bayligimiz

12

Abduraxman Jamiydiń «Baxarstan»ı, XII ásirdegi ázerbayjan shayırı Nizamiydiń

«Jetilik», «Beslik» («Hamsa») toplamları, Nawayınıń

«Beslik» («Hamsa») toplamları didaktikalıq, filosofiyalıq, ádepikramlılıq shıǵarmaları bolıp tabıladı1.

Ózbek ádebiyatınıń tariyxı boyınsha bir neshe qunlı miynetler dóretken belgili alım N.M.Mallaev XI ásirdiń ataqlı shayırı Yusuf Xas Xajibtıń «Qutadǵu bilig»in didaktikalıq shıǵarma dep ataydı. Jáne de pandnama, násiyatnama túrindegi shıǵarmaları XI ásirdiń basqa da avtorları tárepinen jazılǵan «Siyasatnama» (1077,

Nizamul-mulk shıǵarması), «Qabusnama» (1082, Qayqawıstıń) h.t.b. Sonday-aq, bunday shıǵarmalar basqa xalıqlar ádebiyatında da kóp bolǵan. Mısalı, orıs

ádebiyatında «Pouchenie Vladimra Monomaxa» shıǵarması didaktikalıq shıǵarma2

- dep jazadı. Al ózbek alımları H.Hamidiy, Sh.Abdullaeva, S.Ibrahimovlar:

«Didaktikalıq poeziya» (grekshe-didacticoc «ibaratlı» sózinen) kitap oqıwshısınıń ańsat ǵana eslep qalıwın názerde tutıp, ilimiy hám ádep-ikramlılıq qaǵıydalardı, pedagogikalıq pikir hám násiyatlardı poeziyalıq formada bayan etken shıǵarmalar.

Máselen, Yusuf Xas Xajibtiń «Qutadǵu bilig» dástanı, Álisher Nawayınıń óz dáwirindegi aldıńǵı ádep-ikramlıq, tálim-tárbiyalıq pikirlerin poeziyalıq formada bayan etken «Xayratul-abrar» dástanı didaktikalıq poeziyanıń úlgisi,3 - dep ataydı.

Joqarıda keltirilgen teoriyalıq ádebiyatlardaǵı «didaktikalıq poeziya» «didaktikalıq ádebiyat» túsinikleri birin-biri tolıqtırıp otıradı. Lekin «didaktikalıq

ádebiyat» túsinigi oǵada keń mánige iye. Ol óz ishine didaktikalıq mazmundaǵı prozalıq, poeziyalıq, dramalıq shıǵarmalardı qamtıydı. Didaktikalıq ádebiyat qaysı janr úlgisinde

13

jazılıwına qaramastan, olardıń mazmunınan birdey ideyadaǵı túsinikler kelip

shıǵadı. Bul haqqında Álisher Nawayınıń «Mahbubul-qulub» shıǵarmasınıń janrlıq

ózgesheligin izertlegen alım A.Habibullaevtıń kandidatlıq dissertaсiyasınan mınaday bay maǵlıwmat alıwǵa boladı:

«Házirgi Orta Aziya, Iran hám Awǵanıstan territoriyasında» (aymaǵında) jasawshı xalıqlar ádebiyatı tariyxında «didaktikalıq ádebiyat» degen túsinikke didaktikalıq

poemalar, óz balalarına wásiyatlar, filosofiyalıq, didaktikalıq xarakterdegi

shıǵarmalar, hár qıylı násiyat hám wásiyatlardan ibarat ǵázzeller, astarlı (tımsallıq) hám ańız sózler, naqıl-maqallar, traktatlar kiredi.

Didaktikalıq ádebiyatqa, sonday-aq ótmish ádebiyattanıwında násiyatnama (násiyatlar kitabı), mavizatnama (diniy násiyatlar kitabı), wásiyatnama (wásiyatlar kitabı), pándnama (aqıl-násiyat kitabı), kitapxan ádebi (ádep-ikramlıq haqqında

kitap) dep atalǵan shıǵarmalar kiredi. Sonday-aq, avtor Álisher Nawayınıń «Mahbubul-qulub» shıǵarmasın

«pándnama» janrı dep ataydı1.

Haqıyqatında da, iri feodal mámleketlerdiń payda bolıwı, jawgershilik hám

taxtqa talasıwlar, urıslar, talawshılıqlar, zulımlıq háreketleri, tábiyat stixiyası

aldındaǵı ázzilik, kópshilik adamlardıń sawatsızlıǵı hám ruwxıy jaqtan tómenligi pandnama janrınıń kelip shıǵıwına hám rawajlanıwına, geyde onıń usılı basqa lirikalıq janrlarǵa da kirip barıwına alıp keldi, ayırım janrlar dáwir hám shayır dóretiwshiliginde jetekshi bola aldı2. Sonlıqtan da, ótkendegi ullı sóz sheberleri

ózleri jasaǵan dáwirdiń soсiallıq hám tariyxıy áhmiyetke iye máseleleri menen adamlardıń ádep-ikramlılıǵı máselelerin tutas alıp qaraydı. Usı máselelerden kelip shıǵıp ádepikramlılıq qaǵıydalarına qurılǵan didaktikalıq (aqıl-násiyat)

14

mazmunındaǵı shıǵarmaların dóretedi. Mısalı, kórnekli shıǵıstanıwshı alım

E.E.Bertels «Nizamiy hám Fizuliy» miynetinde ullı azerbayjan shayırı Nizamiy Genjawiydiń «Mahzanul-asrar» («Sırlar ǵáziynesi») poemasın vaz (diniy úgit, qaraqalpaqsha waz) janrına jatqaradı. Bul janr óziniń xarakteri boyınsha hár qıylı soсiallıq jaǵdaylarǵa sáykes adamnıń ádep-ikramlılıǵı hám júris-turıs qaǵıydalarınıń tiykarǵı máselelerin túsindiretuǵın X ásirdiń ózinde qáliplesken bay

ádebiyatqa kiredi,1 - degen pikirlerdi keltirip ótedi. Al «Ózbek ádebiyatı tariyxı»

(Tashkent, 1977) kitabınıń I tomında «X – XII ásirlerdegi ózbek ádebiyatı tematikalıq kóp túrliligi, janrlar baylıǵı menen dıqqattı tartadı. Biziń zamanımızǵa deyin saqlanıp kelgen maǵlıwmatlar X - XII ásirlerde aldıńǵı qatardaǵı jámiyetlik kórkem pikirlerdiń rawajlanıwında kóbirek didaktikalıq ádebiyat úlken rol oynaǵanlıǵın kórsetedi. Shıǵısta, didaktikalıq ádebiyat, onıń jarqın kórinisi sıpatında didaktikalıq dástanshılıqtıń keń rawajlanǵan dáwiride X – XII ásirlerge tuwra keledi. Shıǵısta feodalizmniń erte dáwirlerinen baslap didaktikaǵa úlken

áhmiyet berile baslaǵanlıǵı seziledi. Yusup Xas Xajib sıyaqlı shayırlardıń dóretiwshiligindegi didaktika óz saǵaları menen áyyemgi túrkiy tradiсiyalarǵa baylanısadı hám bul janrdıń ayırım jaǵdaylarda feodallıq sharayatta birinshi planda rawajlanıwı tosınnan bolmasa kerek»2 - degen pikirler berilgen.

Haqıyqatında da, e rtedegi «Rushnainama (Nasır Xısrawdıń «Aǵartıwshılıq kitabı») hám «Qawısnama»lardıń (Qayqawıstıń «Qawıs kitabı») avtorları óz kitapların násiyatnama dep ataǵan. Farididdin Attar «Pándnama»da, Axmet Yugnakiy «Hibatul-haqoyiq»ta, Saadiy Shiraziy «Bostan» hám «Gúlistan» da óz shıǵarmalarınıń maqsetin násiyat, wásiyat, tárbiyada dep kórsetken.

Álisher Nawayınıń «Mahbubul-qulub»

15

kitabınıń alǵı sózinde, bul shıǵarma pándnama janrına kiretuǵınlıǵın dálillewshi mınanday qatarlar berilgen: «Bulardıń hámmesi haqqında óz doslarımızdı eskertiwdi hám múmkin bolǵanınsha sonı da isendiriwdi zárúr dep taptım, hár qıylı qatlamlar qalayınsha jasap atırǵanın hám hár qıylı adamlardıń jaǵdayları qalay ekenligin olar biliwi kerek, sebebi olar ılayıqlı adamlar menen qatnasıp, al arzımaytuǵın adamlar menen birotala xoshlasıwı tiyis.1

Ótkendegi Shıǵıs shayırları Nizamiy Genjawiydiń «Mahzanulasrar» («Sırlar ǵáziynesi») shıǵarması, Farididdin Attardıń

«Pándnama» shıǵarması, Saadiy Shiraziydiń «Bostan» hám «Gúlistan» sıyaqlı aqıl-násiyat úlgilerinde jazılǵan didaktikalıq shıǵarmaları erteden baslap-aq poeziyası kúshli rawajlanǵan túrkmen hám qaraqalpaq ádebiyatına unamlı tásir jasadı. Usınıń nátiyjesinde túrkmen xalqınıń ullı shayırı Maqtımqulı hám qaraqalpaq shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Ótesh poeziyasınıń salmaqlı bólegin didaktikalıq mazmundaǵı qosıqlar quradı. Shayırlar didaktikalıq qosıqlarınıń orayında turıp (lirik qaharmanı sıpatında) jeke adamǵa hám keń jámiyetshilikke ruwxıy rawajlanıwdıń talaplarına muwapıq qaǵıydalardı, ádepikramlılıq hám tálim-tárbiyalıq áhmiyetke iye oy-pikirlerdi úgit-násiyat etedi. Mısalı, Maqtımqulı «Ketiwshi bolma» qosıǵında:

Kel-há kewlim, bir násiyat áyleyin,

Watandı tárk etip ketiwshi bolma.

Násiyat alǵannıń aqılı zıyat,

Aqıl menen kámal tabar azamat,2 - dep jırlasa,

Berdaq shayır «Eken» qosıǵında:

Bilgir sózin tıńlamaǵan,

Gáp mánisin ańlamaǵan,

16

Úlkennen násiyat almaǵan,

Aqılsızlıq bolǵan eken,1

degen lirikalıq qatarlarında aqıl-násiyat pikirlerine úlken máni berip qaraydı.

«Adabiyot nazariyasi» kitabınıń II tomında ádebiy janrlardıń ózine tán bolǵan qásiyetleri haqqında mınanday pikirler berilgen: Janrlar

«háreketinde»gi áhmiyetli bir nızamdı kórsetip ótiw lazım. Ómir hám soсiallıq gúres mútájlikleri hár sapar kórkem oy-pikir aldına jańa wazıypalardı qoyadı. Sonıń aqıbetinde ádebiyatta júz bergen proсessler ádebiy janrlardıń óz-ara ornı hám múnásibetlerine málim bir ózgerislerdi keltirip shıǵaradı: qaysı bir janr óziniń aldıńǵı dárejesin joǵaltadı, qaysı bir janrdıń sapası hám salmaǵı jáne de artadı, qaysı bir janr keyingi qatarlardan birinshi orınlarǵa ótip aladı.2 Olay bolsa, erte dáwirlerden baslap-aq Shıǵıs xalıqları ádebiyatında didaktika janrı jámiyetlik qubılıslardı, adamlardıń jasaw jaǵdayların hám olardıń óz-ara qarım-qatnasın, sonday-aq jeke adamnıń morallıq kelbetin, onıń jámiyette tutqan ornın, ádepikramlılıq hám adamgershilik pazıyletlerin kórkem sáwlelendiriwi menen jetekshi orında turdı. Sebebi, didaktika janrı kórkem ádebiyattıń basqa janrlarınan óziniń ideyası-tematikası hám ózine tán kórkemlik ózgeshelikleri menen ayrılıp turadı. Qaraqalpaq alımları S.Axmetov, J.Esenov hám Q.Járimbetovlar «didaktikalıq

ádebiyat» tıń ózine tán bolǵan ideyalıq tematikalıq ózgesheligine bılayınsha baha beredi:

«Didaktikalıq ádebiyat» aqıl-násiyat ádebiyatı (grekshe - didacticoc -úlgili, sabaq alarlıq degen mániske keledi). Didaktikalıq ádebiyattıń shıǵarmaları úgit-násiyat, aqıl-keńes formasına iye, olar miynet etiwge, adamgershilikli, insaplı bolıwǵa, nadanlıqtan qutılıp, bilim alıwǵa,

17

jamannan qashıp, jaqsıǵa joldas bolıwǵa, hadal-haramdı ayırıwǵa shaqıradı,

úgitleydi».1

Joqarıdaǵı ádebiyattanıw terminleriniń sózligi kitapları hám ilimiy izertlewlerde «didaktikalıq ádebiyat» penen «didaktikalıq poeziya» Shıǵıs xalıqları

ádebiyatında kútá erte dáwirlerden baslap-aq kóplep dóretilip kiyatırǵanlıǵı

aytıladı.

Erte dáwirdegi túrkiy tilles xalıqlar ádebiyatında Yusuf XasXajibtiń

«Qutadǵu-bilig», Axmet Yugnakiydiń «Hibatul-haqoyiq», Xoja Axmet

Yassawiydiń «Hikmetler», Qayqawıstıń «Qabusnama», Imam AlBuxariydiń

«Hádis» leri shın mánisindegi didaktikalıq ádebiyattıń úlgileri sıpatında elege shekem bahalanıp kelmekte. Bul shıǵarmalarında avtorlar didaktikalıq oy-pikirlerin kópti kórip, jası ulǵayıp, turmıs tájriybesi artıp, aqıl-násiyat aytıw dárejesine jetisken dáwirlerinde jazǵanlıǵı sezilip turadı. Mısalı, Xoja Axmet Yassawiy óziniń

«Hikmet»lerindegi aqıl-násiyat pikirlerin poeziyanıń tórt qatarlı qosıq úlgisinde bılayınsha bayan etedi:

Dana bolsań ǵáriplerdiń kewlin awla, Eldi gezip, jetimlerge mehir áyle, Nápsi jaman buzıqlardan moyın tawla, Moyın tawlap, dárya bolıp tastım mine.2

Qayqawıs «Qabusnama» sında aqıl-násiyat sózlerin proza túrinde keńnen bayan etedi. «Dúnya-maldan jarlı bolsań da, aqılǵa bay bolıwǵa háreket qıl, sebebi, dúnya-mal menen bay bolǵannan góre, aqılǵa bay bolǵan jaqsıraq: aqıl menen dúnya tabıwǵa boladı, biraq dúnya-mal menen aqıl tabıwǵa bolmaydı».3

18

Al, Imam Al-Buxariy óz «Hádis»lerindegi bir neshshe aqıl-násiyat pikirlerin traktat túrinde sáwlelendiredi: «Qálbiń mulayım, talabıń rawaj bolıwın qáleyseń be?. Qáleseń, jetimlerge miyriman bol, olardıń mańlayınan sıypa, óz awqatıńnan olarǵa jegiz. Sonda júregiń jılıp, talabıń alǵa oralar»1 h.t.b. sıyaqlı adamlardı iymanlı, insaplı, qayırqom bolıwǵa tárbiyalawshı oy-pikirlerdi sáwlelendirgen danıshpanlardıń danalıq pikirleri elege shekem óz bahasın, óz qunın joǵaltpay kiyatır.

Solay etip, joqarıda biz kórip ótken Batıs hám Shıǵıs xalıqları ádebiyatlarında atı atalǵan didaktikalıq ádebiyat úlgileri erte dáwirlerden baslap-aq óz ishine poeziya, proza, drama túrindegi bir neshe janrlardı qamtıw menen birge mazmunı bir-birine jaqın, aqıl-násiyat pikirleri únlesip turatuǵınlıǵı menen belgilenedi. Olay bolsa, baslanǵan XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatında da didaktikalıq qosıqlardıń ádebiy janr sıpatında tuwılıwı hám qáliplesiwi tábiyiy qubılıs.

Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Ótesh shayırlar óz dáwiriniń aldıńǵı oyshıl adamları sıpatında jámiyetlik-tariyxıy shárayatlardan kelip shıǵa otırıp, jeke adamnıń jámiyette tutqan ornın, morallıq kelbetin, dúnyaǵa bolǵan kózqarasları menen azamatlıq wazıypaların belgilep beriwdi hám kórkem sáwlelendiriwdi óz aldına baslı maqset etti.

Sonlıqtan da, olardıń didaktikalıq qosıqlarınıń mazmunı hám tematikası basqa lirikalıq qosıqlarınan (azamatlıq, muhabbat, yumorsatiralıq, tárip, arnaw h.t.b.) usınday ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı.

19

2-BÓLIM. XIX ÁSIRDEGI QARAQALPAQ POEZIYASÍNDA DIDAKTIKALÍQ QOSÍQLARDÍŃ MILLIY KÓRKEMLIK

DÁREKLERI

XIX ácirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń didaktikalıq qosıqlarınıń tariyxıy dárekleri hám rawajlanıw jolları haqqında pikir júrgizgende birinshi gezekte, ulıwma qaraqalpaq poeziyasınıń saǵaları bolǵan naqılmaqallar menen terme, tolǵawlarǵa dáslepki dárek sıpatında toqtap ótken maqul.

Sebebi qaraqalpaq folklortanıw hám ádebiyattanıw iliminde naqılmaqallar menen terme, tolǵawlar erte dáwirlerden baslap-aq qaraqalpaq xalıq poeziyasınıń, XIX ásirdegi jazba poeziyasınıń, qala berse kópshilik túrkiy xalıqlar poeziyasında lirika janrınıń qáliplesiwinde dáslepki dárek sıpatında qaralıp kelse, ekinshiden, olardıń mazmunında adamlardı jaqsılıqqa, adamgershilikke, ádillikke, miynetti súyiwge, dostı qádirlewge, bilim alıwǵa, iymanlı, insaplı, qayır-saqawatlı bolıwǵa tárbiyalawshı ulıwma insanıylıq máselelerdi keńnen qozǵawı menen de didaktika (aqıl-násiyat) janrınıń saǵaları dep qarawımızǵa tiykar bola aladı.

Qálegen xalıqtıń, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń naqılmaqallarınıń da mazmunı bay hám tematikası ráńbáreń. Naqıl-maqallardı adamlar kúndelikli turmısta qálegen orında ayta beriwi múmkin, yaǵnıy naqıl-maqaldı qollanbay sóyleytuǵın adamdı ushıratıw qıyın. Xalıqta:

«Naqıldı bir aytpasa aqılsız aytpaydı, aqıllı adam sózin naqılsız aytpaydı»-degen danalıq pikir bar. Olay bolatuǵın bolsa, atadan balaǵa, áwladtan áwladqa ótiw jolı menen biziń zamanımızǵa kelip jetken «atalar sózi, aqıldıń kózi» ne aylanǵan naqıl-maqallardıń sırı, áhmiyeti nede?- degen sorawdıń tuwılıwı tábiyiy.

20

«Naqıl-maqallar kóbinese poetik formaǵa iye boladı. Sonlıqtan da olar mázi aytıla beretuǵın jay sózlerdey shubalańqı bolmaydı. Kópshilik sóz sheberleriniń oy eleginen ótip, shıńlanıp barıp shıqqanlıqtan tili ótkir hám oǵada kórkem boladı.1

Naqıl-maqallar mazmunı boyınsha túrli tematikaǵa bólip úyrenilip kiyatır. Adamlardı diyanatlı, aqıl-parasatlı, rasgóy h.t.b. jaqsı pazıyletlerge tárbiyalawda naqıl-maqallardıń tutqan ornı ayrıqsha.

Mısalı: Mánili sóz bahalı, Ózi qısqa, ózi jup, Tuwrı til tas jaradı, Bura til bas jaradı.

Ayta bilgen sheshen emes,

Aytqandı túsine bilgen sheshen2 h.t.b. naqıl-maqal- lar adamlardı sóz mánisin, onıń qádir-qımbatın ańlawǵa, sózlerdi orınlı, mánili qollana biliwge tárbiyalawı menen bahalı. Miynet temasın sóz etiwshi «Miynet etseń erinbey, toyadı qarnıń tilenbey»,3 jámiyetlik moral qaǵıydaların sóz etiwshi «Hadal kásip az emes, ıqtıyat bol haramnan»4 sıyaqlı naqıl-maqallarda qısqa, juplasıp atırǵan oypikirler, adamlardı miynet etiwge hám hadal miynetti súyiwge, obalsawaptı, jaqsı-jamandı, hadal-haramdı ayıra biliwge násiyatlaydı.

Sonday-aq naqıl-maqallardıń mazmunında adamlardıń bir-birine, jámiyetke, tábiyatqa bolǵan qarım-qatnası, xalqımızdıń ásirler boyı qádirlenip kiyatırǵan úrp-

ádet dástúrleri menen tálim-tárbiyalıq oypikirleri tıǵız jámlengen. Qullası, xalıq naqıl-maqallarınıń mazmunında adamzattı ullı hám iygilikli islerge tárbiyalap, hár qanday jaman illetlerden qashıwǵa tárbiyalawshı oy-pikirler beriledi.

21

Qaysı xalıqtıń sóz sheberi bolsa da xalıq danalıǵınıń aynası bolǵan naqılmaqallardı atlap ótpegen. XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákilleri Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Ótesh shayırlar da xalqımızdıń «toqsan awız sóziniń tobıqtay túyini» nen keregin alıp, didaktikalıq mazmundaǵı qosıqlarında dóretiwshilik usıl menen qollanadı. Mısalı, Berdaq Ǵarǵabay ulınıń qálegen didaktikalıq qosıǵınıń jelisinde xalıq naqıl-maqallarındaǵı júyeli sózlerge barabar aqıl-násiyat pikirleri berilgenligin kóremiz. Shayırdıń «Qashan ráhátlanadursań» qosıǵındaǵı mına qatarlar:

Ilmi ǵayıptan sózleme,

Miynetsiz dúnya izleme1 xalıqtıń «Bilmeseń sóyleme, miynetsiz házlik izleme»2 sıyaqlı xalıq naqılına oǵada únles hám mazmunlas dóretilgen. Al shayırdıń «Bir jigitke» qosıǵında:

Baylıǵım bar dep buwsan ba, Dúnya jetkizbes quwsań da, Atadan altaw tuwsań da,

Watanıńa darasań sen,3 - degen qosıq shuwmaǵında berilgen naqıl-maqal ayırım mal-dáwletli adamlardıń sıqmarlıǵın, shıǵımsızlıǵın áshkaralaw menen olardı iymanlı, insaplı qanáátshil bolıwǵa shaqıradı. Shayır «Bilgeysiz» dep atalǵan didaktikalıq qosıǵında hár bir adamnıń sırlas dos, uzaq saparda joldas tańlawda jańılıspawına bılayınsha másláhát beredi:

Birew menen joldas bolsań, Shıǵıs jaǵını bilgeysiz, Sırın bilip hámdam bolsań, Sapardıń jónin bilgeysiz.4